Нясві́жская партрэ́тная галерэ́я — адзін з найбуйнейшых збораў жывапісу ў Рэчы Паспалітай, які належаў княжацкаму роду Радзівілаў і размяшчаўся ў Нясвіжскім замку. На сённяшні дзень галерэя як адзіная гістарычная і мастацкая з'ява не існуе, а яе захаваныя фрагменты раскіданы па розных музейных установах свету.

Гісторыя фарміравання і склад збору Князі Радзівілы валодалі адным з самых вялікіх збораў карцін, асноўная частка якога гістарычна знаходзілася ў Нясвіжскім замку. У гады свайго найвышэйшага росквіту гэтая мастацкая калекцыя налічвала да тысячы твораў жывапісу. Найперш экспазіцыю складалі партрэты саміх прадстаўнікоў роду Радзівілаў і асоб, паяднаных з імі роднаснымі сувязямі. Разам з тым, у галерэі шырока прысутнічалі выявы манархаў, іх жонак, выдатных рэлігійных і дзяржаўных дзеячоў.

Збор меў выразную структуру, і гаспадарамі ствараліся асобныя тэматычныя комплексы для афармлення цэлых залаў замка. Напрыклад, існавалі спецыяльныя калекцыі з выявамі князёў Вішнявецкіх або парадныя партрэты гетманаў. Акрамя партрэтнага жывапісу, у замку знаходзілася велізарнае мноства карцін гістарычнага жанру. Нягледзячы на перыядычныя рабаванні і часы запусцення, галерэя клапатліва аднаўлялася ўладальнікамі і пастаянна дапаўнялася новымі мастацкімі выявамі.

Сярод аўтараў, чые творы ўпрыгожвалі сцены палаца, гісторыкамі мастацтва ідэнтыфікаваны як невядомыя прыдворныя майстры, так і знакамітыя еўрапейскія жывапісцы. На аснове архіўных даследаванняў даказана прысутнасць у Нясвіжы работ ці копій з твораў такіх мастакоў, як Даніэль Шульц, Луі дэ Сільвестр Малодшы, Сільвестр Аўгусцін Мірыс, Ян Крыштаф Дамель, Франц Кругер і Ханс Макарт.

Размяшчэнне ў інтэр'ерах замка Размяшчэнне жывапісных твораў у інтэр'ерах палаца не было статычным, уладальнікі часта перавешвалі карціны з аднаго пакоя ў іншы. Тым не менш, дзякуючы захаваным архіўным фотаздымкам і інвентарам, ўдалося рэканструяваць прыблізны выгляд асобных памяшканняў. У Вялікай сталовай зале, якая раней называлася Гетманскай, і ў паўднёвай галерэі знаходзілася шмат партрэтаў, пераважна з вядомай серыі ў лаўровым вянку, а таксама выявы ў поўны рост. Замкавая бібліятэка раней выконвала ролю залы князёў Вішнявецкіх, дзе таксама размяшчаліся партрэты ў лаўровым вянку. Багатыя мастацкія зборы ўпрыгожвалі Салон княгіні, Спальню, Рыцарскую залу і Пакой з більярдным сталом. У Паляўнічай зале карцін практычна не было, паколькі яе сцены займалі шматлікія трафеі, здабытыя падчас паляванняў.

Лёс галерэі ў XX стагоддзі Трагічны лёс напаткаў Нясвіжскую партрэтную галерэю ў сярэдзіне XX стагоддзя. У 1939 годзе, пасля нацыяналізацыі замка савецкімі ўладамі, усе карціны, якія там знаходзіліся, былі перавезены ў Мінск. З гэтага моманту ўнікальны збор як цэласная гістарычная з'ява перастаў існаваць. У перыяд Другой сусветнай вайны ў 1944 годзе большасць нясвіжскіх твораў была вывезена нацысцкімі акупантамі ў Германію. Магчыма, нейкая частка палотнаў магла быць знішчана або разрабавана мясцовымі жыхарамі непасрэдна ў Мінску.

Пасля заканчэння вайны пачаўся працэс частковай рэстытуцыі. У 1947 годзе карціны былі вернуты ў Мінск з Берліна. Аднак ужо ў 1950 годзе савецкае кіраўніцтва БССР перадала вялікую колькасць твораў (у тым ліку 89 арыгінальных партрэтаў) у Польшчу. Акрамя таго, некалькі вывезеных нацыстамі нясвіжскіх партрэтаў трапілі ў Польшчу непасрэдна з Мюнхенскага зборнага пункта. Сёння гэтыя палотны захоўваюцца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве, Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук, замку-музеі ў Ланцуце і іншых польскіх зборах. Некаторыя палотны з перадваеннага збору знаходзяцца ў музеях Літвы і Расіі. Вялікая колькасць жывапісных твораў дагэтуль лічыцца зніклай, і іх месцазнаходжанне невядомае.

Частка выратаванай калекцыі Радзівілаў засталася ў Беларусі і цяпер захоўваецца ў фондах Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Пры гэтым у самім Нацыянальным гісторыка-культурным музеі-запаведніку «Нясвіж» на сённяшні дзень не засталося ніводнай арыгінальнай карціны з былой гістарычнай галерэі.

Даследаванні і іканаграфія Вялікую ролю ў вывучэнні страчанай галерэі адыгрываюць гістарычныя інвентары замка і архіўныя фотаздымкі, зробленыя ў апошняй чвэрці XIX стагоддзя і ў 1920-я гады. Гэтыя матэрыялы дазваляюць даследчыкам ідэнтыфікаваць асобныя творы і іх размяшчэнне ў інтэр'ерах палаца. Значную колькасць фотаздымкаў з жывапіснымі творамі са збораў князёў Радзівілаў апублікаваў у 1937 годзе выдатны даследчык Баляслаў Таўрагінскі. Дзякуючы сучасным даследаванням, такім як працы мастацтвазнаўца А. Сінілы, удалося суаднесці старыя фатаграфіі з захаванымі інвентарамі і вызначыць аўтарства і прыналежнасць многіх зніклых палотнаў.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Радзівілы Катэгорыя:Нясвіжскі замак Катэгорыя:Карцінныя галерэі Катэгорыя:Зніклі ў Беларусі