Пагуля́нка (, , ) — гістарычнае прадмесце, а ў наш час адзін з цэнтральных і прэстыжных раёнаў Вільні. Раён сфарміраваўся ўздоўж гістарычнага Троцкага тракта, які злучаў Стары горад з дарогай на Коўна і Трокі. Звычайна мясцовасць падзялялася на Вялікую Пагулянку (сучасная вуліца Ёнаса Басанавічуса) і Малую Пагулянку (сучасная вуліца Кастуся Каліноўскага, якая ішла ўздоўж Боўфалавай гары). У першай палове XX стагоддзя Пагулянка стала адным з галоўных цэнтраў культурнага і грамадскага жыцця горада, а таксама месцам пражывання віленскай інтэлігенцыі.

Этымалогія Назва прадмесця мае відавочнае славянскае паходжанне. Паводле даследаванняў доктара гуманітарных навук Аэліты Амбрулявічуце, у пісьмовых крыніцах і на картах горада тапонім пачаў з'яўляцца на мяжы XVIII—XIX стагоддзяў. Існуюць дзве асноўныя версіі яго паходжання. Згодна з першай, больш народнай, назва пайшла ад слова «гуляць» (шпацыраваць, баляваць, адпачываць), паколькі гэта была маляўнічая зялёная мясцовасць за межамі гарадскіх муроў, куды віленчукі любілі выязджаць на прагулкі і адпачынак.

Згодна з другой, дакументальна пацверджанай версіяй, назва прадмесцю была дадзена ад канкрэтнай папулярнай карчмы, якая размяшчалася каля гарадскіх рагатак (мытні). У дзённіку Людвікі Бышэўскай за 1786 год згадваецца паездка «ў Пагулянку піць каву». На плане Вільні, складзеным архітэктарам Лаўрынам Гуцэвічам (каля 1790—1793 гадоў), гэты аб'ект пазначаны як «Kafehauz Hulanka na trakcie Warszawskiem» (Кавярня Гулянка на Варшаўскім тракце). З цягам часу назва ўстановы перайшла на ўсю прылеглую тэрыторыю. Пасля Другой сусветнай вайны назва «Пагулянка» была афіцыйна выкраслена з гарадской тапанімікі, а галоўная вуліца прадмесця атрымала імя Ёнаса Басанавічуса.

Гісторыя Ранні перыяд

Гісторыя асваення гэтай тэрыторыі пачынаецца ў 1440 годзе, калі вялікі князь літоўскі Казімір Ягелончык падараваў Вільні вялікі зямельны надзел, які злучаў заходнія межы горада з прыгарадам Лукішкі і Боўфалавай гарой. На працягу некалькіх стагоддзяў гэта была маланаселеная тэрыторыя па-за гарадскімі мурамі, якая выкарыстоўвалася пераважна пад сады і агароды. Мясцовасць была багатая на водныя рэсурсы: менавіта на Пагулянцы, паводле «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі», знаходзіліся знакамітыя Вінграўскія крыніцы (Вінгры), адкуль браў пачатак старажытны віленскі вадаправод.

У пачатку XIX стагоддзя раён пачаў набываць новае значэнне. У 1805 годзе ўрадам было прынята рашэнне вынесці пратэстанцкія могілкі за межы шчыльнай гарадской забудовы, і для іх было прызначана новае агульнае месца менавіта на Пагулянцы (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца віленскі Палац шлюбаў). У канцы XIX стагоддзя развіццё раёна паскорылася: на скрыжаванні цяперашніх вуліц Басанавічуса і Міндоўга быў узведзены манументальны будынак упраўлення Палескіх чыгунак, а ў 1892 годзе на Пагулянку была пракладзена лінія коннага трамвая.

Залаты век і яўрэйская інтэлігенцыя У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Вялікая Пагулянка перажыла сапраўдны будаўнічы бум, ператварыўшыся ў прэстыжны раён, забудаваны раскошнымі шматпавярховымі камяніцамі. Гэты раён стаў галоўным цэнтрам прыцягнення для эмансіпаванай, сучаснай яўрэйскай інтэлігенцыі і буржуазіі, якія імкнуліся пакінуць цесныя межы традыцыйнага яўрэйскага квартала ў Старым горадзе.

