Іаан Лупаш (; ) — румынскі гісторык, навуковец, палітык, праваслаўны тэолаг і святар. Член Румынскай акадэміі.

Біяграфія Лупаш нарадзіўся ў Селісце, цяпер Салішце, Сібіу (у той час частка Аўстра-Венгрыі). У 1886—1891 гадах вучыўся ў пачатковай школе ў роднай вёсцы. У 1892 годзе ён пачаў наведваць дзяржаўную школу ў Нагішэбене (Сібіу), але з-за канфлікту на нацыянальныя тэмы са сваім настаўнікам гісторыі Арпадам Тромпам быў вымушаны пераехаць (разам са сваім калегам Актавіянам Гогай) у праваслаўную школу імя Андрэя Шагуны ў г. Брасо (. Брашов), які скончыў у 1900 годзе.

Ён вывучаў філасофію і літаратуру ў Будапешцкім універсітэце па стыпендыі "Фонда Гойду «, які скончыў у 1904 г. і атрымаў ступень доктара філасофіі. ад Берлінскага ўніверсітэта (1905) з дысертацыяй „Румынская праваслаўная царква ў Трансільваніі і зносіны з Рымам у 18 стагоддзі“ . Паміж 1905 і 1909 гадамі Лупаш выкладаў гісторыю царквы і гісторыю Румыніі ў Тэалагічным інстытуце „Андрэян“ у Сібіу і наведваў тэалагічныя курсы.

Падчас вучобы дэбютаваў у журналістыцы і стаў адным з заснавальнікаў румынскамоўнага часопіса Luceafărul. У лістападзе 1907 года Лупаш быў прыцягнуты да суда за мяцежны паклёп, абвінавачаны ў падбухторванні сялян да нянавісці да памешчыкаў і прысуджаны да трох месяцаў турэмнага зняволення і 200 крон штрафу. Ён адбыў свой трохмесячны тэрмін у Сегедзе са жніўня па кастрычнік 1908 г. быў выгнаны з Інстытута ў 1909 г. і прызначаны святаром у парафію Саліштэ.

Румынская акадэмія абрала яго асацыяваным членам у 1914 годзе і сапраўдным членам у 1916 годзе па прапанове Нікалае Ёргі. Аднак з-за вайны яму ўдалося выступіць з прывітальнай прамовай перад Акадэміяй 8 чэрвеня 1920 г.

Пасля ўступлення Румыніі ў Першую сусветную вайну на баку саюзнікаў Лупаш быў сасланы ў графства Шопрон (заходняя Венгрыя) і змешчаны пад хатні арышт. У 1918 годзе ён быў абраны прадстаўніком ад Саліштэ ў Вялікім нацыянальным сходзе Алба-Юліі, які абвясціў Саюз Трансільваніі з Каралеўствам Румынія .

Пачынаючы з 1919 г. ён стаў прафесарам Клужскага ўніверсітэта, выкладаў сучасную гісторыю і гісторыю Трансільваніі да 1946 г., а ў 1920 г. разам з Аляксандрам Лапедату стаў адным з заснавальнікаў Інстытута нацыянальнай гісторыі, размешчаны таксама ў Клужы; ён таксама выкладаў царкоўную гісторыю ў духоўнай акадэміі. Лупаш быў абраны прэзідэнтам секцыі гісторыі ASTRA, а ў 1932—1935 гадах — прэзідэнтам секцыі гісторыі Румынскай акадэміі.

У міжваенны перыяд Іаан Лупаш працаваў у Палаце дэпутатаў на працягу некалькіх мандатаў, а таксама быў міністрам аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння ў кабінеце Аляксандра Аверэску, а таксама міністрам культуры і мастацтва ў кабінеце Актавіяна Гогі.

За сваю палітычную дзейнасьць ён быў арыштаваны камуністычным рэжымам 5 траўня 1950 году і да 5 траўня 1955 году ўтрымліваўся ў турме Сігету

Лупаш памёр 3 ліпеня 1967 года і быў пахаваны на могілках побач з манастыром Чэрніца ў Пантэлімоне .

Сярэдняя школа ў Салісце носіць яго імя, а таксама пачатковыя школы ў Клуж-Напока і Салісце. Яго імем таксама названа вуліца ў Сібіу .

Працы

Câteva pagini din trecutul comunei Săliște Schiță istorică, Sibiu, 1903 Șovinismul confesional în istoriografia românească ardeleană. Studiu critic, Sibiu, 1903 Biserica ortodoxă din Transilvania și unirea religioasă din veacul al XVIII-lea, Budapest, 1904 Contribuții la istoria culturală și politică a epocii lui Șaguna, Sibiu, 1907 Mitropolitul Andrei Șaguna. Scriere comemorativă la serbarea centenară a nașterii lui, Sibiu, 1909 Viața unei mame credincioase: Anastasia Șaguna, Sibiu, 1912 Misiunea episcopilor Gherasim Adamovici și Ioan Bob la Curtea din Viena în anul 1792, Sibiu, 1912 Viața și faptele lui Andrei Șaguna, mitropolitul Transilvaniei, Bucharest, 1913 Principele ardelean Acațiu Barciai și mitropolitul Sava Brancovici. 1658—1661, Bucharest, 1913 Contribuțiuni la istoria românilor ardeleni. 1780—1792, Bucharest, 1915 Episcopul Vasile Moga și profesorul Gheorghe Lazăr, Bucharest, 1915 Din istoricul ziaristicii românești, Arad, 1916, 78 p. Luptători pentru lumină, Arad, 1916 12 pețitori ai episcopiei transilvane vacante de la 1796 la 1810, Bucharest, 1916 Istoria bisericească a românilor ardeleni, Sibiu, 1918 Mitropolitul Andrei Șaguna, Sibiu, 1921 Andrei Șaguna şi conducătorii „Asociației transilvane“ (1861—1922)», Bucharest, 1923 Din activitatea ziaristică a lui Andrei Mureșanu, Bucharest, 1925 Contribuții la istoria ziaristicii românești ardelene, Sibiu, 1926 Lecturi din izvoarele istorice române, Cluj, 1928 Istoria unirii românilor, Bucharest, 1937 Paralelism istoric, Bucharest, 1937 Realități istorice în voivodatul Transilvaniei în secolele XII—XVI, Bucharest, 1938 Doctorul Ioan Piuariu Molnar. Viața și opera lui, 1749—1815, Bucharest, 1939 Emanuil Gojdu, 1802—1870. Originea și opera sa, Bucharest, 1940 Documente istorice transilvane , Cluj, 1940 La Transilvania nel quadro geografico e nel ritmo storico rumeno, Bucharest, 1942 Zur Geschichte der Rumänen. Aufsätze und Vorträge, Sibiu, 1943 O carte de istorie bisericească ilustrată, Bucharest, 1933 Manual de istorie a românilor pentru clasa VIII-a secundară, Sibiu, 1944 Manual de istoria Bisericii Române pentru clasa a IV-a de liceu, Craiova, 1944

Зноскі

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)