Пратоптар (Protopterus) — род афрыканскіх дваякадыхальных рыб.
Апісанне Цела выцягнутае, вугрападобнае. Род уключае 4 віды. Самы буйны — вялікі пратоптар — можа дасягаць 2 метраў у даўжыню, а малы пратоптар звычайна не перавышае 50 см.
Грудныя і брушныя плаўнікі маюць выгляд тонкіх жгуцікаў або нітак. Яны служаць не толькі для плавання, але і для «хаджэння» па дне. Луска дробная, цыклоідная, глыбока пагружаная ў скуру.
У пратоптараў ёсць як жабры, так і прымітыўныя лёгкія. Яны могуць засвойваць кісларод з вады і непасрэдна з атмасфернага паветра, што жыццёва важна ў заглееных вадаёмах з нізкім утрыманнем кіслароду. Калі вадаём перасыхае, рыба зарываецца ў грунт і стварае вакол сябе спецыяльны кокан са слізі. У такім стане яны могуць знаходзіцца ад паўгода да 4 гадоў, чакаючы вяртання вады.
Пашырэнне Арэал ахоплівае тэрыторыі ад Заходняй Афрыкі (Сенегал, Гамбія) да Усходняй (Кенія) і на поўдзень да басейна ракі Замбезі. Яны сустракаюцца ў басейнах такіх буйных рэк, як Ніл, Конга, Замбезі, Нігер і Вольта. Таксама жывуць у Вялікіх Афрыканскіх азёрах — Вікторыя, Танганьіка і Альберт. Протаптары аддаюць перавагу стаячым або марудным водам, зарослым расліннасцю. Часовыя вадаёмы — гэта іх галоўная экалагічная ніша. Яны засяляюць поймы рэк і балоты, якія цалкам перасыхаюць у сезон засухі.
Асаблівасці біялогіі
Гэта актыўныя драпежнікі, якія палююць пераважна ўначы. Іх рацыён даволі разнастайны і залежыць ад памеру рыбы і канкрэтнага месца пражывання. Дзякуючы моцным зубам, якія зліты ў суцэльныя касцяныя пласціны, яны лёгка разгрызаюць ракавіны малюскаў. Дробныя крабы і ракі таксама складаюць значную частку рацыёну. Насякомыя і іх лічынкі асабліва важныя для маладых асобін. Пратоптары палююць на дробную рыбу, якая жыве ў тых жа заіленых вадаёмах, могуць есці жаб, а часам і апалонікаў.
Калі ўзровень вады ў вадаёме зніжаецца да 5-10 см, рыба пачынае рыць грунт. Пратоптар захоплівае глеістую глебу ротам, здрабняе яе і выкідвае вонкі праз жаберныя шчыліны. Гэта дазваляе яму паступова паглыбляцца ў дно. Рыба выкопвае вертыкальны ход, які заканчваецца пашырэннем — камерай. Глыбіня такой норы звычайна складае ад 30 да 50 см.
Рыба забіраецца ў камеру і прымае характэрную позу: складваецца напалам, рылам (носам) уверх. Яна падплывае да паверхні, каб зрабіць апошнія глыткі паветра, пакуль вада яшчэ ёсць, а потым канчаткова апускаецца ў нару. Калі вада цалкам знікае, скура рыбы пачынае выдзяляць вялікую колькасць слізі. Гэтая слізь змешваецца з грунтам і застывае, утвараючы тонкую, але трывалую і непранікальную абалонку — кокан. У верхняй частцы нары застаецца невялікая адтуліна («корак» з порыстай глебы), праз якую рыба можа дыхаць атмасферным паветрам падчас шматгадовай спячкі.
Хуткасць абмену рэчываў падае ў 10-15 разоў. Сэрца б’ецца вельмі рэдка, а дыханне становіцца павярхоўным і марудным. Рыба не есць, таму арганізм пачынае павольна «спальваць» уласныя запасы. Спачатку ідзе тлушч, а потым — цягліцавая тканка. За час доўгай спячкі пратоптар можа страціць да 20 % сваёй масы. Арганізм ператварае аміяк у мачавіну. Як толькі пачынаецца сезон дажджоў і вада размывае кокан, метабалізм аднаўляецца вельмі хутка — літаральна за некалькі гадзін рыба прыходзіць у норму і пачынае шукаць ежу.
Размнажэнне протаптараў пачынаецца з прыходам сезону дажджоў. Самец выкопвае ў глеістым дне сярод густой расліннасці спецыяльную нару або яму. Гняздо можа мець некалькі ўваходаў. Самка адкладае ў гэтае гняздо да некалькіх тысяч ікрынак. Пасля гэтага яна пакідае гняздо. Самец не толькі ахоўвае гняздо ад ворагаў, але і пастаянна ўзбівае ваду сваімі ніткападобнымі плаўнікамі, што неабходна, каб ікра атрымлівала дастаткова кіслароду. Калі з ікры выходзяць лічынкі, іх вонкавыя жабры (як у апалонікаў або аксалотляў) маюць спецыяльны орган-прысоску, якім яны мацуюцца да сценак гнязда, пакуль не навучацца плаваць. Праз некаторы час вонкавыя жабры знікаюць, і маладыя протаптары пачынаюць дыхаць лёгкімі, падымаючыся да паверхні за паветрам.
У дзікай прыродзе сярэдні тэрмін жыцця складае ад 20 да 30 гадоў. Аднак з-за засух і драпежнікаў многія асобіны гінуць раней. У акварыумах і заапарках пры добрым даглядзе яны жывуць значна даўжэй, вядомы выпадак, калі пратоптар пражыў у няволі больш за 50 гадоў.
У кулінарыі
Пратоптары займаюць важнае месца ў рацыёне жыхароў многіх рэгіёнаў Афрыкі, асабліва там, дзе іншай рыбы ў засушлівы сезон проста няма. Мясцовыя жыхары знаходзяць паветраныя адтуліны ў сухім грунце і выкопваюць рыбу разам з коканам. Мяса пратоптара мае моцны пах і прысмак ціны, яно даволі тлустае, рыхлай кансістэнцыі. Спосабы прыгатавання: вяленне і сушка, вэнджанне, тушэнне з гароднінай.
Крыніцы
Катэгорыя:Дваякадыхальныя