Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні беларускіх гаворак, вылучаныя ў лінгвагеаграфіі пераважна на аснове лексічных, семантычных і часткова марфалагічных адрозненняў. На геаграфічнай карце ізаглосы дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы (паўночна-ўсходні дыялект, паўднёва-заходні дыялект і сярэднебеларускія гаворкі), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога — перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі.
Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам Р. І. Аванесава і Ю. Ф. Мацкевіч. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні.
Гісторыя вывучэння і метадалогія
У традыцыйнай дыялекталогіі, пачынаючы з фундаментальных прац Я. Ф. Карскага і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел беларускай мовы ажыццяўляўся амаль выключна на аснове фанетыка-граматычных крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва дысімілятыўнае аканне і мяккае вымаўленне гука [р'], і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым [р], паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання.
Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да інтэрферэнцыі і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі.
У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: польскай, літоўскай, латгальскай, рускай і ўкраінскай. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон.
Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон
На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы.
Заходняя дыялектная зона
Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі Полацк — Лепель — Барысаў — Мар’іна Горка — Бабруйск і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам польскай мовы ў часы Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння [чн] у словах мало́чныДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.. Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам [ɣ]: ɣе́ты, ɣе́ныДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.. Спецыфічнае кіраванне ў сінтаксічных канструкцыях накшталт мне балі́ць галава́ (замест усходняга у мяне́ балі́ць галава́)Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.. Утварэнне вышэйшай ступені прыметнікаў з дапамогай суфікса -ш-: вы́шшы, ні́шшы, глы́бшыДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.. Наяўнасць лічэбнікаў тыпу паўтраця́ (два з паловай), паўпята́ (чатыры з паловай) і іншыхДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.. У запазычаннях захоўваецца цвёрдае вымаўленне зычных перад гукам [е], што ілюструецца словамі шкарпэткі, ɣазэ́та, патэ́льня.
Лексічны склад заходняй зоны адрозніваецца наяўнасцю слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі або ўласцівыя толькі гэтаму рэгіёну. Да іх належаць словы ро́вар, валі́ска, гавэ́нда, асабоўка ў значэнні лёгкавога аўтамабіля. Згодна з даследаваннямі Р. І. Аванесава, для гэтай тэрыторыі характэрна пашырэнне слоў гаспада́р, кава́ль, хво́ры, гной, падло́га, сві́ран, вясе́ллеДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 338. Звесткі прыведзены паводле: .. Акрамя таго, для абазначэння працэсу ўборкі лёну тут ужываецца дзеяслоў рваць.
Усходняя дыялектная зона
Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі Віцебшчыны, Магілёўшчыны і часткова Гомельшчыны. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі Браслаў — Глыбокае — Вілейка — Слуцк — Салігорск. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў Расійскай імперыі і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс.
Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: Спалучэнне ў [шн] у словах тыпу мало́шныДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130., рушні́к, паграні́шнік. Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога [й], з ётацыяй: йе́ты, йе́ныДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.. Выкарыстанне прыметнікаў у форме ма́лы, прасты́Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.. Канструкцыі з прыназоўнікам к і давальным склонам для абазначэння кірунку: пайшо́ў к ба́цькуДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.. У запазычаных словах адзначаецца мяккае вымаўленне зычных перад гукам [е], што фіксуецца ў формах кваце́ра, універсіце́т, целеɣра́ма.
У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: амба́р (замест заходняга свіран), хазя́ін (гаспадар), кузне́ц (каваль), бальны́ (хворы), наво́з (гной). У якасці назвы вясельнага абраду пашырана слова сва́дзьба, а слова мост часта ўжываецца ў значэнні падлогі. Уборка ільну ў гэтым рэгіёне пазначаецца дзеясловам браць.
Паўночна-заходняя дыялектная зона
Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на балцка-славянскім памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў. Яе ізаглосы праходзяць цераз Віцебскую, Мінскую і Гродзенскую вобласці, а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных Літвы і Латвіі. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк Нёман і Вілія, а таксама Браслаўшчына і Беларускае Паазер'е.
У галіне фанетыкі і марфалогіі моўную характарыстыку паўночна-заходняй зоны складаюць наступныя спецыфічныя рысы: Пераважнае пашырэнне інфінітыва ісці́. Ненаціскны канчатак [-’а] ў форме меснага склону адзіночнага ліку назоўнікаў: у ха́ц’а, у л’е́с’а. Форма творнага склону з аднаскладовым канчаткам -ой назоўнікаў жаночага роду тыпу гусь: ɣус’о́й, пуц’о́й. Наяўнасць указальнага займенніка гэ́ны. Ужыванне дзеепрыслоўяў прошлага часу ў ролі выказніка тыпу тут вада́ (была) перасо́хшы. Поўнае яканне (у ляся́, у хаця́) і частае выкарыстанне выбухнога гука [г] у запазычаннях накшталт газэ́та (ў арыгінальным запісе даследчыкаў: gaz'eta) або га́рнак (арыг. g'arnak).
Зона надзвычай багатая на спецыфічную лексіку, якая ўтварылася ў тым ліку пад уплывам балцкага субстрату або была запазычана з польскай і літоўскай моў. Сярод адметнасцей слоўнікавага складу паводле даных Р. І. Аванесава вылучаюцца: Пашырэнне слова фасо́ль (фасо́ля)Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.. дзірва́н (з варыянтамі дзерва́н, дзярва́н) — назва абложнай зямлі. наро́г — назва лемяша ў плузе. мэ́ндаль, мэ́ндлік, мэ́тлік, мэ́ндля і вытворныя — назва малой укладкі снапоў у полі. асве́р і вытворныя ад яго (сві́ршня, сві́рсня, перасве́р) — назва вагі ў студні з жураўлём. ко́наўка — назва пасудзіны, якой чэрпаюць ваду з вядра. вары́ўня — назва будынка для гародніны. Назвы адзення і прадметаў побыту: кашу́ля (сарочка), по́рткі (назва верхніх мужчынскіх штаноў), дзя́га (рэмень), абру́с і яго варыянт о́брус (настольнік). зі́мна — у значэнні «халодна».
У працах іншых даследчыкаў таксама адзначаюцца словы па́стыр (у значэнні пастуха, арыг. p'astyr), по́шар (сухая карма для жывёлы, арыг. p'ošar), по́ўсць (шэрсць, арыг. poṷs'c' ), а таксама арніталагічныя і энтамалагічныя назвы: ка́чка (арыг. k'ačka), бонк (авадзень, арыг. bonk), скаўро́нак (жаваранак, арыг. skaṷr'onak).
Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона
Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту (Мазыршчына), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак (Бабруйшчына, Гомельшчына) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі (Чарнігаўшчына) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі (Браншчына). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны дрыгавічоў, радзімічаў і севяран.
Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: Захаванне галосных [о], [е] ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: кон, дом, печ, м'од (ці мед), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як дыфтонгі [уо], [іе] (куон, піеч)Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.. Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: сн'эг, зл'іць. Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам [в]: вон, вона, воно, воныДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.. Асаблівыя формы роднага склону адзіночнага ліку займеннікаў: майэйу, тваейу, свае́йу (замест маёй, тваёй)Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.. Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу цяляты, парасяты або цяля, парасяДыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88..
Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: кашара (агароджанае месца для жывёлы), стайбун (гліняны посуд), стаўпец, карэц (конаўка).
Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона
Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў.
Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя [о] і [е] ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук [а] (напрыклад, вада, трава). Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука [р] і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў увесь, усё.