Марыя Канстанцінаўна Башкірцава (, ; ) — украінская і французская мастачка, майстар жанравага жывапісу; скульптар і пісьменніца: біёграф, аўтар знакамітага «Дзённіка».
Біяграфія Нарадзілася ва ўкраінскай вёсцы Гаўроніцы цяпер Палтаўскага раёна, Палтаўская вобласці Украіны.
Бацька, Канстанцін Башкірцаў, — сын генерала Паўла Рыгоравіча Башкірцава, удзельніка вайны 1812 года, быў буйным землеўладальнікам і ўзначальваў дваранства Палтаўскай губерні. Маці, Марыя Бабаніна, харкаўчанка, Дачка палкоўніка — арыстакрата, бібліяфіла, англамана і знатака мастацтваў.Олена Чекан: Дівчисько і смерть// Український тиждень № 3 (116) від 22 січня 2010
Дзяцінства прайшло ў вёсцы Чэрнякіўка, цяпер Палтаўскага раёна, Палтаўскай вобласці, названай у гонар уладальніка вёскі палкоўніка Чарняка. Штогод у Чарнякіўцы праводзіцца абласное мастацкае свята «Марыіна даліна» у гонар Башкірцавай. У памяшканні школы адкрыты музей.
У 1870 годзе сям’я з’ехала за мяжу.
Вучылася жывапісу ў парыжскай Акадэміі Жуліяна.
З-за тагачаснага палітычнага рэжыму Башкірцава так і не змагла вярнуцца ва Украіну, хоць заўсёды да гэтага імкнулася.
Хварэла на сухоты, памерла ва ўзросце 25 гадоў. Пахавана ў Парыжы.
Кар’ера Украінка па паходжанні, яна стала выбітнай фігурай перш за ўсё французскага мастацтва10 маловідомих українських художників зі світовими іменами, які нам варто знати http://vsviti.com.ua/ukraine/41519 .
Як мастачка фармавалася пад уплывам творчасці жывапісца Жуля Басцьен-Лепажа. Талент Башкірцавай заўважылі адразу. Яе працы заваёўвалі шматлікія медалі і прызы на выставах, у захапленні ад яе былі французскія газеты і часопісы. Творчасць Башкірцавай высока шанавалі Анатоль Франс і Эміль Заля. У 1879 годзе на конкурсе творчых работ ганаравана залатога медаля.
З’яўляецца майстрыняй жанравага жывапісу. Вядомыя карціны: «За кнігай», «Маладая жанчына з букетам бэзу», «У майстэрні Жульена», «Сустрэча», серыі аўтапартрэтаў. Свет карцін Башкірцавай — гэта свет парыжскага прыгарада, свет служанак, работніц, бяздомных дзяцей і школьнікаў.
Пасля смерці мастачкі некаторыя яе працы закупілі музеі, такія як Люксембургскі, частка работ засталася ў Луўры. Сёння арыгіналы карцін Башкірцавай з’яўляюцца рэдкасцю: большая іх частка знікла падчас Другой сусветнай вайны.
Акрамя візуальнага мастацтва, Башкірцава з’яўляецца аўтарам гучна вядомага еўрапейскай аўдыторыі «Дзённіка» (1873—1884). Так, напрыклад, Жульет Бінош захаплялася творам і марыла сыграць Башкірцаву ў пачатку акцёрскай кар’еры.
Дзённік Пачала пісаць дзённік прыкладна з 13 гадоў на французскай мове. Яго апісваюць як «дзіўна сучасны псіхалагічны аўтапартрэт маладога адоранага розуму ў працэсе развіцця». Дзённік таксама змяшчае амаль навелістычнае Апісанне еўрапейскай буржуазіі канца дзевятнаццатага стагоддзя. Скразной тэмай у дзённіку з’яўляецца глыбокае жаданне дасягнуць славы, якое ўзмацняецца ўсё большай асцярогай таго, што перабежныя хваробы Башкірцавай могуць апынуцца на сухоты. У канцы жыцця, успамінаючы сваю сямейную гісторыю, яна піша: «Калі я не памру маладой, я спадзяюся жыць як вялікі мастак; але калі я памру маладой, я маю намер апублікаваць свой дзённік, які не можа быць нецікавым».
