Этнаграфі́чная ка́рта Еўрапе́йскай Расі́і () — фундаментальнае картаграфічнае выданне, падрыхтаванае расійскім ваенным картографам і этнографам А. Ф. Рыціхам і выдадзенае ў 1875 годзе ў Санкт-Пецярбургу пад эгідай Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства (ІРГТ). Гэта была першая ў Расійскай імперыі карта, дзе класіфікацыя народаў, у тым ліку беларусаў, была праведзена пераважна паводле моўнага, а не канфесійнага крытэрыю. Карта адыграла вызначальную ролю ў замацаванні этнічных межаў ва ўрадавай статыстыцы і навуцы да пачатку XX стагоддзя.

Гісторыя стварэння

У пачатку 1870-х гадоў кіраўніцтва Рускага геаграфічнага таварыства прыйшло да высновы, што ранейшая «Этнаграфічная карта» П. І. Кёпена (1851) састарэла і патрабуе абнаўлення з улікам новых статыстычных даных. Работу даручылі палкоўніку А. Ф. Рыціху, вядомаму прыхільніку ідэй панславізму. Праца над картай вялася на працягу 1873—1874 гадоў. Вынікам стаў маштабны твор на шасці лістах, аддрукаваны ў знакамітай картаграфічнай установе А. А. Ільіна. Карта атрымала высокае міжнароднае прызнанне: у 1875 годзе на Міжнародным геаграфічным кангрэсе ў Парыжы яна была ўдастоена вышэйшай узнагароды.

Метадалогія і візуалізацыя У адрозненне ад папярэдніх атласаў (напрыклад, атласа Р. Ф. Эркерта 1863 года), дзе галоўным маркерам нацыянальнасці выступала веравызнанне, А. Ф. Рыціх паклаў у аснову класіфікацыі лінгвістычны прынцып (родную мову). Гэта адпавядала рашэнням Міжнароднага статыстычнага кангрэса 1872 года ў Санкт-Пецярбургу. Крыніцай звестак паслужылі матэрыялы дзесятай рэвізіі (1858), спісы населеных месцаў і даныя, сабраныя падчас падрыхтоўкі ваенна-конскай павіннасці 1873—1874 гадоў.

Аўтар выкарыстаў складаную сістэму колеравай і штрыхавой кадыроўкі (усяго 46 варыянтаў зафарбоўкі) для адлюстравання этнічнай іерархіі. Каб падкрэсліць дамінаванне славянскага элемента, усе славянскія народы былі пазначаны адценнямі чырвонага і ружовага колераў. Пры гэтым для адлюстравання ўсходніх славян (велікарусаў, беларусаў і маларусаў) выкарыстоўваўся аднолькавы фонавы колер, а адрозненні паміж імі паказваліся рознай штрыхоўкай. На думку даследчыцы К. Гібсан, такі прыём візуальна ствараў уражанне маналітнага «рускага» масіву, дзе беларусы і ўкраінцы выступалі як падгрупы адзінага народа, але пры гэтым выразна вылучаліся як асобныя этнаграфічныя адзінкі.

Адлюстраванне беларусаў На карце А. Ф. Рыціха беларусы ўпершыню ў афіцыйнай расійскай картаграфіі былі паказаны як суцэльны этнаграфічны масіў, вылучаны паводле мовы, а не рэлігіі. Гэта прывяло да істотнага пашырэння іх арэала на захад і поўнач у параўнанні з картамі Р. Ф. Эркерта.

Тэрыторыя рассялення беларусаў на карце ахоплівала: На поўначы і ўсходзе: усю Віцебскую губерню (ад Люцына да Вялікіх Лук), большую частку Смаленскай губерні (на захад ад Вязьмы), а таксама Мглінскі і Суражскі паветы Чарнігаўскай губерні. На захадзе: Гродзенскую, Віленскую і частку Ковенскай губерняў. Уключэнне Віленшчыны і Гродзеншчыны ў беларускі арэал стала вынікам прызнання таго факта, што мясцовае каталіцкае насельніцтва размаўляе па-беларуску. На поўдні: мяжа праходзіла па рацэ Прыпяць. Пры гэтым значная частка Заходняга Палесся (паўднёвая частка Гродзенскай губерні — Брэст, Кобрын, Пружаны, Пінск) была аднесена да арэала «маларусаў» (украінцаў), што грунтавалася на фанетычных асаблівасцях палескіх гаворак.

Беларусы на карце былі вылучаны ў асобную этнічную катэгорыю, раўназначную літоўцам («літве»). Гэта стала важным крокам у працэсе навуковай фармалізацыі беларускага этнасу.

Адлюстраванне літоўцаў Карта А. Ф. Рыціха таксама зафіксавала змены ў падыходах да класіфікацыі балтаў. Літоўцы (пазначаныя як «Литва») і латышы былі паказаны як асобныя народы, адрозныя па мове. Літоўскі арэал быў паказаны ў межах Ковенскай і часткі Віленскай і Сувалкаўскай губерняў. Аўтар адмовіўся ад ранейшай практыкі, уласцівай П. І. Кёпену, аб’ядноўваць балтаў у адну групу, а замест гэтага выкарыстаў кантрасныя колеры для іх размежавання. У сваёй пазнейшай працы «Славянскі свет» (1885) А. Ф. Рыціх разглядаў літоўцаў, жмудзінаў і латышоў разам як «літоўскае племя», якое ён лічыў старажытным адгалінаваннем славян.

Значэнне Этнаграфічная карта 1875 года стала галоўным вучэбным і навуковым дапаможнікам па этнаграфіі Расіі ў апошняй чвэрці XIX стагоддзя. Яна замацавала ва ўрадавых колах разуменне таго, што каталіцкае насельніцтва Паўночна-Заходняга края з’яўляецца пераважна беларускім паводле мовы, а не польскім. Межы беларускага арэала, акрэсленыя А. Ф. Рыціхам (за выключэннем Палесся), сталі асновай для далейшых даследаванняў, у прыватнасці для прац Я. Ф. Карскага, які ў 1903 годзе ўдакладніў гэтыя межы і ўключыў Палессе ў склад беларускай этнічнай тэрыторыі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты Катэгорыя:Творы 1875 года Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі