Кітайскі сад (; піньінь: Zhōngguó yuánlín) — гэта стыль ландшафтнага саду, які развіваўся на прасторах Кітаю на працягу трох тысяч гадоў. Ён уключае ў сябе як велізарныя сады і членаў іх сем’яў, створаных для задавальнення і ўражання, а таксама больш прыватных садоў навукоўцаў, паэтаў, былых урадавых чыноўнікаў, ваенных і гандляроў, створаных для разважанняў і ўцёкаў ад знешняга свету. Сады ствараюць ідэалізаваныя міні-ландшафты, накіраваныя на выраз гармоніі, якая павінна існаваць паміж чалавекам і прыродай.
Тыповы кітайскі сад акружаны сценамі і ўключае ў сябе адну або некалькі сажалак, каменныя блокі, дрэвы і кветкі, а таксама шэраг залаў і павільёнаў у садзе, злучаных выгнутай сцежкай і зігзагападобнымі галерэямі. Рухаючыся ад будынка да будынка, наведвальнікі могуць убачыць серыю старанна прадуманых пейзажаў, якія разгортваюцца перад імі, як пейзажны скрутакЗапісы 21 пасяджэння , датычнага дызайну .
Гісторыя
Вытокі Самыя раннія вядомыя кітайскія сады былі створаны ў даліне Хуанхэ падчас кіравання дынастыі Шан (1600—1046 гг. да н. э.). Гэтыя сады былі вялікімі паркамі, акружанымі сценамі, дзе кіраўнікі і арыстакраты палявалі на дзічыну або дзе вырошчвалі садавіну і гародніну.
Раннія апісанні гэтага перыяду, выгравіраваныя на панцырах чарапах, выкарыстоўваюць тры кітайскія іерогліфы для слова «сад» — you, pu і yuan. You — сад кіраўніка, дзе ўтрымліваліся птушкі і жывёлы, pu — сад раслін. Падчас (221—206 гг. да н. э.), yuan стаў адзіным іерогліфам для ўсіх садоў. Стары іерогліф для yuan уласна з’яўляецца маленькім малюначкам саду; ён акружаны квадратам, што прадстаўляюць сцяну, і мае сімвалы, якія, магчыма, пазначалі план будынка, маленькі квадрат на пазначэнне сажалкі і сімвал пасадкі або гранатавага дрэва.
Вядомым царскім садам позняй дынастыі Хан быў «Тэраса, сажалка і парк» Духа (Lingtai, Lingzhao Lingyou), створаны на захад ад яго сталіцы, . Парк быў апісаны ў «Шы цзін» («Кнізе паэзіі») так:
Валадар ідзе па парку Духа, алені стаяць на каленях на траве, кормяць алянят, алені прыгожыя і блішчаць. Беззаганныя журавы маюць бліскуча-белыя чубкі. Уладар падыходзіць да сажалкі Духу, вада поўная рыбы, якая плавае коламі." - пераклад з тэксту ў «Jardins de Chine, ou la quête du paradis»
Яшчэ адным раннім садам быў «Выдмы пяску» (Shaqui), створаны апошнім кіраўніком Шан, Чжоу-сінем (1075—1046 г. да н. э.). Сад складаўся з земляной тэрасы (tai), якая служыла назіральнай платформай у цэнтры вялікага квадратнага парку. Сад апісаны ў адным з самых ранніх класічных твораў кітайскай літаратуры — «». Згодна з гэтым творам, адной з найбольш вядомых рысаў гэтага парку быў «»У сучаснай кітайскай мове гэты выраз з’яўляецца і выкарыстоўваецца для апісання жыцця чалавека ў надзвычайнай раскошы і паблажлівасці, без абмежаванняў. На палацавых землях быў пабудаваны басейн, досыць вялікі для некалькіх лодак, выкладзены паліраванымі марскімі камянямі, які напаўнялі віном. Пасярод басейна быў маленькі востраў, на якім былі высаджаны дрэвы, з якіх звісалі шампуры з запечаным мясам. Чжоу-сінь з сябрамі і палюбоўніцамі плавалі ў лодках па возеры, пілі віно з возера далонямі і заядалі мясам з дрэў. Пазнейшыя кітайскія гісторыкі і філосафы прыводзілі гэты сад як прыклад дрэннага густу і заняпаду.
