Экумені́зм (ад — «заселены свет, сусвет»), таксама вядомы як міждэнамінацыяналізм — ідэалогія ўсехрысціянскага адзінства, канцэпцыя і прынцып, згодна з якімі хрысціяне, якія належаць да розных хрысціянскіх канфесій і тэалагічных традыцый, павінны працаваць разам для развіцця больш цесных адносін паміж сваімі цэрквамі. Экумені́чны рух — гэта рух за збліжэнне і аб'яднанне розных хрысціянскіх канфесій, адзін з механізмаў міжхрысціянскіх адносін. Прыметнік экуменічны прымяняецца да любой міждэнамінацыйнай ініцыятывы, якая заахвочвае большае супрацоўніцтва паміж хрысціянамі. Пераважная роля ў гісторыі развіцця руху належыць пратэстанцкім арганізацыям, а само паняцце «экуменізм» было прапанавана ў 1937 годзе тэолагамі Прынстанскай тэалагічнай семінарыі.
Прыняцце таінства хрышчэння і вера ў Ісуса Хрыста разглядаюцца як аснова экуменізму. Прыхільнікі руху часта спасылаюцца на Евангелле паводле Яна (17:20—23) як на біблейскую аснову імкнення да царкоўнага адзінства, дзе Ісус моліцца, «каб усе былі адно», каб «свет пазнаў» і паверыў у евангельскае пасланне. Хрысціянскі экуменізм звычайна апісваецца ў кантэксце трох найбуйнейшых галін хрысціянства: каталіцтва, праваслаўя і пратэстантызму. Галоўнай арганізацыяй руху з'яўляецца Сусветны савет цэркваў (ССЦ), утвораны ў 1948 годзе. Гісторыя Агульныя палажэнні і прычыны ўзнікнення Экуменічныя тэндэнцыі праяўляліся яшчэ на сярэднявечным хрысціянскім Усходзе. Гэтыя з'явы былі ў значнай ступені абумоўлены росквітам культуры Арабскага халіфата. У перыяд Рэфармацыі на тэрыторыі Германіі атрымалі распаўсюджванне сумесныя цэрквы (сімультанеумы), дзе службы праводзілі па чарзе прадстаўнікі розных канфесій. Рэлігійнай талерантнасці спрыяў і прыняты па выніках Аўгсбургскага міру прынцып «чыя ўлада, таго і вера» ().
Першапачаткова ідэя экуменізму базіравалася ў асяроддзі пратэстантаў на «тэорыі галін», сутнасць якой заключаецца ў тым, што хрысціянскія канфесіі з'яўляюцца адзінай Хрыстовай Царквой, нягледзячы на адрозненні ў дагматах. Паколькі ўсе вераць у аднаго Хрыста, то маюць агульныя таінствы (хрышчэнне, еўхарыстыю, святарства), якія не паўтараюцца, а ўзаемна прызнаюцца рознымі галінамі. Таму прыхільнікі экуменізму лічылі карысным працэс збліжэння праз сумесныя малітвы і еўхарыстычныя зносіны.
У заходнім хрысціянстве існавала некалькі ізаляваных рухаў, якія папярэднічалі пратэстанцкай Рэфармацыі (напрыклад, катары і вальдэнсы). Сама Рэфармацыя, распачатая Марцінам Лютэрам у 1517 годзе, а таксама працы Ульрыха Цвінглі і Жана Кальвіна, прывяла да расколу ў заходнім хрысціянстве і стварэння асноўных пратэстанцкіх цэркваў (лютэранскай і рэфармацкай). Радыкальная рэфармацыя спарадзіла рухі анабаптыстаў, менанітаў і гутэрытаў. Англійская рэфармацыя стварыла Англіканскую супольнасць, з якой пазней вылучыліся пурытане, баптысты, квакеры і метадысты.