Сярод самых вядомых жыхароў Пагулянкі быў Ізраіль Бунімовіч — найбагацейшы чалавек Вільні, уладальнік буйной шакаладнай фабрыкі «Вікторыя». Для сваёй сям'і ён пабудаваў на Пагулянцы (цяпер вул. Басанавічуса, 18) раскошны чатырохпавярховы палац, у якім сёння размяшчаецца Міністэрства культуры Літвы.

Тут таксама жыў і працаваў легендарны ўрач Цэмах Шабад, які стаў прататыпам доктара Айбаліта ў казках Карнея Чукоўскага. Шабад быў выбітным грамадскім дзеячам, кіраўніком яўрэйскай абшчыны і паслядоўным абаронцам правоў бедных слаёў насельніцтва незалежна ад іх нацыянальнасці. Сваё дзяцінства на Пагулянцы правёў будучы выдатны французскі пісьменнік і дыпламат Рамэн Гары. У памяць пра яго на вуліцы ўсталяваны помнік у выглядзе хлопчыка з галёшам у руках — адсылка да аўтабіяграфічнага рамана, дзе юны Рамэн з'еў кавалак галёша, каб уразіць дзяўчынку.

Яўрэйскі навуковы інстытут (YIVO) У 1925 годзе ў кватэры выдатнага філолага Макса Вайнрайха на Вялікай Пагулянцы (дом № 16) быў заснаваны Яўрэйскі навуковы інстытут (YIVO). Неўзабаве арганізацыя разраслася і пераехала ў асобны будынак на суседняй вуліцы Вівульскага (будынак не захаваўся). Інстытут стаў найбуйнейшым у свеце цэнтрам даследавання мовы ідыш, гісторыі і культуры ўсходнееўрапейскіх яўрэяў.

У гады Другой сусветнай вайны нацысты ператварылі будынак YIVO ў цэнтр сартавання нарабаваных яўрэйскіх кніг і каштоўнасцей. Для гэтай працы яны выкарыстоўвалі вязняў Віленскага гета — так званую «Папяровую брыгаду». Яе члены, рызыкуючы жыццём, хавалі самыя каштоўныя рукапісы і кнігі на целе і выносілі іх у тайнікі ў гета, дзякуючы чаму частка ўнікальнага архіва была выратавана. Сёння штаб-кватэра YIVO знаходзіцца ў Нью-Ёрку.

Тэатр на Пагулянцы

Адной з галоўных архітэктурных і культурных дамінант раёна стаў Тэатр на Пагулянцы (цяпер Стары тэатр Вільні), пабудаваны ў 1913 годзе паводле праекта архітэктараў Вацлава Міхневіча і Аляксандра Парчэўскага. Сродкі на будаўніцтва, якія склалі велізарную суму, былі сабраны польскай грамадскасцю горада пры значнай фінансавай падтрымцы Ізраіля Бунімовіча і Гіпаліта Корвін-Мілеўскага.

У гісторыю будынак увайшоў не толькі як культурны цэнтр. У верасні 1917 года менавіта тут адбылася гістарычная Віленская канферэнцыя, на якой была абрана Літоўская Тарыба і абвешчаны курс на аднаўленне незалежнай дзяржавы Літвы.

У міжваенны перыяд, з 1925 па 1929 год, у будынку працаваў знакаміты польскі эксперыментальны тэатр «Рэдута» пад кіраўніцтвам Юліуша Астэрвы. На гэтай сцэне выступала легендарная спявачка і актрыса Ганка Ардануўна. Сам Астэрва падкрэсліваў сакральнае значэнне тэатральнага мастацтва, кажучы: .

Царква Раманавых

На самым высокім пункце Пагулянкі, на Боўфалавай гары, у 1913 годзе была ўзведзена манументальная царква Святых Канстанціна і Міхаіла. Будаўніцтва было прымеркавана да 300-годдзя расійскай імператарскай дынастыі Раманавых, з-за чаго ў народзе храм атрымаў назву «Раманаўская царква». Яе залатыя (а пазней зялёныя) купалы сталі адным з самых прыкметных арыенціраў у панараме заходняй часткі Вільні.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Раёны Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні