Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў (, , Расійская імперыя — , Харабалі, СССР) — савецкі вучоны-хімік і фізік, спецыяліст у галіне фізічнай хіміі, элементарных працэсаў, хімічнай кінетыкі, будовы рэчыва, малекулярнай спектраскапіі, фотахіміі. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар, акадэмік АН СССР (1953).

Асноўную вядомасць атрымаў дзякуючы даследаванням у галіне элементарных актаў хімічнага ўзаемадзеяння і іх уплыву на хуткасць праходжання хімічных рэакцый у газавай фазе.

Быў жанаты на Алене Іванаўне Кандрацьевай, якая працавала з ім на працягу многіх гадоў. Бацька балерыны, народнай артысткі СССР Марыны Кандрацьевай (1934—2024).

Біяграфія Нарадзіўся 1 лютага 1902 года ў горадзе Рыбінск Яраслаўскай губерні ў купецкай стараабрадніцкай сям’і. У 1919 годзе скончыў сярэднюю школу і на працягу аднаго года працаваў у Рыбінскім прыродазнаўча-навуковым таварыстве па лініі краязнаўства. Восенню 1920 года паступіў на фізіка-механічны факультэт Першага політэхнічнага інстытута ў Петраградзе. Многія студэнты адначасова з вучобай займаліся навуковай працай у Дзяржаўным фізіка-тэхнічным рэнтгенаўскім інстытуце (ДФТРІ), стваральнікам і дырэктарам якога быў А. Ф. Іофэ. Ужо на другім курсе, разам з Ю. Б. Харытонам і А. Ф. Вальтэрам, а пазней А. К. Вальтэрам, А. І. Шальнікавым і А. І. Лейпунскім Кандрацьеў пачаў працаваць у лабараторыі электроннай хіміі (па іншым звесткам, у лабараторыі электронных з’яў), якой загадваў М. М. Сямёнаў. З 1921 года з’яўляўся штатным супрацоўнікам ДФТРІ. У 1924 годзе скончыў інстытут і абараніў дыпломную працу па тэме «Іанізацыя пароў соляў», у якой упершыню ў кантынентальнай Еўропе выкарыстоўвалася мас-спектраметрыя, і атрымаў званне інжынера-фізіка. У 1927 годзе (паводле іншых звестак, у 1925—1926 гадах) па даручэнні Іофэ быў камандзіраваны ў Германію, дзе каля года працаваў у другім Фізічным інстытуце ў Гётынгенскім універсітэце, у лабараторыі лаўрэата Нобелеўскай прэміі Джэймса Франка. Адначасова з навуковай працай з 1924 па 1941 год выкладаў у Ленінградскім політэхнічным інстытуце, з 1934 года з’яўляўся прафесарам гэтага інстытута. Таксама ў тым жа годзе ўваходзіў у склад камісіі па даследаванні Сонца пры Акадэміі навук СССР.

У 1931 годзе на базе лабараторыі электроннай хіміі фізіка-тэхнічнага інстытута быў утвораны Інстытут хімічнай фізікі. Кандрацьеў стаў супрацоўнікам новага інстытута і з 1931 года па 1948 год узначальваў лабараторыю элементарных хімічных працэсаў. У жніўні 1944 года разам з інстытутам В. М. Кандрацьеў пераехаў у Маскву і стаў намеснікам дырэктара. Адначасова з асноўнай працай Кандрацьеў выкладаў на фізіка-тэхнічным факультэце МДУ (1948—1951), МФТІ, Інжынерна-фізічным інстытуце, Ваеннай акадэміі хімічнай абароны (жнівень 1944 — май 1946), дзе чытаў курсы лекцый «Хімічная кінетыка» і «Будова рэчыва».

У 1934 годзе Кандрацьеву была прысуджана вучоная ступень доктара фізіка-матэматычных навук. У 1943 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам. За працу «Спектраскапічнае вывучэнне хімічных газавых рэакцый» Кандрацьеву ў 1944 годзе была прысуджана Сталінская прэмія першай ступені. У 1953 годзе Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў стаў правадзейным членам Акадэміі навук СССР. Загадваў сектарам кінетыкі, аддзелам кінетыкі і гарэння ў Інстытуце хімічнай фізікі. З 1958 па 1964 год — старшыня секцыі хіміі і хімічнай тэхналогіі камітэта па Ленінскіх прэміях у галіне навукі і тэхнікі, з 1959 па 1979 год з’яўляўся старшынёй экспертнай камісіі па прэміях імя Дз. І. Мендзялеева.

З 1957 года быў старшынёй Навуковай рады па хімічнай кінетыцы АН СССР, а з 1966 па 1969 год — прэзідэнтам Міжнароднага Саюза тэарэтычнай і прыкладной хіміі. Удзельнічаў і ўваходзіў у Міжнародны камітэт Міжнароднага сімпозіума па свабодных радыкалах.

Памёр 22 лютага 1979 года ў горадзе Харабалі Астраханскай вобласці. Пахаваны на Кунцаўскіх могілках.

Навуковая дзейнасць У якасці дыпломнай працы В. М. Кандрацьеў даследаваў іанізацыю і дысацыяцыю малекул пароў соляў пад уздзеяннем электроннага ўдару на створанай у 1923 годзе ў ДФТРІ першай у Расіі (і трэцяй у свеце) устаноўцы мас-спектраметрыі. У пачатку 1924 года Віктар Мікалаевіч Кандрацьеў абараніў на гэтую тэму дыпломную працу. У 1927 годзе падчас навуковай стажыроўцы ў Гётынгенскім універсітэце пад кіраўніцтвам Джэймса Франка Кандрацьеў вывучаў фотадысацыяцыю двухатамных малекул. Пасля вяртання з Германіі Кандрацьеў пачаў даследаванні хемілюмінесцэнцыі пры рэакцыі шчолачных металаў з малекуламі галоідных соляў. Таксама В. Н. Кандрацьеў і А. І. Лейпунскі вывучалі радыяцыйную (аптычную) стабілізацыю пры рэкамбінацыі атамаў галагенаў; яны паказалі, што пры злучэнні атамаў у нестабільную малекулу ва ўзбуджаным стане, малекула можа перайсці ў стабільны стан («стабілізавацца») шляхам выпраменьвання фатона. Спектры полымя тлумачацца такога роду выпраменьваннем пры рэкамбінацыі. Акадэмік М. М. Сямёнаў, даючы характарыстыку навуковай дзейнасці маладога Кандрацьева, назваў яго «выбітным эксперыментатарам, які ні на адзін год не спыняў асабістую эксперыментальную працу ля лабараторнага стала».

Праца Кандрацьева ў Інстытуце хімічнай фізікі пачалася са спектраскапічнымі даследаваннямі пламені. Ён паказаў, што інтэнсіўнасць выпраменьвання гідраксільнага радыкалу ў разрэжным вадародным пламені вышэйшая за раўнавагу, што сведчыць аб утварэнні свабодных радыкалаў. Затым Кандрацьеў і яго жонка вымералі канцэнтрацыю гідраксільнага радыкалу ў пламені вільготнага вокісу вугляроду з распрацаваным Кандрацьевым метадам лінейнага паглынання ў спектрах. Другі распрацаваны Кандрацьевым метад каталітычнай рэкамбінацыі атамаў вымяраў канцэнтрацыю свабодных атамаў, што дазволіла правесці цыкл работ па вымярэнні канцэнтрацыі атамаў вадароду ў пламені. Праведзеныя працы паказалі, што хуткасць ланцуговай хімічнай рэакцыі акіслення вадароду, вокісу вугляроду, ацэтылену і іншых рэчываў вызначаецца хуткасцю рэакцый свабодных радыкалаў, тым самым эксперыментальна даказалі вызначальную ролю свабодных атамаў і радыкалаў у механізме ланцуговых рэакцый. Асноўнымі памочнікамі ў гэтых працах былі: А. І. Кандрацьева, А. У. Якаўлева, М. С. Зіскін, Л. І. Аўраменка, Дз. С. Паўлаў, У. У. Ваяводскі.

У 1958 годзе ў свет выйшла манаграфія «Кінетыка хімічных газавых рэакцый», а ў 1959 годзе кніга «Структура атамаў і малекул», якая выйшла таксама на англійскай, французскай і румынскай мовах. З канца 1950-х гадоў Кандрацьеў кіраваў трыма цыкламі эксперыментальных прац. Першы цыкл быў прысвечаны вымярэнням канстант хімічных рэакцый вокісу вугляроду з атамамі кіслароду, элементарных актаў распаду азону і іншых рэакцый. Другі цыкл — гэта працы па кінетыцы рэакцый у гукавых і звышгукавых патоках, па хемаіанізацыі і вагальнай рэлаксацыі. Трэці цыкл звязаны з пошукам новых метадаў вымярэння канстант элементарных працэсаў з выкарыстаннем, напрыклад ЭПР. У 1970 годзе выйшла адна з галоўных кніг В. М. Кандрацьева «Канстанты хуткасці газафазных рэакцый», сапраўдная энцыклапедыя колькаснай хімічнай кінетыкі. Апошняя манаграфія Кандрацьева выйшла ўжо пасля яго смерці.

Бібліяграфія Асноўная крыніца:

Кондратьев В. Н. Количественная кинетика в современной химии // Кинетика и катализ. — 1977. — Т. 18. — № 5. — С. 1093—1097.

Узнагароды Асноўная крыніца: ордэн Леніна (1949), (1953), (1971) ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1975) ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1945), (1962) Сталінская прэмія першай ступені (1944) — за фундаментальную працу «Спектраскапічнае вывучэнне хімічных газавых рэакцый». Залаты медаль Міжнароднага інстытута гарэння (1966) — за выдатныя даследаванні ў галіне гарэння, асабліва спектраскапіі і кінетыкі хімічных рэакцый. (1967)

Крыніцы

Літаратура

Кондратьев Виктор Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.