Штэтл (з ідыш: , shtetl; мн. , shtetlekh) — гістарычны тэрмін для невялікага горада ці мястэчка ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, дзе існавала значная яўрэйская, пераважна ашкеназская, абшчына і складваліся характэрныя формы яе грамадскага, рэлігійнага і культурнага жыцця.
Штэтлы былі асабліва распаўсюджаныя на землях былой Рэчы Паспалітай, у тым ліку на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, а пазней — у межах Мяжы аселасці Расійскай імперыі. У розных мясцовасцях такія паселішчы мелі розны прававы статус і называліся, сярод іншага, польскім miasteczko, літоўскім miestelis або рускім «местечко». Слова «штэтл» апісвае перадусім гістарычнае яўрэйскае асяроддзе, а не асобную афіцыйную адміністрацыйную адзінку.
Назва і значэнне паняцця
Слова shtetl — памяншальная форма ад ідышскага shtot ( — «горад») і літаральна азначае «гарадок». У гістарычных працах ім звычайна называюць малыя гарадскія паселішчы Усходняй Еўропы, дзе яўрэі складалі значную частку насельніцтва і мелі развітую супольную інфраструктуру. У некаторых мястэчках яўрэі былі большасцю, у іншых — вялікай меншасцю; дакладнай колькаснай мяжы, якая вызначала б штэтл, не існуе.
Паняцці «штэтл» і «мястэчка» часткова супадаюць, але не з'яўляюцца сінонімамі ва ўсіх выпадках. Мястэчка было тыпам паселішча ў адміністрацыйнай і гаспадарчай практыцы рэгіёна, а штэтлам яго называюць у кантэксце яўрэйскай гісторыі, культуры і паўсядзённасці. Таму не кожнае мястэчка было штэтлам, і не кожны горад з вялікай яўрэйскай супольнасцю дакладна адпавядаў вобразу невялікага штэтла.
Фарміраванне і гістарычнае развіццё
Габрэйскія супольнасці на землях Вялікага Княства Літоўскага і Польскага Каралеўства існавалі задоўга да таго, як слова «штэтл» стала распаўсюджаным. У ранні Новы час яўрэі пасяляліся ў прыватнаўласніцкіх гарадах і мястэчках магнатаў і шляхты, дзе ўдзельнічалі ў гандлі, рамёствах, арэндзе маёнткаў, корчмаў і іншых гаспадарчых спраў. Уладальнікі паселішчаў маглі запрашаць яўрэйскіх гандляроў і рамеснікаў, каб развіваць рынкі, кірмашы і прыбытковасць сваіх уладанняў. Мясцовыя ўмовы, прывілеі, войны і эканамічныя магчымасці адрозніваліся, таму штэтлы не ўзніклі ў адзін час і не мелі адзінай прычыны з'яўлення.
На тэрыторыі сучаснай Беларусі значныя яўрэйскія супольнасці існавалі ў гарадах і мястэчках Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, яўрэі атрымалі права пасяляцца ў Шклове ў 1668 годзе. Паводле перапісу 1766 года, у горадзе жыло 1367 яўрэяў; у XVII–XVIII стагоддзях Шклоў быў важным гандлёвым і культурным цэнтрам, дзе дзейнічала ешыва.
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у канцы XVIII стагоддзя значная частка беларускіх і літоўскіх земляў увайшла ў склад Расійскай імперыі. Урад абмяжоўваў права яўрэяў на сталае пражыванне па-за заходнімі губернямі, вызначанымі Мяжой аселасці. Яе тэрыторыя і звязаныя з ёй выключэнні змяняліся; гэтая палітыка паўплывала на размяшчэнне яўрэйскага насельніцтва, але не была пачаткам яго прысутнасці ў рэгіёне і не тлумачыць паходжанне ўсіх мястэчак.
міні|Карта Мяжы аселасці і долі яўрэйскага насельніцтва ў Расійскай імперыі ў 1884 годзе.
У XIX стагоддзі яўрэйскае насельніцтва мястэчак хутка павялічвалася. Рост суправаджаўся зменамі ў занятках і сацыяльнай структуры, развіццём гандлю і рамёстваў, а таксама пашырэннем адукацыі. У гэты час слова «штэтл» пачало ўжывацца шырэй як назва асаблівага тыпу яўрэйскага мястэчка і лад жыцця яго жыхароў.
Планіроўка, гаспадарка і грамадскае жыццё
У цэнтры мястэчка звычайна знаходзіліся рыначная плошча або гандлёвая вуліца, крамы, майстэрні і корчмы. Вакол іх размяшчаліся жылыя дамы, малітоўныя будынкі і ўстановы супольнасці. Архітэктура залежала ад рэгіёна і дастатку жыхароў: сустракаліся драўляныя дамы і крамы, каменныя сінагогі, навучальныя будынкі і гаспадарчыя пабудовы. Адзінага абавязковага «плана штэтла» не існавала.
Яўрэйская абшчына магла падтрымліваць сінагогу і малітоўныя дамы, мікву, яўрэйскія могілкі, рэлігійную школу — хедэр, вучэльню для паглыбленага вывучэння рэлігійных тэкстаў — ешыву, а таксама дабрачынныя і пахавальныя таварыствы. Набор устаноў і ступень іх развіцця залежалі ад колькасці жыхароў, сродкаў абшчыны і мясцовых умоў.
міні|Слонімская сінагога на фота 2020 года.
Унутранымі справамі яўрэйскай супольнасці займаўся кагал — абшчынны орган, які ў розныя перыяды збіраў падаткі, арганізоўваў рэлігійнае і адукацыйнае жыццё, дабрачыннасць і прадстаўніцтва супольнасці перад уладамі. Кагал не быў асобнай дзяржаўнай уладай. У Расійскай імперыі яго афіцыйна скасавалі ў 1844 годзе, але некаторыя функцыі супольнага самакіравання працягвалі выконваць іншыя, часам нефармальныя, структуры.
Гаспадарка штэтла была звязаная з навакольнымі вёскамі і маёнткамі. Яўрэі працавалі ў дробным гандлі і рамёствах, займаліся перавозкамі, арэндай і пасрэдніцтвам; жыхары навакольных вёсак прывозілі на кірмаш сельскагаспадарчыя тавары і куплялі ў мястэчку патрэбныя рэчы. Гандаль быў важным месцам узаемадзеяння яўрэяў з беларусамі, палякамі, літоўцамі, рускімі і прадстаўнікамі іншых супольнасцей. Кантакты не абмяжоўваліся рынкам: розныя групы жыхароў залежалі адна ад адной у гаспадарчым і гарадскім жыцці, хоць адносіны маглі суправаджацца канкурэнцыяй, няроўнасцю і антысемітызмам.
Мова, адукацыя і культурнае жыццё
Паўсядзённай мовай многіх яўрэйскіх абшчын быў ідыш. У рэлігійнай адукацыі і кніжнасці важную ролю адыгрывалі іўрыт і арамейская мова; у зносінах па-за абшчынай ужываліся мовы дзяржаў і народаў, сярод якіх жылі яўрэі, — у залежнасці ад часу і мясцовасці беларуская, польская, руская, літоўская і іншыя. Шматмоўнасць была звычайнай з'явай, хоць валоданне мовамі адрознівалася паводле пакалення, заняткаў і адукацыі.
Рэлігійнае і грамадскае жыццё не было аднастайным. У адных мясцовасцях вялікі ўплыў мелі хасідызм і двары цадзікаў, у іншых — мітнагдымы, прыхільнікі традыцыі, звязанай з Віленскім Гаонам. У XIX–XX стагоддзях побач з рэлігійнымі плынямі развіваліся Гаскала, сацыялістычныя і сіянісцкія арганізацыі, прафсаюзы, свецкія школы, бібліятэкі, газеты і культурныя таварыствы. Таму ўяўленне пра штэтл як пра цалкам закрытае і нязменнае грамадства не апісвае ўсёй разнастайнасці яго жыхароў.