Падчас у 535 г. да н. э. ванам Сінам дынастыі Чжоу была створана «тэраса Шанхуа» з раскошна упрыгожанымі палацамі, а ў 505 годзе да н. э. было пачата будаўніцтва яшчэ больш раскошнага саду — «тэрасы Гусу». Ён быў размешчаны на схіле гары і ўключаў у сябе шэраг тэрас, злучаных галерэямі, і возера, дзе плавалі лодкі ў выглядзе сініх драконаў. З самай высокай тэрасы адкрываўся выгляд аж да возера Тайху.
Легенда аб Востраве несмяротных
У раннім дызайне кітайскага саду істотную ролю адыграла старажытная легенда. У IV стагоддзі да н. э. апавяданне з «» апісвала гару пад назвай Пенлай, размешчаную на адным з трох астравоў на ўсходнім ускрайку заліва Бахайвань, паміж Кітаем і Карэяй, якая была домам . На гэтым востраве былі палацы з золата і срэбра, каштоўныя камяні на дрэвах; адсутнічалі боль, зіма, келіхі былі заўсёды поўныя віна, чары — рысу, а спажытая садавіна дарыла вечнае жыццё.
У 221 года да н. э., Цынь Шыхуан-дзі пакарыў іншыя дзяржавы-сапернікі і аб’яднаў Кітай у , якой кіраваў да смерці ў 210 г. да н. э. Ён пачуў легенду пра астравы і паслаў ганцоў знайсці іх і прынесці эліксір неўміручасці, аднак беспаспяхова. У сваім палацы побач са сталіцай ён стварыў сад з вялікім возерам пад назвай Возера Архідэй (Lanchi gong). На востраве ў возеры ён узнавіў копію гары Пенлай як сімвал свайго пошуку раю. Пасля яго смерці імперыя Цінь ўпала ўжо ў 206 г. да н. э.; і сталіца, палац і сад былі знішчаны, аднак легенда працягвала натхняць стваральнікаў кітайскіх садоў. Многія з іх мелі астравы або адзін востраў са штучнай «гарой», якія сімвалізавалі востраў Васьмі Несмяротных.
Дынастыя Хань (206 г. да н. э. — 220 г. н. э.) Падчас дынастыі Хань горад стаў новай сталіцай імперыі, і імператар Лю Чэ пабудаваў у ёй новы Імперскі сад, які спалучаў рысы батанічнага саду і заапарка з традыцыйнымі паляўнічымі ўгоддзямі. Натхнёны іншай версіяй кітайскіх міфаў пра астравы Несмяротных, выкладзенай у , ён стварыў штучнае «Возера Вярхоўнай Сутнасці», з трыма штучнымі астравамі па цэнтры, якія прадстаўлялі тры астравы Несмяротных. Гэты сад быў пазней разбураны, але ўспаміны пра яго стагоддзямі натхнялі стваральнікаў кітайскіх паркаў.
Іншым важным прыкладам саду гэтага перыяду быў «Сад генерала Лян Цзі», пабудаваны падчас праўлення імператара (125—144 г. н. э.). За кошт багацця, назапашанага за дваццаць гадоў пры двары імператара (сярод іншага, ён быў братам імператрыцы), пабудаваў велізарны ландшафтны парк са штучнымі гарамі, ярамі і лясамі, запоўненымі рэдкімі птушкамі і прыручанымі дзікімі жывёламі. Гэта быў адзін з першых садоў, якія спрабавалі узнавіць ідэалізаваную копію дзікай прыроды.
Сады для паэтаў і навукоўцаў (221—618 гг. н. э.)
Пасля падзення дынастыі Хань ў Кітаі пачаўся працяглы перыяд палітычнай нестабільнасці. Незадоўга да таго імператар Лю Чжуан пазнаёміў Кітай з будызмам, які даволі хутка пачаў распаўсюджвацца. Ужо ў 495 г. н. э. у горадзе Лаян, сталіцы дынастыі Паўночная Вэй, было больш за 1300 будыйскіх храмаў, пераважна ў рэзідэнцыях прыхільнікаў. Каля кожнага храма быў свой маленькі сад.
У гэты перыяд многія былыя ўрадавыя чыноўнікі пакінулі імператарскі двор і запланавалі сады, дзе яны маглі ўцячы ад знешняга свету і засяродзіцца на прыродзе і літаратуры. Паказальны Сад Залатой Даліны (Jingu Yuan), створаны , арыстакратам і былым урадавым чыноўнікам, які ў 296 г. н. э. завяршыў сад за 10 км на паўночны ўсход ад Лаяна. На баль у сваім садзе ён запрасіў 30 вядомых паэтаў і пакінуў апісанне гэтай падзеі. Следствам балю стаў вядомы зборнік вершаў «Вершы Залатой Даліны» (Jingu Shi), а таксама пачатак працяглай традыцыі пісаць вершы ў садах і пра садыChen Congzhou and JIang Qiting (Editors), Yuanzong, Shanghai, 2004, "You Jingyu yuan xu, " ст. 39..
Паэт і каліграф Ван Січжы (307—365 г. н. э.) напісаў сваёй выдатнай каліграфіяй эсэ "Саньюэ саньжы Лань-цін шысюй "(«Прадмова да вершаў, [напісаных у] Павільёне архідэй [падчас свята] 3-га дня 3-га месяца»). Гэта павінна была быць Прэамбула да анталогіі «» («Вершы павільёна архідэй»), укладзенай пасля у сельскай сядзібе «Архідэйны павільён» з садам і звілістым ручаём. Ван Сіджы сабраў вядомых паэтаў у сваім садзе і пасадзіў іх уздоўж ручая. Па ручаю ён пусціў чары з віном. Калі чаша спынялася ля якога-небудзь паэта, ён павінен быў яе выпіць і напісаць верш. Пасля гэтага «сад плывучай чары» (liubei tang) з невялікімі павільёнамі і штучнымі звілістымі ручаямі стаў надзвычай папулярнай рысай імператарскіх і прыватных садоў.
Павільён архідэй натхніў імператара Ян Гуана (604—617 рр. н. э) з дынастыі Суй стварыў новы імперскі «Сад захаду» каля Ханчжоу. У яго садзе былі звілісты ручай для плывучых чараў з віном і павільёны для напісання вершаў. Таксама ён выкарыстаў парк для тэатральных паказаў, у прыватнасці, пускаў ручаём маленькія лодкі з фігурамі, якія рухаліся, ілюструючы гісторыю Кітая.
Дынастыя Тан (618—907 гг. н. э.), першы залаты век класічнага саду
Дынастыя Тан лічыцца перыядам першага залатога стагоддзя класічнага кітайскага саду. Імператар стварыў раскошны імператарскі сад — Сад велічнага празрыстага возера недалёка ад горада Сіань, дзе і жыў са сваёй фаварыткай — наложніцай .
Жывапіс і паэзія дасягнулі нябачанага раней ўзроўню, і сталіцу Чан’ань запоўнілі новыя, вялікія і маленькія, сады, натхнёныя класічнымі легендамі і вершамі. Былі сады тыпу shanchi yuan са штучнымі гарамі і сажалкамі, натхнёнымі легендай аб Астравах Несмяротных, і тыпу shanting yuan з копіямі гор і маленькімі хаткамі для назірання або павільёнамі. Нават у звычайных дамах былі невялікія сады ў дварах, з тэракотавымі гарамі і невялікімі сажалкамі.
Гэтыя класічныя кітайскія сады або сады навукоўцаў (wenren yuan,) натхняліся маляўнічымі і літаратурнымі творамі і, у сваю чаргу, натхнялі класічны кітайскі жывапіс і паэзію. Важным прыкладам быў сад даліны Цзянце паэта і мастака і дзяржаўнага служачага Ван Вэя (701—761 г.н. э.). Ён купіў разбураную вілу паэта, размешчаную ў месцы ўпадзення ракі ў возера, і стварыў там дваццаць невялікіх пейзажных сцэн, якія называліся «Сад магнолій», «Пераплеценыя вербы», «Альтанка сярод бамбука», «Вясна залатой пудры» і «Дом для сузірання побач з возерам». Для кожнай сцэны ён напісаў верш і замовіў вядомаму мастаку распісаць сцены вілы сцэнамі саду. Пасля звальнення са службы ён праводзіў час, плаваючы на лодцы па возеры, граючы на цытры, складаючы і дэкламуючы вершыPatrick Carré, «Le Jardin de Lettré», Musée Albert Kahn, Besançon, Éditions de l’imprimeur, 2004, ст. 97-109..
Падчас праўлення дынастыі Тан адбылося значнае развіццё вырошчвання раслін: многія расліны падвяргаліся ўздзеянню , адамашнення, і ; падкрэсліваліся эстэтычныя рысы раслін, былі напісаны шматлікія кнігі па іх класіфікацыі і культывацыі. Сталіца Чан’ань была касмапалітычным горадам, запоўненым дыпламатамі, купцамі, паломнікамі, манахамі і вучнямі, якія распаўсюджвалі апісанні садоў па ўсёй Азіі. Эканамічны дабрабыт дынастыі Тан прывёў да росту колькасці садоў па ўсім Кітаі.
Апошнім буйным садам перыяду дынастыі Тан стаў «Прытулак гары безтурботнай вясны» (Pingquan Shanzhuang), створаны на ўсход ад Лаяна , вялікім канцлерам імперыі Тан. Сад быў велізарны, меў больш за 100 павільёнаў і збудаванняў, але больш за ўсё быў вядомы калекцыяй камянёў і раслін экзатычных формаў, сабраных з усяго Кітая. Камяні незвычайнай формы, вядомыя як камяні навукоўцаў, якія часта выбіралі, каб выявіць гару ці горны хрыбет у пейзажнай сцэне, паступова сталі важнай рысай кітайскага саду.
Дынастыя Сун (960—1279 гг.)
Дынастыя Сун мела два перыяды — Паўночны і Паўднёвы, і абодва яны вядомыя будаўніцтвам значных садоў.
Імператар Хуэй-цзун быў вядомым мастаком жанру «». Сам навуковец, ён інтэграваў элементы саду навукоўцаў у свой пампезны імператарскі маёнтак. Яго першы сад «Возера чысціні золата» уключаў штучнае возера, акружанае тэрасамі і павільёнамі. Увесну ў сад пускалі грамадскасць для сузірання за гонкамі на лодках і спектаклямі на возеры. У 1117 годзе ён асабіста курыраваў будаўніцтва новага саду, у які яму прывезлі экзатычныя расліны і маляўнічыя камяні з усяго Кітая, асабліва каштоўныя камяні з возера Тайху. Некаторыя з камянёў былі настолькі вялікія, што для транспарціроўкі іх па вадзе Вялікім кітайскім каналам былі разбураны ўсе масты паміж Ханчжоу і Пекінам. Па цэнтры яго саду была створана штучная гара вышынёй 100 м, з абрывамі і цяснінамі, названа «Гарой стабільнасці» (Genyue). Работы над садам былі завершаны ў 1122 годзе, а ўжо ў 1127 годзе імператар быў вымушаны бегчы з Кайфэну, калі сталіцу аблажыла армія дынастыі Цзінь пад кіраваннем чжурчжэняў. Калі ён вярнуўся як палонны чжурчжэняў, то ўбачыў свой сад цалкам знішчаным: усе павільёны былі спалены, а мастацкія работы выкрадзеныя. Стаяла толькі гара.