Пачатак сучаснаму экуменічнаму руху быў пакладзены ў XIX стагоддзі пад уплывам палітычных пераваротаў і секулярызацыі грамадства. У 1795 годзе было створана Лонданскае місіянерскае таварыства рознымі евангельскімі дэнамінацыямі. Гэта развілося з заснаваннем Евангельскага альянсу ў 1846 годзе ў Лондане 52 евангельскімі дэнамінацыямі. Значны ўклад у рух зрабілі хрысціянскія моладзевыя рухі: YMCA (1844), YWCA (1855) і Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя (1895). Пераломным момантам стала Сусветная місіянерская канферэнцыя ў Эдынбургу ў 1910 годзе, якая заснавала Міжнародны місіянерскі савет (1921). Былі таксама створаны два міжнародныя таварыствы — «Жыццё і дзейнасць» (1925 год, рашэнне пытанняў узаемаадносін хрысціянства з грамадска-палітычнымі з'явамі) і «Вера і парадак» (1927 год, мэтай якога было ўз'яднанне разрозненых дэнамінацый).
Архітэктарам экуменічнага руху XX стагоддзя лічыцца Натан Сёдэрблюм, архіепіскап Упсалы і кіраўнік Царквы Швецыі. Ён старшынстваваў на Сусветнай канферэнцыі «Жыццё і дзейнасць» у Стакгольме ў 1925 годзе і ў 1930 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію міру за садзейнічанне хрысціянскаму адзінству.
У 1948 годзе ў Амстэрдаме адбылося I Генеральная асамблея, у якой прынялі ўдзел прадстаўнікі 147 цэркваў (351 дэлегат, пераважна з пратэстанцкіх і старажытнаўсходніх цэркваў з 44 краін)W.A. Visser't Hooft, The Genesis of the World Council of Churches, w: A History of The Ecumenical Movement 1517–1948, red. R. Rose, S. C. Neill, s. 719.. Вынікам з'езда стала стварэнне Сусветнага савета цэркваў (ССЦ). У сустрэчы не ўдзельнічалі Руская праваслаўная царква і Каталіцкая царква. Пералом адбыўся падчас III Генеральнай асамблеі ССЦ у Нью-Дэлі ў 1961 годзе, калі да савета далучыліся ўсе праваслаўныя цэрквы Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Сёння ССЦ не ставіць мэтай стварэнне «звыш-Царквы», а імкнецца да больш глыбокіх зносін хрысціянскіх супольнасцей, сумеснага вызнання веры і супрацоўніцтва.
Тры падыходы да хрысціянскага адзінства Для некаторых пратэстантаў дастаткова духоўнага адзінства і згоды ў цэнтральных пытаннях вучэння. Паводле лютэранскага тэолага Эдмунда Шлінка, галоўнае ў экуменізме — сканцэнтравацца на Хрысце, а не на асобных царкоўных арганізацыях. Хрысціяне, якія бачаць уваскрослага Хрыста ў жыцці іншых вернікаў, разумеюць, што адзінства Царквы ніколі не гублялася, а толькі было скажона гістарычным вопытам.
Для іншай значнай часткі хрысціянскага свету адной з галоўных мэт з'яўляецца прымірэнне розных дэнамінацый шляхам пераадолення гістарычных рознагалоссяў. Пратэстанты часта бачаць дасягненне гэтай мэты ў агульных пагадненнях па цэнтральных пытаннях веры з узаемнай пастырскай адказнасцю паміж цэрквамі.
Для католікаў і праваслаўных сапраўднае адзінства хрысціянства разглядаецца ў адпаведнасці з іх сакраментальным разуменнем Цела Хрыстовага. Гэтае царкоўнае пытанне цесна звязана з ключавымі тэалагічнымі аспектамі (напрыклад, Еўхарыстыяй і гістарычным епіскапатам) і патрабуе поўнай дагматычнай згоды з пастырскім аўтарытэтам Царквы для таго, каб поўныя зносіны лічыліся сапраўднымі. Працэс збліжэння паміж Каталіцкай і Праваслаўнай цэрквамі часта апісваецца як падзелены на два паслядоўныя этапы: «дыялог любові» і «дыялог ісціны».