Штэтлы на тэрыторыі сучаснай Беларусі
На землях сучаснай Беларусі яўрэйскія мястэчкі і абшчыны былі часткай шырэйшай гісторыі яўрэяў Вялікага Княства Літоўскага. У яўрэйскай гістарыяграфіі паняцце «Літва» (ідыш Lita) магло ахопліваць не толькі сучасную Літву, але і значную частку сённяшняй Беларусі; яўрэяў гэтага рэгіёна часта называлі літвакамі.
Шклоў быў адным з найбольш вядомых яўрэйскіх гандлёвых і адукацыйных цэнтраў рэгіёна. Акрамя прывілею на пасяленне 1668 года і звестак перапісу 1766 года, у гісторыі абшчыны адзначаюцца гандаль і ешыва, заснаваная Біньямінам Рыўліным, паплечнікам Віленскага Гаона. Валожын стаў вядомы дзякуючы ешыве «Эц хаім», заснаванай у 1802 годзе Хаімам з Валожына. Яна зрабіла мястэчка адным з важных цэнтраў традыцыйнай яўрэйскай адукацыі і паўплывала на развіццё іншых ешываў ва Усходняй Еўропе. Мір быў вядомы ешывай, заснаванай у 1815 годзе Шмуэлем Тыкцінскім. Яна прыцягвала вучняў з розных рэгіёнаў і працягвала працаваць да пачатку Другой сусветнай вайны.
міні|Будынак Мірскай ешывы на фота 1931–1932 гадоў.
міні|Шклоўская сінагога на карціне Анатоля Наліваева (1967).
Мінск, Гродна, Брэст, Пінск, Слуцк, Слонім і Гомель былі буйнымі цэнтрамі яўрэйскага жыцця, але не ўсе яны адпавядалі памеру і тыпу мястэчка, з якім звычайна звязваюць слова «штэтл». Напрыклад, у Мінску ў 1897 годзе налічвалася 47 562 яўрэі — 52,3% насельніцтва горада.
Іншыя мястэчкі, у тым ліку Дзятлава (яўрэйская назва — Жэтэль), Іўе і Ляхавічы, захоўвалі свае яўрэйскія супольнасці да Другой сусветнай вайны. Іх гісторыя адрознівалася паводле часу ўзнікнення абшчыны, заняткаў жыхароў, палітычнай прыналежнасці і сувязяў з наваколлем.
Акрамя ўжо апісаных цэнтраў, у гістарычных пераліках штэтлаў згадваюцца і іншыя беларускія мястэчкі. Маштаб і лад жыцця іх яўрэйскіх абшчын адрозніваліся.
Жыткавічы — у Жыткавічах захаваліся яўрэйскія могілкі і мемарыял на месцы расстрэлу каля 200 яўрэяў. Камянец — у мястэчку існавала яўрэйская абшчына, а падчас нямецкай акупацыі было створана гета, ліквідаванае ў 1942 годзе. Міхалішкі — паводле ўспамінаў Эстэр Кац Лівінгстан, да вайны мясцовая яўрэйская абшчына налічвала каля 800 чалавек; у мястэчку былі сінагога і школа «Тарбут». Парычы — яўрэі жылі тут прынамсі з першай паловы XVII стагоддзя; у 1897 годзе яны складалі 80,6% насельніцтва мястэчка (3132 чалавекі), а ў 1867 годзе тут дзейнічалі тры сінагогі. Сіроціна — у 1939 годзе тут жылі каля 300 яўрэяў; падчас акупацыі нацысты стварылі адкрытае гета, а 18 лістапада 1941 года яго вязняў забілі ў яры непадалёк ад вёскі. Сёння Сіроціна знаходзіцца ў Віцебскай вобласці. Хоцімск — паводле звестак Yahad-In Unum, у 1939 годзе мясцовая яўрэйская супольнасць налічвала 786 чалавек. У 1942 годзе яўрэяў сабралі ў будынку яўрэйскай школы, які стаў гета; у верасні адбыліся масавыя расстрэлы. Розныя крыніцы ацэньваюць колькасць забітых ад 300 да 800 чалавек. Шчадрын быў хасідскім штэтлам і цэнтрам яўрэйскай сельскагаспадарчай калоніі. У 1897 годзе яўрэі складалі каля 95% насельніцтва (4022 чалавекі); значная частка займалася земляробствам.
Змены ў XX стагоддзі і Халакост
У пачатку XX стагоддзя жыццё мястэчак змянялі прамысловасць, чыгункі, урбанізацыя, эміграцыя і новыя палітычныя рухі. Першая сусветная вайна прынесла фронт, прымусовыя высылкі яўрэяў з прыфрантавых раёнаў, разбурэнні і перамяшчэнні насельніцтва. Пасля рэвалюцый і савецка-польскай вайны мястэчкі апынуліся ў розных дзяржавах, а іх жыхары — у розных палітычных і эканамічных умовах.
У савецкай Беларусі ў 1920-я гады развіваліся яўрэйскія ўстановы і адукацыя на ідыш. Улады падтрымлівалі частку свецкай яўрэйскай адукацыі, але палітыка ў адносінах да рэлігійнага жыцця і незалежных грамадскіх арганізацый была абмежавальнай. У 1930-я гады многія рэлігійныя і грамадскія структуры былі закрытыя або страцілі магчымасць дзейнічаць, а культурнае жыццё ўсё больш падпарадкоўвалася савецкім установам.
Пасля нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз у 1941 годзе нямецкія акупацыйныя ўлады стварылі гета ў гарадах і мястэчках Беларусі. Яўрэяў прымушалі жыць у ізаляваных кварталах, выкарыстоўвалі на прымусовых работах, расстрэльвалі і дэпартавалі ў лагеры смерці. У Дзятлаве яўрэі жылі з XVI стагоддзя; напярэдадні нямецкага ўварвання ў мястэчку знаходзілася больш за 4500 яўрэяў, у тым ліку ўцекачы з Польшчы. Большасць яўрэйскай супольнасці была знішчана падчас акупацыі.
У Міры перад нямецкай акупацыяй жыло каля 2300 яўрэяў. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады стварылі там гета, а ў кастрычніку і лістападзе таго ж года адбыліся масавыя забойствы яўрэяў Міра і наваколля. Частцы вязняў удалося ўцячы і далучыцца да супраціву, але яўрэйская супольнасць мястэчка была амаль цалкам знішчана.
Халакост фізічна знішчыў большасць яўрэйскіх супольнасцей беларускіх мястэчак і перапыніў перадачу многіх мясцовых традыцый. Да вайны лад штэтла ўжо змяняўся пад уплывам урбанізацыі, эміграцыі і дзяржаўнай палітыкі, але нацысцкі генацыд стаў катастрофай, якая знішчыла яго чалавечую аснову.
Памяць пра штэтлы
Пра жыццё штэтлаў сведчаць захаваныя сінагогі і могілкі, архіўныя фатаграфіі, мемуары, вусныя ўспаміны і кнігі памяці, якія пасля вайны выдавалі ў тым ліку выхадцы з гэтых мястэчак. У сучаснай гістарыяграфіі і мастацтве слова «штэтл» часам ужываецца і як настальгічны вобраз старога яўрэйскага свету. Даследчыкі адрозніваюць гэты пазнейшы вобраз ад рэальнага разнастайнага жыцця мястэчак, якое змянялася ад рэгіёна да рэгіёна і ад пакалення да пакалення.
міні|Старыя габрэйскія могілкі ў Шчадрыне, 2025 год.
Літаратура
Petrovsky-Shtern, Yohanan. The Golden Age Shtetl: A New History of Jewish Life in East Europe. Princeton University Press, 2014. Kassow, Samuel. “Shtetl”. The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, 2010. “Belarus”. The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe.