Эпістэмалогія (ад грэч. ἐπιστήμη [эпіст’еме] веды + логія), Гнасеалогія (ад грэч. γνῶσις веды + логія) — вучэнне аб пазнанні; філасофскі тэрмін, які ўжываецца для абазначэння тэорыі навуковага пазнання. Вывучае суадносіны суб’екта і аб’екта ў працэсе пазнавальнай дзейнасці, магчымасці і межы пазнання свету чалавекам, шляхі і сродкі дасягаення ісціны.
У навуковы ўжытак увёў шатландскі філосаф Дж.Фер’е («Асновы метафізікі», 1854 г.), які падзяляў філасофію на анталогію і эпістэмалогію. У дачыненні да гісторыі — тэорыя гістарычнага пазнання.
Гнасеалогія даследуе: месца і ролю ведаў у адносінах чалавека да сусвету, у развіцці індывідуальнасці чалавека (асобы) і ў эвалюцыі грамадства, яго трансфармацыі; асаблівасці пазнання як спецыялізаванай дзейнасці і шляхі яго ўваходжання ў іншыя віды дзейнасці; суадносіны пачуццёвага і рацыянальнага ў працэсе пазнання, перадумовы і крытэрыі сапраўднасці ведаў, суадносіны паміж ісціннасцю і памылковасцю апошніх.
Гісторыя вучэння фактычна пачынаецца з пытання аб тым, што такое веды, чым яны забяспечваюцца (пачуццямі ці розумам). Платон сцвярджаў, што сапраўдныя веды маюць агульнаабавязковы характар, г. зн. не залежаць ад індывідуальных асаблівасцей суб’екта. Арыстоцель абгрунтоўваў тэзіс пра адзінства ведаў і прадмета пазнання, пра лагічную структуру пазнавальнага працэсу. У XVII—XVIII ст. Ф. Бэкан, Р. Дэкарт, Г. Лейбніц, Д. Дзідро і інш. раскрылі вялікую ролю навуковых метадаў, своеасаблівасць спалучэння пачуццёвых і рацыянальных момантаў у пазнавальным працэсе, суадносіны з рэчаіснасцю. Прадстаўнікі нямецкай класічнай філасофіі ХІХ ст. (І. Кант, Г. Гегель і інш.) абгрунтавалі неабходнасць пераадолення разрыву паміж гаасеалагічнай і анталагічнай праблематыкай, дыялектычнае адзінства эмпірычнага і рацыянальнага ў працэсе пазнання, наяўнасць узаемапераходаў гэтых катэгорый, узаемасувязь тэарэтычнага і практычнага розуму. Марксісцкая гнасеалогія асабліва падкрэслівала дзейсную прыроду пазнання, ролю практыкі як асновы і крытэрыю сапраўднасці ведаў, значэнне пазнання ў перабудове навакольнага асяроддзя, перш за ўсё сацыяльнай рэчаіснасці. Філасофская фенаменалогія (Э. Гусерль і інш.) лічыць, што найбольш фундаментальнай характарыстыкай пазнавальнага працэсу з’яўляецца інтэнцыяльнасць — скіраванасць свядомасці на прадмет пазнання. У сярэдзіне і канцы ХХ ст. прадстаўнікі аналітычнай філасофіі (Б. Расел, Дж. Мур, Р. Карнап і інш.) прааналізавалі месца і ролю знакава-сімвалічных сродкаў навуковага мыслення, спосабы верыфікацыі навуковых ведаў. Усё большае значэнне аддаецца распрацоўцы агульнаметадалагічных праблем развіцця навукі, яе сацыяльнай прыроды.
Тыпалогія і асаблівасці
З пункту гледжання таго, якія праблемы знаходзяцца ў фокусе ўвагі пры даследаванні, адрозніваюць класічную і некласічную эпістэмалогію; для кожнага з названых тыпаў характэрныя пэўныя асаблівасці.
Асаблівасці класічнай эпістэмалогіі Крытыцызм. Эпістэмалогія можа разглядацца як крытыка таго ўяўлення пра веданне, якое прапануецца ў рамках звычайнага здаровага сэнсу, навуковых канцэпцый ці іншых філасофскіх сістэм; яна пачынаецца з разгляду праблемы суадносін ілюзіі і рэальнасці, а таксама з правядзення адрозненняў паміж меркаваннем і веданнем. Разважанні на гэтую тэму ўтрымліваюцца ўжо ў дыялогах Платона, які прыйшоў да высновы аб тым, што да ліку неабходных характарыстык веды павінна адносіцца не толькі адпаведнасць інфармацыі рэальнаму становішчу спраў, але і яе абгрунтаванасць; пасля, пачынаючы з XVII стагоддзя, адпаведная праблематыка аказваецца ў цэнтры ўвагі заходнееўрапейскай філасофіі, і менавіта ў гэты перыяд ажыццяўляецца так званы «Эпістэмалагічны паварот». Актыўна абмяркоўваецца пытанне аб тым, што можа лічыцца дастатковым абгрунтаваннем ведання; эпістэмалогія крытыкуе сістэмы веды, якія склаліся, адштурхваючыся ад нейкага ідэалу веданяя. Гэты працэс прымае розныя формы: напрыклад, Ф. Бэкан і Р. Дэкарт крытыкавалі схаластычную метафізіку і перыпатэтычную навуку, Дж. Берклі — матэрыялізм і некаторыя асноватворныя ідэі навукі Новага часу, І. Кант — традыцыйную анталогію і некаторыя навуковыя дысцыпліны, напрыклад, рацыянальную (гэта значыць тэарэтычную) псіхалогію. Эпістэмалагічны крытыцызм аказаў ўплыў на А. Эйнштэйна, які выкарыстаў канцэпцыю Э. Маха пры стварэнні спецыяльнай тэорыі адноснасці, а таксама выявіўся ў выкарыстанні К. Поперам прынцыпу фальсіфікацыі ў яго імкненні размежаваць навуковае і ненавуковае веданне. Фундаменталізм і нарматывізм. Патрабаванне абгрунтаванасці распаўсюджваецца таксама і на ідэал веды; адпаведна, неабходна выявіць нейкі падмурак, базу для ўсіх чалавечых ведаў, якая не падвяргаецца якім-небудзь сумневам і забяспечвае распазнаванне ведання і не-ведання. З гэтага пункту гледжання ключавым можа лічыцца паняцце нормы і адпаведнасці гэтай норме, з абавязковым правядзеннем адрознення паміж фактычна існуючым і належным. Такім чынам, да крытычнай функцыі эпістэмалогіі дадаецца функцыя культурнай легітымацыі пэўных відаў веды. У новаеўрапейскай навуцы, да прыкладу, базавым лічылася веданне, заснаванае на эксперыменце, гэта значыць вопыце, які атрымліваеўся ў спецыяльна створаных умовах на аснове матэматычнага мадэлявання аб’екта, у супрацьлегласць апісальных ведаў. Таксама ў новы час эпістэмалагічная канцэпцыі падзяляюцца на два кірункі — эмпірызм (пазіцыя, у адпаведнасці з якой крытэрыем абгрунтаванасці ведаў з’яўляецца ступень яго адпаведнасці пачуццёваму досведу чалавека) і рацыяналізм (кропка гледжання, якая абвяшчае, што веданне павінна ўпісвацца ў сістэму «прыроджаных ідэй» альбо катэгорый і схем розуму, існуючых апрыёры). Акрамя таго, у адносінах да нормы існуе падзел эпістэмалогіі на псіхалагістычны і антыпсіхалагістычны напрамкі. З пункту гледжання психологистов норма, якая абгрунтоўвае веданне, змяшчаецца ў эмпірычных фактах свядомасці, тады як антипсихологисты пярэчаць супраць такога прадстаўлення. Суб’ектацэнтрызм. Падставай для ўсёй сістэмы веды служыць факт існавання таго, хто пазнае, суб’екта; гэты факт самадакладны (паводле Р. Дэкарта) і бясспрэчны, у той час як усё іншае можа быць паспяхова падвергнута сумневу (тым самым уласцівы эпістэмалогіі крытыцызм ўзмацняецца). Веданне аб тым, што знаходзіцца па-за свядомасці, з’яўляецца апасродкаваным (тады як веданне таго, што прысутнічае ў свядомасці, лічыцца непасрэдным), і ў сувязі з гэтым узнікае яшчэ адна ключавая эпістэмалагічная праблема, а менавіта — якім чынам наогул магчыма пазнаваць навакольны свет і свядомасць іншых суб’ектаў. Пошук вырашэння гэтага пытання выклікаў цяжкасці ў даследчыкаў і філосафаў, асабліва ў прыхільнікаў ідэй матэрыялізму і рэалізму. У некаторых канцэпцыях прапаноўвалася зняць паказаную праблему як такую, прызнаўшы адзінай рэальнасцю прытомнасць суб’екта і разглядаючы свет альбо як сукупнасць адчуванняў (у эмпірызме), альбо рацыяналістычна — як разумовы канструкт, спараджэнне розуму. Пасля Дэкарта праводзілася таксама распазнаванне эмпірычнага і трансцэндэнтальнага суб’ектаў, апошні з якіх уяўляўся крыніцай таго, што эмпірычны суб’ект ўсведамляе як існасць аб’ектыўна. Існавалі таксама некаторыя памежныя ў адносінах да класічнай эпістэмалогіі канцэпцыі, да прыкладу — вучэнні Г. Гегеля або К. Попера, стваральнікі якіх імкнуліся пераадолець проціпастаўленне суб’ектыўнага і аб’ектыўнага светаў. Навукацэнтрызм. Паколькі эпістэмалогія ў яе класічным выглядзе склалася ў сувязі з фарміраваннем навукі Новага часу і выступала ў якасці сродку яе легітымацыі, большасць канцэпцый у рамках гэтай дысцыпліны разглядалі ў якасці вышэйшай формы веды менавіта навуковае веданне, прызнаючы рэальнасць пэўных прадметаў або з’яў зыходзячы з пазіцыі навукі па гэтым пытанні. Да прыкладу, І. Кант лічыў зыходна апраўданым факт існавання навуковых ведащ, а неакантыянцы пасля ураўноўвалі эпістэмалогію з тэорыяй навукі.
Асаблівасці некласічнай эпістэмалогіі У канцы XX стагоддзя пачала фарміравацца так званая некласічная эпістэмалогія, даволі радыкальна адрозная ад класічнай. Глабальныя змены ў сучаснай культуры загадваюць новае разуменне ведання і пазнання разам з іншым стаўленнем эпістэмалогіі да іншых навуках; адпаведна, змяняюцца праблематыка і метады, якія выкарыстоўваюцца ў даследаваннях. Некласічная эпістэмалогія характарызуецца наступнымі асаблівасцямі:
Пост-крытыцызм. Асноўнай у дадзеным выпадку з’яўляецца думка пра тое, што для усякай крытыкі неабходная некаторая апорная кропка, якая не ставіцца пад сумнеў у дадзены час і ў дадзеных умовах — так што ўстаноўка на недавер замяняецца яе супрацьлегласцю, устаноўкай на давер да вынікаў дзейнасці. У сутнасці, пост-крытыцызм абапіраецца на ідэю аб тым, што пазнанне не можа пачынацца з нуля — не адмяняючы пры гэтым, зрэшты, уласна філасофскага крытыцызму як такога. Змена кантэксту, у прыватнасці, можа прыводзіць да ўзнікнення новых сэнсаў ў пазнавальных традыцыях, якія лічыліся страціўшымі актуальнасць. Адмова ад фундаменталізму. Паколькі пазнавальныя нормы падвяргаюцца разнастайным мадыфікацыям ў ходзе развіцця чалавечага ведання, даследчыкі прыходзяць да высновы аб тым, што фармуліраваць жорсткія нарматыўныя патрабаванні і загады не ўяўляецца магчымым. У сувязі з гэтым распрацоўваюцца новыя канцэпцыі, якія прапануюць альтэрнатыўны погляд на адпаведныя пытанні — «натуралізаваная», «генетычная», «эксперыментальная», «эвалюцыйная» эпістэмалогія і г. д. Акрамя таго, адзначаецца таксама і калектыўнасць атрымання ведання, якая мае на ўвазе вывучэнне апасродкаваных культурай і гісторыяй сувязей паміж суб’ектамі пазнання. Адмова ад суб’ектацэнтрызма. Праблема суб’екта атрымлівае ў рамках сучаснай эпістэмалогіі прынцыпова іншы разгляд: мяркуецца, што суб’ект першапачаткова уключаны ў рэальны свет і ў сістэму ўзаемаадносін з людзьмі, а, такім чынам, у фокусе ўвагі аказваюцца прычыны, працэс і вынік спараджэння і фарміравання індывідуальнай свядомасці. Л. Выгоцкі, у прыватнасці, паказваў, што ўнутраны свет свядомасці можа ўяўляцца прадуктам міжсуб’ектнага ўзаемадзеяння, у тым ліку камунікатыўнага; гэтыя ідэі былі выкарыстаныя даследчыкамі, прапанаваўшы камунікатыўны падыход да зразумення феномену пазнання. Адмова ад навукацэнтрызма. Хоць навука ўяўляе сабой найбольш важны спосаб пазнання рэчаіснасці, ён, аднак, не з’яўляецца адзіным і не можа канчаткова замяніць сабой усе іншыя. Альтэрнатыўныя формы і віды веды таксама падлягаюць вывучэнню. Пры гэтым важна, што навуковае веданне не толькі не выключае іншыя яго формы, але і ўзаемадзейнічае з імі; хоць навука можа і не прытрымлівацца, да прыкладу, здароваму сэнсу, яна, тым не менш, павінна лічыцца з ім.
Тэорыя пазнання на працягу многіх стагоддзяў развівалася ў рамках філасофіі. На думку М. А. Розава, важнай тэндэнцыяй сучаснай эпістэмалогіі з’яўляецца распрацоўка навуковага падыходу да даследавання працэсаў пазнання. У вывучэнні чалавечага пазнання, як гэта адбылося, напрыклад, з фізікай або біялогіяй, паступова вылучаюцца праблемы, даступныя для даследавання навуковымі метадамі, і фарміруецца асобная навука аб чалавечым спазнаньні. У ёй, як і ў любой навуцы, павінны праводзіцца эмпірычныя даследаванні і павінны развівацца тэарэтычныя ўяўленні, якія тлумачаць эмпірычны матэрыялРозов М. А. Теория познания как эмпирическая наука // Розов М. А. Философия науки в новом видении / Н. И. Кузнецова. — М.: Новый хронограф, 2008. — С. 74—107.
Асноўныя праблемы эпістэмалогіі Праблема ісціны Ісціна і сэнс Праблема метаду Сутнасць пазнання Формы пазнання (навука, рэлігія, мастацтва, ідэалогія, здаровы сэнс) Эмпірычны і тэарэтычны ўзровень пазнання. Прынцыпы пазнання Вера (інтуіцыя) і веданне Структура і формы вопыту Спецыфіка і крытэрыі навуковага пазнання. Разуменне і тлумачэнне
Паняцці і пытанні эпістэмалогіі Паняцці: веданне пазнанне свядомасць пачуццё розум ісціна Асноўнае пытанне — ці можна пазнаць свет у прынцыпе? Адказы на гэтае пытанне ў розных філасофскіх плыняў выглядаюць па-рознаму: гнасеалагічны аптымізм — свет пазнавальны месца, межаў пазнання няма, неабходныя толькі час і сродкі.