Стаўленне хрысціянскіх канфесій да экуменізму Каталіцкая царква На ранніх этапах развіцця экуменічнага руху Каталіцкая царква стаяла на пазіцыі, што адзіны шлях да адзінства — гэта вяртанне ў яе лона. У 1928 годзе папа Пій XI у энцыкліцы «Mortalium animos» абвясціў, што экуменізм негатыўна ўплывае на веру, паказваючы на памылкі, якія б'юць па дактрыне аб адзінстве Царквы Хрыстовай і вядуць да панхрысціянстваPius XI, Encyklika „Mortalium animos”, Fundacja „Opoka”..
Стаўленне Каталіцкай царквы да экуменічнага руху змянілася ў часы пантыфікату Яна XXIII і пасля Другога Ватыканскага сабору (1962—1965). Быў прыняты дэкрэт аб экуменізме «Unitatis Redintegratio», у якім заяўлялася, што па-за межамі адзінай Каталіцкай царквы існуюць элементы праўды і асвячэння, якія вядуць да адзінства з ёй. Пры гэтым каталіцкі экуменізм не прадугледжвае скасавання міжканфесійных адрозненняў шляхам стварэння кампраміснага веравучэння, паколькі Царква зыходзіць з таго, што «ўся паўната ісціны знаходзіцца ў Каталіцкай царквы». Дыкларацыя «Dominus Iesus» (2000) падкрэслівае, што Царква Хрыстова «знаходзіцца ў Каталіцкай царквы», якая кіруецца пераемнікам ПятраДекларация Dominus Iesus на сайте unavoce.ru. Дэкрэт «Unitatis Redintegratio» асабліва адзначае блізкасць да каталіцтва праваслаўных цэркваў, якія прызнаюцца сапраўднымі памеснымі цэрквамі з сапраўднымі таінствамі і святарствам. Больш аддаленымі прызнаюцца пратэстанцкія дэнамінацыі. Каталіцкая царква не з'яўляецца членам ССЦ, але прысутнічае там у якасці назіральніка. У 1995 годзе папа Ян Павел II выдаў энцыкліку «Ut unum sint» («Каб былі адно»), якая падсумавала дзейнасць Царквы на карысць экуменізму.
Праваслаўныя цэрквы Ідэі экуменізму ў праваслаўі абмяркоўваліся яшчэ на Ферара-Фларэнційскім саборы ў 1438—1445 гадах. Нягледзячы на тое, што Руская царква асудзіла ўнію, сярод духавенства пад грэчаскімі патрыярхамі ідэя прыналежнасці праваслаўных і католікаў да адзінай Царквы мела распаўсюджванне. У студзені 1920 года Канстанцінопальскі патрыярхат выдаў энцыкліку «Да Хрыстовых цэркваў усяго свету», прапанаваўшы заснаваць «Таварыства цэркваў». У 1923 годзе адбыўся Усеправаслаўны кангрэс у Канстанцінопалі, які прыняў шэраг рашэнняў па збліжэнні (увядзенне новага календара і інш.).
Маскоўскае ўсеправаслаўнае нараданне 1948 года першапачаткова пастанавіла адмовіцца ад удзелу ў экуменічным руху. Аднак у 1961 годзе пад уплывам мітрапаліта Нікадзіма (Ротава) Руская праваслаўная царква ўступіла ў ССЦ. У 1969 годзе Сінод РПЦ нават дазволіў выкладаць прычасце католікам і прадстаўнікам старавераў у выпадках крайняй духоўнай неабходнасці, што выклікала рэзкую крытыку. На Архіерэйскім саборы РПЦ 2000 года былі прыняты «Асноўныя прынцыпы стаўлення да інаслаўя», дзе было заяўлена пра непрымальнасць пратэстанцкай «тэорыі галін» і «роўнасці дэнамінацый», а сапраўднае адзінства магчыма толькі ў лоне Праваслаўнай царквы.
