Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове — праблема, якая ўзнікла ў першай палове 1990-х гадоў у сувязі з публікацыяй 19 верасня 1991 года Закона «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі», паводле якога БССР змяніла сваю назву на «Рэспубліка Беларусь» (кароткая форма «Беларусь»). Сутнасць дыскусій вакол яе складаецца ў тым, ці варта захоўваць традыцыйнае рускае найменне «Беларусія» () да сучаснай беларускай дзяржавы, якая ўстанавіла сваё рускамоўнае найменне ў поўнай адпаведнасці з вымаўленнем і напісаннем на беларускай мове.
У Рэспубліцы Беларусь паўсюдна выкарыстоўваецца афіцыйная назва дзяржавы. У Расіі ўжываюцца абодва варыянты назвы — як «Беларусь», так і «Беларусія». Пры гэтым ва ўжытку і ў СМІ часцей выкарыстоўваецца традыцыйная назва «Беларусія».
Паходжанне тапоніма Назва «Беларусь», як і «Беларусія», паходзіць ад словазлучэння Белая Русь (), якое ўвайшло ў заходнееўрапейскую картаграфічную і геаграфічную традыцыю з XVI стагоддзя, пры гэтым усходнеславянскія тэрыторыі падзяляліся на вобласці з «каларыстычнымі» харонімамі: Белая, Чырвоная і Чорная Русь; да гэтага каляровага дзялення таксама дадавалася дзяленне на Вялікую і Малую Русь, запазычанае з візантыйскай традыцыі. Тэрытарыяльна адназначную лакалізацыю ў гэтых крыніцах мела толькі Rubra Russia, або Rut(h)enia — Чырвоная Русь, ідэнтыфікаваная з Галіцыяй і, часам, Валынню, тады як Белую і Чорную Русь у розных працах і картах адносілі як да Вялікага Княства Літоўскага, так і да Паўночна-Усходняй Русі.
У сучасных усходнеславянскіх мовах тапонімы «Беларусь» і «Беларусія» з’яўляюцца экзагласнымі калькамі — яны, разам з «каларыстычнымі» харонімамі ўсходнеславянскіх зямель, былі запазычаны ў палякаў беларускімі і ўкраінскімі аўтарамі, а праз іх трапілі ў Расію, дзе ў XVII стагоддзі харонімы пачалі выкарыстоўвацца ў канцылярска-дыпламатычнай практыцы. Напрыклад, гісторык Алег Латышонак прыводзіць у якасці прыкладу першы выпадак ужывання тэрміна «Беларусія» ў такой форме ў лісце ўкраінскага гетмана Івана Залатарэнкі маскоўскаму цару ад 29 верасня 1654 годаЛатышонак Алег. Нацыянальнасьць — Беларус. — Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2009. — С. 244. — ISBN 978-83-60456-06-4.. Канчатковае замацаванне за тэрыторыяй цяперашняй беларускай дзяржавы тапоніма «Белая Русь» і спыненне сінанімічнага ўжывання хароніма «Чорная Русь» адбылося ў XVIII стагоддзіКлимов И. Г. (Минск). К происхождению составной хоронимики Руси (Белая, Чёрная, Красная, Великая, Малая Русь) // Исследование славянских языков в русле традиций сравнительно-исторического и сопоставительного языкознания / Информационные материалы и тезисы докладов международной конференции.. — М.: Издательство Московского университета, 2001. — С. 49—52. — 152 с..
Тэрмін «Белоруссия» выкарыстоўваецца ў рускай мове з другой паловы XVIII стагоддзя, у прыватнасці ён выкарыстоўваецца ў «Новым і поўным геаграфічным слоўніку Расійскай дзяржавы» (1788).
У XX стагоддзі для розных дзяржаўных утварэнняў гэта назва ўжывалася ў варыянтах Беларуская Народная Рэспубліка, Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь, Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Апошняе найменне адносіцца да перыяду з 30 снежня 1922 па 19 верасня 1991 года (не лічачы перамены месцаў другога і трэцяга слоў у 1936 годзе).
Дзяржаўны ўзровень 19 верасня 1991 года Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка паведаміла ААН аб змяненні назвы на «Беларусь»Беларусь. Падставай стаў прыняты ў гэты ж дзень закон № 1085-XII «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі». У гэтым законе Вярхоўны Савет пастанавіў: «Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку надалей называць „Рэспубліка Беларусь“, а ў скарочаных і складовых назвах — „Беларусь“. Устанавіць, што гэтыя назвы транслітаруюцца на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем».
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь 1994 года афіцыйна выдавалася не толькі на беларускай, але і на рускай мове, якая толькі ў 1995 годзе разам з беларускай была абвешчана дзяржаўнай. Аднак і да таго, як руская мова атрымала статус дзяржаўнай, у афіцыйным рускамоўным выданні выкарыстоўвалася назва «Беларусь» («Республика Беларусь»). Тэрмін «Белоруссия» больш не захоўваецца нават у традыцыйных назвах (да прыкладу, цэнтральная беларуская газета, якая доўгі час насіла найменне «Советская Белоруссия», цяпер пераназвана ў «Беларусь сегодня»).
17 жніўня 1995 года намеснік кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Расіі Сяргей Красаўчанка выдаў распараджэнне № 1495 «Аб напісанні назваў дзяржаў — былых рэспублік СССР і іх сталіц». Згодна з гэтым распараджэннем, належыць «выкарыстоўваць у дакументах, якія ствараюцца ў Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі, у службовай перапісцы і афіцыйных перамовах» варыянты «Беларусія» і «Рэспубліка Беларусь». Пры гэтым Віктар Чарнамырдзін зазначыў, што варта «дазволіць пры падпісанні міжнародных дагавораў і іншых дакументаў улічваць пры неабходнасці пажаданні контрагентаў па напісанні згаданых назваў». Вынікам стаў працяг выкарыстання ў афіцыйных расійскіх і міжнародных дакументах абедзвюх формаў.
27 снежня 1995 года быў зацверджаны Агульнарасійскі класіфікатар краін свету (АКСМ), у якім змяшчалася назва «Белоруссия (Республика Белоруссия)».
14 снежня 2001 года пастановай Дзяржстандарту Расіі быў уведзены ў дзеянне новы АКСМ, у адпаведнасці з якім поўная назва беларускай дзяржавы — «Республика Беларусь», скарочана — «Беларусь».
У 2009 годзе Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь звярнулася да расійскага боку з просьбай прызнаць адзіна правільнай форму назвы «Беларусь» («Республика Беларусь»). У тым жа годзе прэзідэнт Расіі Дзмітрый Мядзведзеў заявіў наступнае: «Беларусь — а я настойваю менавіта на такім вымаўленні [назвы] гэтай брацкай дзяржавы, — самастойная суверэнная дзяржава з усімі адпаведнымі атрыбутамі». Каментуючы гэтую заяву, часопіс «Коммерсант-Власть» адзначаў, што раней у пераважнай большасці выпадкаў Дзмітрый Мядзведзеў выкарыстоўваў у якасці назвы беларускай дзяржавы слова «Белоруссия», а не «Беларусь».
На пасяджэнні дзяржаў-членаў АДКБ у Маскве 23 снежня 2014 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка сядзеў за сталом з таблічкай «Республика Беларуссия». Гэты факт быў адзначаны апазіцыйным палітыкам Уладзімірам Някляевым у прэсе, у прыватнасці пра гэта пісала «Наша Ніва».
У 2014 годзе ў твітэр-акаўнце МЗС Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны зварот, які заклікае асоб, што вядуць твітэр ААН на рускай мове, выкарыстоўваць у афіцыйным кантэксце назву «Республика Беларусь».
Навуковыя колы
Выключна за «Беларусія» Як казаў вучоны сакратар Інстытута рускай мовы РАН, спецыяліст па рускай і славянскай дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі Уладзімір Пыхаў, адзінай адназначнай моўнай нормай наймення беларускай дзяржавы на рускай мове з’яўляецца варыянт «Беларусія», якога і трэба прытрымлівацца, у прыватнасці, у штодзённай гаворцы і сродках масавай інфармацыі. Ён таксама лічыў, што рэкамендацыі „аб замене“ Беларусі „на“ Беларусь «палітычна матываваны, а таму наўрад ці варта рабіць гэта нарматывам, бо палітыка не павінна пераважаць над мовай».
У 2006 годзе ў Маскве выйшаў «Слоўнік сацыялінгвістычных тэрмінаў», зацверджаны да друку вучоным саветам Інстытута мовазнаўства РАН. У гэтым слоўніку патрабаванне называць беларускую дзяржаву як «Беларусь» прыводзіцца ў якасці прыкладу структурнай моўная экспансія — «патрабаванні распаўсюдзіць некаторыя нормы правапісу і вымаўлення ўласных імёнаў у дзяржаўнай мове на іншыя мовы»Словарь социолингвистических терминов : Научное издание. — М.: Институт языкознания РАН, 2006. — С. 268. — 312 с..
На думку доктара філалагічных навук, загадчыка кафедры гістарычнага мовазнаўства Омскага дзяржаўнага ўніверсітэта Б. І. Осіпава, акцэнтаванне нацыянальнага пытання ў постсавецкі час прывяло да таго, што некаторыя дзяржавы сталі настойваць на новай назве гэтых краін па-руску. У якасці аднаго з прыкладаў ён прывёў патрабаванне аб найменні беларускай дзяржавы. На думку Осіпава, прэтэнзіі такога роду не маюць ні лінгвістычнай, ні юрыдычнай глебы, а палітычныя дзеячы ў дадзеным выпадку замахваюцца на сінанімічныя шэрагі, якія склаліся ў рускай мове, што наўрад ці можна лічыць правамернымі паўнамоцтвамі або неабходнасцю для палітыкаўБ. И. Осипов. Языковые проблемы права и правовые проблемы языка // Юрислингвистика : Учебная хрестоматия. Часть I / Автор-составитель Т. А. Лисицына. — Великий Новгород: Новгородский государственный университет имени Ярослава Мудрого, 2009. — С. 143. — 164 с. — (Специальная филология)..
У 2009 годзе кандыдат філалагічных навук, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута рускай мовы РАН Ірына Лявонціна пісала, што слова «Беларусь» моцна супярэчыць расійскай арфаграфіі, у якой няма злучальнай галоснай «а», і негатыўна ацаніла дзеянні беларускіх і расійскіх уладаў, якія рэкамендавалі называць беларускую дзяржаву «Беларуссю».
Выключна за «Беларусь» У абарону менавіта назвы «Беларусь» Адам Мальдзіс, доктар філалагічных навук, прафесар, ганаровы старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, спасылаўся на заключэнне тапанімічнай камісіі ААН, у якой пазначана, што беларускія назвы на замежных картах павінны транслітараваць беларускую форму напісання.
Абмяркоўваючы рэформу ў слоўніках рускай мовы з 1 верасня 2009 года, доктар філалагічных навук, загадчык аддзела сучаснай беларускай літаратурнай мовы і намеснік дырэктара па адукацыйных праектах Інстытута рускай мовы Леанід Крысін заявіў, што, нягледзячы на больш правільную, на ягоны погляд, для рускай мовы назву «Белоруссия», «Беларусь» з’яўляецца саманазвай і «для палітычнай карэктнасці трэба ўжываць» менавіта гэтую назву. На думку Крысіна, існуе тэндэнцыя да ўжывання назваў дзяржаў згодна з патрабаваннямі паліткарэктнасці.
За абодва варыянты На думку кандыдата філалагічных навук А. Ю. Мусорына, узнікненне ў пачатку 1990-х гадоў дублета «Белоруссия» — «Беларусь» для наймення беларускай дзяржавы адбылося не ў выніку натуральнага развіцця лексікі рускай мовы, а было інспіравана носьбітамі беларускай мовы. У значнай ступені гэта было выклікана тым, што руская мова была і застаецца для беларускага народа мовай міжнацыянальных зносін, важным сродкам камунікацыіА. Ю. Мусорин. Вариативность названий стран в современном белорусском языке // Иностранные языки в научном и учебно-методическом аспектах. — Новосибирск: Новосибирский государственный университет, 2008. — Вып. 7. — С. 31—35.А. Ю. Мусорин. Лексические разночтения в списках паремий Борису и Глебу : Автореферат на соискание учёной степени кандидата филологических наук. — Новосибирск: Новосибирский государственный университет, 2006..
На думку даведачнай службы сайта Грамота.ру, пры афіцыйным ужыванні правільная назва — «Беларусь», пры неафіцыйным — «Белоруссия». Сфера ўжывання формы другой назвы, на думку даведачнай службы — штодзённая (неафіцыйная) вусная і пісьмовая гаворка (газетныя тэксты і т. п.).
Доктар філалагічных навук, загадчык аддзела эксперыментальных даследаванняў мовы Інстытута мовазнаўства РАН Кірыл Сігал лічыў, што склалася наступная практыка «ва ўрадавых дакументах і дыпламатычных дакументах выкарыстоўваецца тапонім „Беларусь“, а ў СМІ і іншых сферах нефармальных зносін — „Белоруссия“».
У 2001 годзе быў выдадзены падручнік для ВНУ «Руская мова і культура прамовы» пад рэдакцыяй доктара філалагічных навук Уладзіміра Максімава, у якім гаварылася, што вымаўленне і напісанне назвы беларускай дзяржавы як «Беларусь» з’яўляецца чужым для рускай мовы. У падручніку рэкамендавалася ў афіцыйных дакументах пісаць «Беларусь», а ў звычайных выпадках — «Белоруссия»Русский язык и культура речи : Учебник для вузов / Под ред. В. И. Максимова. — М.: Гардарики, 2000. — 413 с. — ISBN 5-8297-0009-3..