Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага — гістарычны, інтэлектуальны і матэрыяльны феномен, які развіваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім на працягу XIII—XVIII стагоддзяў. Даследчык Мікалай Нікалаеў разглядае кніжную культуру гэтага перыяду як сукупнасць духоўных і матэрыяльных каштоўнасцей, а саму кнігу — і як фактар духоўнага жыцця, і як прадмет матэрыяльнай культуры.
Кніжная культура дзяржавы ўяўляла сабой складаны кангламерат асобных нацыянальных культур, у якім сінтэзаваліся ўсходнеславянскія, заходнееўрапейскія, а таксама ісламскія і іўдзейскія традыцыі. Яна прайшла шлях ад манастырскіх скрыпторыяў да ўзнікнення магутнай паліграфічнай індустрыі і ўключала ў сябе не толькі выданне тэкстаў, але і развіццё пераплётнай справы, кніжнай гравюры і фарміраванне найбуйнейшых бібліятэк.
Вытокі і фарміраванне: спадчына Кіеўскай Русі Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага не ўзнікла на пустым месцы. Яна непасрэдна грунтавалася на магутнай культурнай спадчыне Кіеўскай Русі XI—XIII стагоддзяў. Уключэнне заходнерускіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага забяспечыла бесперапыннасць і пераемнасць рукапіснай традыцыі. Спадчына Кіеўскай Русі ў выглядзе царкоўнаславянскай мовы, кірылічнага пісьма і візантыйскага багаслоўя стала тым падмуркам, на якім пазней вырасла шматканфесійная кніжнасць Вялікага Княства Літоўскага.
Раннія цэнтры кнігапісання і помнікі Ужо ў другой палове XI і пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі сучаснай Беларусі сфарміраваліся першыя цэнтры рукапіснай кнігі. Знакавымі месцамі стварэння кніг сталі епіскапскія кафедры ў заснаваным у 1072 (ці каля 1088) годзе Тураве, а таксама ў Полацку і Смаленску. З распаўсюджваннем хрысціянства ўзнікла неабходнасць у вялікай колькасці багаслужбовых тэкстаў, такіх як Евангеллі, Апосталы і ПсалтырыМельников А. А. Пути непечальные: Исторические свидетельства о святости Белой Руси. Мн., 1992. С. 19, 48..
Значны ўклад у кніжную культуру гэтага перыяду ўнеслі выбітныя асветнікі і тэолагі. Творы Кірылы Тураўскага, у тым ліку яго малітвы і павучанні, карысталіся велізарнай папулярнасцю і перапісваліся ў шматлікіх манастырскіх скрыпторыях далёка за межамі Турава на працягу некалькіх стагоддзяўПолянская И. В. Кирилл Туровский: творец или компилятор?! // От Нестора до Фонвизина. Новые методы установления авторства. М., 1994. С. 97-100.. Імя асветніцы Ефрасінні Полацкай непасрэдна звязана з арганізацыяй жаночага манастыра ў Полацку, дзе рупліва перапісваліся кнігіСоколов П. П. Русский архиерей из Византии и право его назначения до начала XV века. Киев, 1913. С. 62-64, 69..
Сярод самых ранніх і каштоўных рукапісных помнікаў, якія захаваліся да нашага часу і сведчаць пра маштаб кнігапіснай дзейнасці на беларускіх землях да мангольскага нашэсця, вылучаюцца: Тураўскае Евангелле XI стагоддзя, якое з’яўляецца адным з найстаражытнейшых усходнеславянскіх рукапісаў. У ім захаваўся знакаміты ўкладны запіс князя Канстанціна Астрожскага ад 1508 года. Полацкае Евангелле, створанае ў канцы XII або пачатку XIII стагоддзя. Гэты выдатны помнік дэманструе высокі ўзровень полацкай школы каліграфіі. Кніга ўтрымлівае больш познія ўкладныя прыпіскі з другой паловы XIV стагоддзя. Напрыклад, там захаваўся запіс ад Івана Дземянцава пра перадачу зямлі на «Вялікім полі» і святара пра набыццё зямлі, што сведчыць пра актыўнае і практычнае выкарыстанне Евангелля ў ПолацкуЩапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. № 180, 188.. Аршанскае Евангелле XIII стагоддзя. Гэты рукапіс утрымлівае не толькі тэкст, але і выдатныя мініяцюры з выявамі евангелістаў. Даследчыкі адзначаюць яго цесныя стылістычныя сувязі з полацкай мастацкай школай і яе кніжнай традыцыяйСводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. (далей — Сводный каталог XI—XIII вв.). М., 1984. № 10, 55, 194, 195, 342..
Роля Галіцка-Валынскага княства і эміграцыя кніжнікаў У сярэдзіне XIII стагоддзя пасля катастрафічнага мангольскага нашэсця на Кіеў і цэнтральныя рускія землі ў 1240 годзе геаграфія кніжнай культуры істотна змянілася. Цэнтр інтэлектуальнага жыцця перамясціўся на захад, у Галіцка-Валынскае княства і ў землі будучага Вялікага Княства Літоўскага, уключаючы Навагрудак і Горадню. Разбурэнне паўднёвых гарадоў выклікала масавую міграцыю духавенства, пісараў і рамеснікаў-кніжнікаў на поўнач і захад пад абарону мясцовых князёўЛихачев Д. С. Исследования по древнерусской литературе. Л., 1986. С. 201—225..
Галіцка-Валынская дзяржава стала своеасаблівым мостам, праз які візантыйска-кіеўская традыцыя бесперапынна перадавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. Пры дварах галіцкіх князёў ствараліся выдатныя рукапісы, у тым ліку славуты Галіцка-Валынскі летапіс, які пазней стаў важнай крыніцай для стварэння ўласных агульнадзяржаўных летапісаў Вялікага Княства ЛітоўскагаГрушевський М. С. Звичайна схема «русскої» історії й справа раціонального укладу історії східнього слов’янства // Статьи по славяноведению. Вып. 1. СПб., 1904. С. 299..
Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага і далучэнне да яго шырокіх усходнеславянскіх тэрыторый выратавала кніжную спадчыну гэтых рэгіёнаў ад фізічнага знішчэння. Першыя літоўскія князі Міндоўг, Гедымін і Альгерд, нягледзячы на сваю першапачатковую прыхільнасць да язычніцтва, дэманстравалі выключную талерантнасць да кніжнай культуры мясцовага хрысціянскага насельніцтваПСРЛ. Т. 32. С. 130.. Пры іх дварах і ў канцылярыях актыўна працавалі славянскія пісары, што прывяло да замацавання «рускай» (старабеларускай) мовы як афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства. Менавіта афіцыйныя дакументы, міжумоўныя граматы і прывілеі пачалі фарміраваць уласны дзяржаўны пласт кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага.
Рукапісная кніга ў эпоху станаўлення дзяржавы (XIV—XV стагоддзі) Са стварэннем і ўмацаваннем цэнтралізаванай дзяржавы ў XIV—XV стагоддзях кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага выйшла на новы этап. У гэты час актыўна папаўняліся манастырскія бібліятэкі, ствараліся выдатныя помнікі рукапіснага мастацтва, а таксама пачалося шырокае выкарыстанне кнігі для дзяржаўных і юрыдычных патрэб.
Лаўрышаўскае Евангелле Адным з найбольш яскравых помнікаў ранняга перыяду існавання ВКЛ з’яўляецца Лаўрышаўскае Евангелле (канец XIII — пачатак XIV ст.). Гэты ўнікальны рукапіс цесна звязаны з Лаўрышаўскім манастыром каля Навагрудка, які ў той час з’яўляўся адным з найбуйнейшых духоўных цэнтраў дзяржавы.
Евангелле вылучаецца сваім багатым мастацкім афармленнем. Яно ўтрымлівае 18 буйных каляровых мініяцюр, якія адлюстроўваюць не толькі традыцыйныя евангельскія сюжэты, але і сцэны з жыцця святых. Даследчыкі звяртаюць увагу на стылістычную асаблівасць гэтых мініяцюр: мастак выкарыстаў надзвычай экспрэсіўную, хуткую манеру малюнка, якая ўказвае на жывую мясцовую мастацкую традыцыю. Некаторыя выявы (напрыклад, мініяцюра з выявай праведнага Іава) дэманструюць моцны драматызм і незвычайную для таго часу дынаміку кампазіцыіСемянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Я. Галенчанкі. Вільня — Мінск, 2009. С. 236—246..
Акрамя мастацкай каштоўнасці, Лаўрышаўскае Евангелле з’яўляецца выдатнай крыніцай па гісторыі дзяржаўнага і сацыяльнага жыцця Навагрудчыны. На яго свабодных аркушах і палях на працягу стагоддзяў рабіліся важныя юрыдычныя прыпіскі (уклады, дараванні, тастаменты). Гэта сведчыць пра тое, што напрастольнае Евангелле ўспрымалася ў грамадстве ВКЛ не толькі як святыня, але і як галоўны, найбольш надзейны дзяржаўны архіў, запіс у якім гарантаваў непарушнасць дагавораЩапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. Вып. 1. М., 1976. № 180, 188.. Сярод такіх дакументаў захавалася і прыпіска дыякана Яўстафія пра спрайленне невядомага рэдактара ў канцы кнігі.
Смаленска-Мсціслаўская кніжная школа Асобным і вельмі магутным цэнтрам кнігапісання ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XIV стагоддзя сталі смаленскія і мсціслаўскія землі. Менавіта тут, пад патранажам мясцовых князёў, ствараліся выдатныя помнікі славянскай каліграфіі і кніжнага мастацтва.
Найвышэйшым дасягненнем гэтай школы з’яўляецца Мсціслаўскі Псалтыр (ці Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх), які быў перапісаны ў 1395 годзе. Як вынікае з падрабязнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга была створана па заказе смаленскага князя Глеба Святаслававіча і яго жонкі Улляны. У гістарычнай нататцы падрабязна апісваюцца драматычныя падзеі, на фоне якіх ішла праца: бітва на Ворксле і аблога Смаленска войскамі вялікага князя літоўскага Вітаўта ў 1395 годзе, калі горад канчаткова ўвайшоў у склад ВКЛСводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231..
Псалтыр 1395 года вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем, якое сведчыць пра майстэрства і багацце заказчыкаў. Рукапіс упрыгожаны раскошнымі тэраталагічнымі ініцыяламі, складанымі арнаментальнымі рамкамі і загалоўкамі, выкананымі чырвонай фарбай (кінавар’ю). Даследчыкі звяртаюць увагу на вытанчанасць малюнка, які спалучае ў сабе традыцыйныя балканскія матывы са спецыфічнымі мясцовымі элементамі.
Кіеўскі Псалтыр 1397 года Праз два гады пасля мсціслаўскага шэдэўра, у 1397 годзе, у Кіеве, які ў той час таксама ўваходзіў у склад ВКЛ, быў створаны яшчэ адзін выдатны помнік — Кіеўскі Псалтыр. Гэты пергаментны рукапіс быў перапісаны вядомым майстрам Спірыдонам, які пакінуў свой аўтограф у канцы кнігі, на заказ епіскапа МіхаілаВздорнов Г. И. Исследование о Киевской Псалтири. М., 1978. С. 32..
Кіеўскі Псалтыр лічыцца адным з найпрыгажэйшых ілюмінаваных рукапісаў Усходняй Еўропы. На яго палях размешчана велізарная колькасць маляўнічых шматкаляровых мініяцюр, якія дэманструюць не толькі біблейскія сюжэты, але і разнастайныя алегарычныя выявы жывёл (ільвоў, паўлінаў, фантастычных звяроў). Некаторыя мініяцюры маюць відавочны сімвалічны характар, напрыклад, мініяцюра да 139 псалма «Збаві мяне, Госпадзе, ад чалавека ліхога» ілюстравана сцэнай, дзе «д’яблы» напалі на людзей у дамах і на вуліцах. Мастак віртуозна ўплёў малюнкі прама ў тэкст, выкарыстоўваючы палі рукапісу як асноўную прастору для сваёй творчасціЩепкина М. В. и др. Описание пергаментных рукописей Государственного Исторического музея. Ч. 1. Русские рукописи // Археографический ежегодник за 1964 год. М., 1965. С. 160—161..
Праз стагоддзі, ужо ў пачатку XVI стагоддзя, гэты шэдэўр стаў узорам для перапісчыкаў у самім цэнтры ВКЛ, калі паводле яго матываў у Вільні быў створаны іншы багата ілюстраваны рукапіс.
Эпоха кнігадрукавання (XVI—XVII стагоддзі) Сапраўдны пераварот у кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага адбыўся ў пачатку XVI стагоддзя з распаўсюджваннем кнігадрукавання. Гэтая тэхналагічная рэвалюцыя не толькі паскорыла тыражаванне тэкстаў, але і вывела дзяржаву ў лік перадавых культурных цэнтраў Усходняй Еўропы.
Дзейнасць Францыска Скарыны Пачынальнікам і заснавальнікам усходнеславянскага кнігадрукавання стаў выбітны гуманіст і асветнік з Полацка Францыск Скарына. У 1517 годзе ён заснаваў сваю першую друкарню ў Празе, дзе пачаў выдаваць знакамітую «Біблію руску». Пазней, каля 1522 года, Скарына перанёс выдавецкую дзейнасць непасрэдна ў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага — Вільню.
Менавіта ў Віленскай друкарні пабачылі свет яго славутая «Малая падарожная кніжка» (1522) і «Апостал» (1525). Выданні Скарыны вылучаліся надзвычай высокім паліграфічным узроўнем, багаццем і прафесіяналізмам выканання гравюр, а таксама моўнай наватарнасцю — яны друкаваліся на мове, максімальна набліжанай да жывой народнай гаворкі.
Расквіт друкарань у канцы XVI і ў XVII стагоддзі У другой палове XVI і на працягу XVII стагоддзя на тэрыторыі дзяржавы пачаўся сапраўдны «друкарскі бум». Ён быў выкліканы як эканамічным ростам, так і вострай рэлігійнай палемікай у эпоху Рэфармацыі і Контррэфармацыі. У гэты перыяд у Вялікім Княстве Літоўскім сфарміравалася разгалінаваная сетка друкарань розных канфесій.
Дзяржаўныя і праваслаўныя выданні