«На́рысы гісто́рыі белару́скай літарату́ры: (Агля́д літарату́рна-ідэалагі́чных плыня́ў ХІХ і пача́тку ХХ в. Ч. 1)» (у арыгінале: «На́рысы гісто́рыі белару́скай літарату́ры: (Агля́д літарату́рна-ідэолёгі́чных плыня́ў ХІХ і пача́тку ХХ в. Ч. 1)») — першая частка манаграфіі беларускага літаратуразнаўца Міхайлы Піятуховіча, выдадзеная ў 1928 годзе. Кніга стала адным з першых сістэматычных універсітэцкіх падручнікаў па гісторыі беларускай літаратуры, аднак у пачатку 1930-х гадоў падверглася жорсткай ідэалагічнай крытыцы з боку вульгарызатараў, а ў 1937 годзе была забаронена і падлягала знішчэнню.

Гісторыя стварэння Асновай для напісання манаграфіі паслужыў першы ўніверсітэцкі курс гісторыі беларускай літаратуры, які М. Піятуховіч чытаў студэнтам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і з мая 1926 года ён выконваў абавязкі дэкана педагагічнага факультэта. Выступаючы на акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу ў 1926 годзе, аўтар з гонарам падкрэсліваў сваю ролю піянера ў гэтай галіне.

Кніга пабачыла свет у 1928 годзе ў Беларускім дзяржаўным выдавецтве накладам у 3000 экзэмпляраў. У прадмове да выдання аўтар адзначаў, што стварэнне грунтоўнай гісторыі літаратуры ўскладнялася адсутнасцю поўных збораў твораў пісьменнікаў і сталых біяграфій, замест якіх існавалі толькі кароткія «паслужбовыя спісы». Таму ён акрэсліў сваю задачу больш сціпла — даць шэраг нарысаў і эцюдаў, якія б асвятлялі галоўныя моманты ў развіцці новай беларускай літаратуры, прызнаючыся, што выконваў задачу хутчэй эсэіста, чым гісторыка.

Змест і метадалогія Аўтар манаграфіі абапіраўся на папулярны ў той час «сацыялагічны метад», які ён называў асноўным компасам літаратуразнаўства. У кнізе прапаноўвалася новая канцэптуальная перыядызацыя літаратурнага працэсу ХІХ стагоддзя: першы перыяд — эпоха прыгоннай гаспадаркі (першая палова ХІХ стагоддзя), другі перыяд — распад і ліквідацыя прыгоннай гаспадаркі (другая палова ХІХ стагоддзя).

Аналізуючы творчасць літаратараў ХІХ стагоддзя, такіх як В. Дунін-Марцінкевіч, Я. Чачот, Я. Баршчэўскі, даследчык разглядаў іх як носьбітаў «прыгонніцкай закваскі» і бардаў дваранскага класа, якія ідэалізавалі ўзаемаадносіны паноў і прыгонных. У сваю чаргу Ф. Багушэвіча, Я. Лучыну і іх сучаснікаў М. Піятуховіч называў песнярамі паміраючага дваранства, якія ўвасаблялі пратэст супраць капіталізму ў радыкальныя формы. Ён крытыкаваў іх за тое, што яны адводзілі інтэлігенцыі ролю кіраўніка народных мас і праяўлялі пагарднасць у адносінах да мужыка. Такім чынам, аўтар імкнуўся спалучыць фактычны літаратурны матэрыял з марксісцкімі ўстаноўкамі класавай барацьбы.

Ацэнкі і крытыка Станоўчыя водгукі Адразу пасля выхаду кніга атрымала шэраг станоўчых водгукаў. Антон Луцкевіч называў яе трэцяй вартай увагі працай пасля даследаванняў Яўхіма Карскага і Максіма Гарэцкага. Сам М. Гарэцкі канстатаваў, што дзякуючы працы М. Піятуховіча літаратурная крытыка ўваходзіць на больш падрыхтаваны і навуковы грунт.

Высока ацаніў манаграфію і акадэмік Я. Карскі, які ў 1929 годзе ў пражскім нямецкамоўным часопісе «Slavische Rundschau» змясціў нататку пра кнігу. Ён адзначыў багацце і разнастайнасць сабранага матэрыялу, выяўленне сацыяльна-эканамічнай асновы літаратурных з'яў, выкарыстанне фармальна-мастацкіх крытэрыяў і новую канцэптуальную перыядызацыю гісторыі літаратуры.