Дзённік, упершыню апублікаваны ў 1887 годзе, быў другім выдадзеным у Францыі дзённікам жанчыны. Публікацыя імгненна дамаглася поспеху, не ў апошнюю чаргу таму, што яе касмапалітычны канфесійны стыль быў прыкметным адыходам ад сузіральных містычных дзённікаў пісьменніцы Эжэн дэ Герэн, апублікаваных у 1862 годзе.
На старонках твора раскрытая глыбіня размовы з сабой чалавека, які хоча не страціць ні хвіліны жыцця. Апавяданне адкрытае і шчырае, не адмаўляючыся ад жадання быць апублікаваным.
Дзённік Башкірцавай цікавы ўжо з першых радкоў, у ім раскрыты ўнутраны свет чалавека: дыялогі паміж добрым і злым бакамі, глыбіню любові.
Выбраныя творы
Аўтапартрэт, 1880 год У мастацкай майстэрні Жульена (жанчыны-мастачкі), 1881 год Маладая жанчына, 1881 год Маладая дзяўчына з кветкамі бэзу, 1881 год Парасон ад дажджу, 1883 год Дзіцячая ўсмешка, 1883 год Усмешка дзяўчыны, 1883 год Восень, 1883 год Вясна, 1884 год Мария Башкирцева, «Дневник», М, изд. «Захаров», 2003, 688 с.
Спадчына Маёнтак Башкірцава быў прададзены ў 1900 годзе графу С. Д. Шарамецьеву.
У 1917—1919 гадах маёнтак разбураны, а за гады Другой сусветнай ад яго не засталося і следу. На час вайны ў Гаўронцах карцін Башкірцавай не было.
У 1908 годзе маці Башкірцавай перадала ў музею Аляксандра III вялікую калекцыю яе прац (141 працу, сярод якіх: малюнкі, эскізы, палотны, пастэль, скульптурныя эцюды).
У 1930 годзе з Рускага музея ў Ленінградзе перададзена ў Днепрапятроўскі музей дзве карціны Башкірцавай, а ў 1932 годзе па запыце Наркамасветы УССР Рускі музей перадаў Украіне 127 прац Башкірцавай. У Рускім музеі засталося 8 жывапісных палотнаў і 13 малюнкаў.
Падчас эвакуацыі Харкаўскай карціннай галерэі бясследна зніклі 66 палотнаў Башкірцавай. Сёння ў музеях Украіны ёсць толькі тры яе карціны: у музеі Харкава, Днепрапятроўска і Сумы.
У 1980 х у Расійскай Нацыянальнай бібліятэцы выявілі арыгінальны тэкст дзённіка, які раней лічылі згубленым. У ходзе яго вывучэння выявілі, што большая частка дзённіка Башкірцавай невядомая публіцы, а ўжо апублікаваная частка змяшчае шэраг лакун і відавочных скажэнняў (у тым ліку і год нараджэння мастачкі), унесеных сям’ёй, якая не жадала разгалашэння сямейных таямніц.
Сёння2011 року ідзе публікацыя поўнага тэксту дзённіка на французскай мове. У 2012 зроблены англійскі пераклад (першая частка пад назвай «I Am the Most Interesting Book of All», другая частка — «Lust for Glory»). Поўнае выданне па-новаму раскрывае асобу Башкірцавай, а таксама асвятляе жыццё эпохі.
Арыгінальныя працы Башкірцавай у цяперашні час з’яўляюцца рэдкасцю з прычыны таго, што вялікая іх частка загінула падчас Другой сусветнай вайны.
Украінскі літаратуразнаўца Міхаіл Слабашпіцкі выдаў раман «Марыя Башкірцава», перакладзены на рускую і французскую мовы.
Вялікае даследаванне асобы Башкирцевой зрабіў пісьменнік Аляксандр Аляксандраў. Вынікам яго працы стала кніга «Сапраўднае жыццё мадэмуазель Башкірцавай».