Пратэстантызм Пратэстанты ўдзельнічаюць у розных экуменічных групах. Напрыклад, Лютэранская сусветная федэрацыя вядзе дыялогі з англіканамі, менанітамі, праваслаўнымі, рэфарматарамі і католікамі. У 1999 годзе прадстаўнікі каталікоў і лютэран падпісалі Сумесную дэкларацыю аб дактрыне апраўдання. У 2016 годзе папа Францыск прыняў удзел у экуменічным набажэнстве ў Швецыі з нагоды 500-годдзя Рэфармацыі. Порваская супольнасць ўстанавіла поўныя зносіны паміж шэрагам еўрапейскіх англіканскіх і лютэранскіх цэркваў.
Англіканская царква стаіць на паслядоўна экуменичных пазіцыях і практыкуе «адкрытае прычасце» () для ўсіх крэшчаных хрысціян, якія прызнаюць Тройцу.
Царква адвентыстаў сёмага дня падтрымлівае экуменізм як рух да адкрытага дыялогу, але застаецца толькі назіральнікам пры ССЦ. У іх Вечары Гасподняй можа прыняць удзел любы чалавек, які спавядае Хрыста Збавіцелем.
Асноўныя дыялогі Каталіцка-праваслаўны дыялог У 1965 годзе папа Павел VI і патрыярх Канстанцінопальскі Афінагор скасавалі ўзаемныя анафемы 1054 года. З 1980 года праходзяць сустрэчы Змяшанай багаслоўскай праваслаўна-каталіцкай камісіі па дыялогу. У 1993 годзе Баламандская дэкларацыя асудзіла ўніяцтва і празелітызм як метады пошуку адзінства. У 2007 годзе Равенская дэкларацыя прызнала епіскапа Рыма як «першага сярод роўных» патрыярхаў, хоць гэты дакумент быў аспрэчаны Рускай праваслаўнай царквой. Значнай падзеяй стала сустрэча Патрыярха Кірыла і Папы Францыска ў Гаване ў 2016 годзе.
Іншыя дыялогі Каталіцкая царква вядзе афіцыйны тэалагічны дыялог са Старажытнымі ўсходнімі цэрквамі (прыняты дакументы па хрысталогіі і сакрамантах). Таксама ў Польшчы вядзецца дыялог Каталіцкай царквы са Старакаталіцкай царквой марыявітаў і Польскакаталіцкай царквой.
Абшчына Тэзэ Адной з асоб, якія ў XX стагоддзі садзейнічалі прапагандзе ідэі экуменізму, асабліва сярод моладзі, быў брат Ражэ (Шуц), заснавальнік экуменічнай Абшчыны Тэзэ ў Францыі. Яго бачанне адзінства вынікала з пераканання, што Ісус прыйшоў не дзеля таго, каб стварыць яшчэ адну рэлігію, але каб аб'явіць любоў Бога і прымірыць людзей паміж сабой. Сёння ў абшчыну ўваходзяць браты з каталіцкай, праваслаўнай і розных пратэстанцкіх традыцый.
Сімволіка
Сімвал экуменізму з'явіўся яшчэ да стварэння Сусветнага савета цэркваў, але быў уключаны ў яго афіцыйны лагатып. Царква малюецца як лодка на хвалях жыццёвага мора, дзе мачтай служыць крыж. Сімвал лодкі паходзіць з евангельскага апавядання пра пакліканне вучняў Ісусам і супакаенне буры на Галілейскім моры.
Экуменічнай сімволікай валодае таксама Хрысціянскі сцяг, які першапачаткова паўстаў у пратэстанцкім асяроддзі і абазначае хрысціянства ў цэлым. Белы колер на ім сімвалізуе мір і чысціню, сіні — неба і веру, а чырвоны крыж — кроў Хрыста. У 1942 годзе Федэральны савет цэркваў (ЗША) афіцыйна прыняў гэты сцяг як экуменічны сімвал.
Крытыка экуменізму У Праваслаўнай царкве