Ідэалагічны пераслед (1929—1931) Аднак неўзабаве пачалася жорсткая ідэалагічная крытыка. Тагачасны вядучы крытык часопіса «Узвышша» Адам Бабарэка ў неапублікаваным рукапісе папракаў аўтара за кампілятыўны характар працы, залежнасць ад расійскіх крыніц, адмаўленне ад сваіх ранейшых меркаванняў дзеля дагаджэння афіцыйным устаноўкам, а таксама за ігнараванне ролі мастацкай традыцыі. У 1929 годзе на старонках таго ж «Узвышша» У. Дзяржынскі раскрытыкаваў перыядызацыю і сацыялагічны метад аўтара, сцвярджаючы, што яму не ўдалося растлумачыць асноўныя асаблівасці беларускай літаратуры дарэформеннага перыяду.

У часопісе «Маладняк» (1929) В. Бухаркін абвінаваціў прафесара ў эклектыцы, ідэалізме і ігнараванні марксісцка-ленінскай метадалогіі. У 1930 годзе У. Гесэн на старонках часопіса «Большэвік Беларусі» ахарактарызаваў кнігу як «нацыянал-дэмакратычную гісторыю», якая стаіць на пазіцыях контррэвалюцыйнага нацыянал-дэмакратызму і імкнецца даказаць бяскласавае самабытнае развіццё беларускага народа. У 1931 годзе С. Васілёнак прапанаваў выкарыстоўваць кнігу ў школах толькі для таго, каб дэманстраваць яе адмоўныя бакі.

Кульмінацыяй цкавання стаў артыкул студэнта БДУ Алеся Кучара «Сістэма буржуазна-нацыяналістычных поглядаў прафесара Піятуховіча», надрукаваны ў маскоўскім часопісе «Пролетарская литература» ў 1931 годзе (яго беларускамоўны арыгінал рэдагаваўся Л. Бэндэ). А. Кучар адкрыта называў Піятуховіча «добрым нацыяналістам» і «прафесарскім невукам», абвінавачваў яго ў скажэнні біяграфій пісьменнікаў ва ўгоду буржуазнаму нацыяналізму. Кніга была названа шкоднай для ўжытку ў навучальных установах.

Забарона У выніку разгорнутай дыскрэдытацыі М. Піятуховіч быў абвінавачаны ў прыналежнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі, пазбаўлены пасад у БДУ і Акадэміі навук і ўрэшце расстраляны ў 1937 годзе. Згодна з загадам № 33 Галоўліта БССР ад 3 чэрвеня 1937 года «Нарысы гісторыі беларускай літаратуры» разам з іншымі кнігамі аўтара трапілі ў спіс выданняў, якія забараняліся і падлягалі знішчэнню.

Сучасная ацэнка У сучасным беларускім літаратуразнаўстве кніга ацэньваецца як значная з'ява свайго часу, нягледзячы на ідэалагічныя хібы. Даследчык Міхась Мушынскі адзначаў, што манаграфія выдатна ілюструе супярэчлівасці тагачаснай навукі: з аднаго боку, спрошчанае разуменне мастацкай формы як вытворнай ад сацыяльна-эканамічных фактараў, з другога — трапныя і змястоўныя назіранні за творчасцю многіх беларускіх пісьменнікаў.

Гісторык Генадзь Кісялёў падкрэсліваў, што лепшыя старонкі працы Піятуховіча — тыя, дзе яму ўдавалася вырывацца з палону сацыялагічных схем. Даследчык В. Собаль высока ацаніў аналіз псіхалагізму ў спадчыне Янкі Лучыны і сцвярджаў, што аўтар разумеў, што практыка творчасці ўступае ў супярэчнасць з жорсткімі сацыялагізатарскімі схемамі таго часу. С. Карабан прызнаваў, што тыя маладыя крытыкі і вульгарызатары (Л. Бэндэ, А. Кучар), якія прыйшлі на змену рэпрэсаванаму прафесару, мелі яшчэ больш слабую тэарэтычную падрыхтоўку.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта Катэгорыя:Кнігі 1928 года Катэгорыя:Літаратуразнаўства ў Беларусі Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Беларусі Катэгорыя:Літаратура, вынятая з абароту ў час сталінскіх рэпрэсій Катэгорыя:Забароненая літаратура ў СССР