Аповесць «Праменад з мадэмуазель Мары» пасля падарожжа ў Ніцу, дзе Башкірцава наведвала ўрокі жывапісу і пачала весці дзённік, напісаў пісьменнік Аляксандр Балабко. Ён таксама аўтар п’есы на два дзеянні «Сон Марыі Башкірцавай».
Памяць Пасмяротная выстава карцін Башкірцавай адбылася ў Парыжы (1885).
Творы захоўваюцца ў музеях Францыі, Нідэрландах, ЗША, РФ і Украіны.
У Люксембургскім палацы ў Парыжы каля сімвалічнай скульптуры «Неўміручасць», дзе высечаныя імёны выбітных французскіх дзеячаў, ёсць імя Марыі Башкірцавай.
У Ніцы ў Музеі выяўленчага мастацтва ёсць зала Башкірцавай.
У вёсцы Чэрнякіўка створаны музей Башкірцавай і названая паляна Марыінай далінай, дзе штогод на Дзень моладзі праводзяць масавыя гулянні з выставамі мастацкіх твораў.
Карцінная галерэя ў Дзіканьцы носіць імя М. К. Башкірцавай.
У Сумах існуе завулак Марыі Башкірцавай.
На Венеры названы кратэр у гонар Башкірцавай.
2008 — Марыя Башкірцава, знічка / Marie Barskhirtseff, l’étoile filante - п’еса Жан-П’ера Гено, пастаноўка Салі Мікалеф. Гуляе Марыю Сесіль Кассель.
Літаратура Віталій Абліцов «Галактика „Україна“. Українська діаспора: видатні постаті» — К.: КИТ, 2007. — 436 с. Балабко О. З Ніцци до Мужена. Від Башкирцевої до Винниченка: Есеї, п’єса. — К.: Факт, 2007. — 192 с. — іл. Михайло Слабошпицький «Загадка Марії Башкирцевої» Абліцов В. Башкирцева Марія // Український Все-Світ. — Т. 1. — К.: КИТ, 2011. — С. 382. Донцов Д. Звихнена слава (пам’яті Марії Башкирцевої) // Літературно-науковий вісник. — 1925. -Кн. 1. — С. 46-65. Слабошпицький М. Башкирцева Марія // Українська літературна енциклопедія: У 5 т. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1988. — Т. 1. — С. 139. Слабошпицький М. Марія Башкирцева. Роман-есе. — К.: Ярославів Вал, 2009. — 240 с. Українська діаспора: літературні постаті, твори, біобібліографічні відомості / Упорядк. В. А. Просалової. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2012. — 516 с. Мария Башкирцева, «Дневник», М, изд. «Захаров», 2003, 688 с.
Мария Башкирцева. Дневник [Архівовано 19 жовтня 2014 у Wayback Machine.]. — М.: Искусство, 2001. — 557 с. Франсуа Коппе. О Марии Башкирцевой [Архівовано 5 серпня 2014 у Wayback Machine.] // Лазурь: литературно-художественный и критико-публицистический альманах. — М., 1989. Лев Дьяков. Мария Башкирцева [Архівовано 27 жовтня 2014 у Wayback Machine.] // «Искусство». — М., 2009. — № 1. Колет Коснье. Мария Башкирцева: портрет без ретуши[недоступне посилання з червня 2019]. — М.: Терра, 2008. — 228 с. Олена Батченко. Українська парижанка Марія Башкирцева та її живопис на тлі європейського мистецтва другої половини ХІХ ст. // Портал Український Простір. — 09.07.2014 Герро. Марія Башкірцева. Москва, 1905. С. Качмарська. Марія Башкірцева. Прага, 1927. Сім міфів з життя Марії Башкірцевої
Спасылкі Марыя Башкирцева: Крыт.- Бібліягр. нарыс / Гер. — Аб.: Тып. А. Пераможнай, 1905. — 39, 1 с.: глей. Уладзімір Панчанка: Марыя Башкірцава, Парыжанка з-пад Дзіканькі Дзённік Марыі Башкірцавай — класічны варыянт Таварыства сяброў Марыі Башкірцавай Башкірцава Марыя. Біяграфія і творчасць мастака Дзённік Марыі Башкірцавай на англійскай мове Лёс Палтаўскай парыжанкі Марыі Башкирцевой
Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі