Маста́вая ву́ліца, таксама ву́ліца Ці́лта (, , ) — вуліца ў Старым горадзе Вільні. Ідзе ад Кафедральнай плошчы, пачынаючыся на стыку вуліц Свінтарога і Тадэвуша Урублеўскага, у паўночна-заходнім кірунку да скрыжавання з Віленскай вуліцай. Даўжыня вуліцы складае каля 600 м.

Праезная частка цалкам заасфальтавана. Рух аўтамабільнага транспарту аднабаковы — ад Віленскай вуліцы ў бок Кафедральнай плошчы. У заходнім кірунку ад Маставой адгаліноўваецца параўнальна кароткая вуліца Ляўксміна (былая Замкавы завулак). З паўднёвага боку да Маставой прымыкае вуліца К. Сірвіда (былая Святаюр’еўская), з паўночнага — вуліца Радзівілаў (раней Прадмеская або Лазневая).

Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з вуліцамі Свінтарога і Т. Урублеўскага. На левым паўднёвым баку размешчаны дамы з цотнай нумарацыяй, на правым паўночным — з няцотнай (усяго налічваецца 39 будынкаў).

Этымалогія і тапаніміка Гістарычна вуліца вядомая як Маставая (, ), паколькі яна была галоўнай дарогай, якая вяла з цэнтра горада да адзінага ў той час моста праз Вілію (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гісторык Адам Кіркор у сваіх нарысах сярэдзіны XIX стагоддзя адзначаў, што раней гэтая вуліца таксама насіла назвы Свінская (), а яшчэ да гэтага — Сенатарская (). У розныя часы таксама неафіцыйна ўжываліся назвы Кафедральная, бо яна пачыналася ад Кафедральнага сабора, і нават Даліна Язафата згодна з планам 1799 года. У XVI—XVII стагоддзях раён таксама фігураваў у дакументах пад назвай Пушкарня, бо тут размяшчалася гарматная ліцейня.

Гісторыя Маставая вуліца мае багатае мінулае, шчыльна звязанае са шматлікімі гарадскімі легендамі і значнымі гістарычнымі падзеямі. Гістарычна гэтая тэрыторыя з’яўлялася неад’емнай часткай прадмесця Лукішкі. Паводле летапіснай і гістарыяграфічнай традыцыі, у прыватнасці, паводле «Хронікі Быхаўца», а таксама прац Мацея Стрыйкоўскага і Міхала Балінскага, у гэтай мясцовасці ў дахрысціянскія часы, гэта значыць да канца XIV стагоддзя, магла знаходзіцца частка легендарнай даліны Швінтарога — паганскага сакральнага цэнтра, дзе адбывалася крэмацыя вялікіх князёў літоўскіх. Аднак шматлікія сучасныя археалагічныя раскопкі пакуль не выявілі тут слядоў паганскіх пахаванняў або рытуальных вогнішчаў, хаця дакладна ўстаноўлена, што мясцовасць была моцна забалочанай пойменнай нізінай, пакрытай сасновым борам.

У 1394 годзе падчас аблогі Вільні тут, імаверна, размяшчаўся ваенны лагер крыжакоў, пра што згадвае ў сваёй хроніцы Віганд з Марбурга. Актыўнае засяленне вуліцы і яе наваколляў пачалося ў XV—XVI стагоддзях. Найбольшага росквіту мясцовасць дасягнула ў сярэдзіне XVI стагоддзя, калі яна стала вядомая як Пушкарня, паколькі тут размяшчаліся майстэрні па ліцці гармат для Вялікага Княства Літоўскага.

Яе транзітнае і эканамічнае значэнне імкліва ўзрасло пасля пабудовы вялікага мураванага моста цераз Вілію. Як адзначаў А. Кіркор, першапачаткова прывілей на ўзвядзенне моста атрымаў у 1529 годзе віленскі ваявода Альбрэхт Гаштольд, аднак ён ім не скарыстаўся, і права было перададзена гараднічаму Ульрыху Гозію. Пабудаваны ім мост, скончаны ў 1536 годзе, меў выгляд пасажа, быў накрыты гонтавым дахам, і на ім нават размяшчаліся гандлёвыя лаўкі.

У другой палове XVI стагоддзя побач з Маставой вуліцай, каля ракі, быў узведзены велічны мураваны палац Радзівілаў. Дакладная дата яго пабудовы невядомая, але ён ужо фігуруе ў дакументах 1544—1548 гадоў. Да палаца прылягаў раскошны парк з вялікімі сажалкамі, якія існавалі да XIX стагоддзя. Згодна з паданнямі і гістарычнымі звесткамі, менавіта ў гэтых садках каля Маставой вуліцы адбываліся таемныя сустрэчы караля Жыгімонта II Аўгуста з Барбарай Радзівіл. У XVII стагоддзі, пасля шматлікіх войнаў і пажараў, палац пачаў занепадаць, а яго канчатковае разбурэнне адбылося каля 1820 года. Насупраць, на месцы сучаснай вуліцы К. Сірвіда, у 1506 годзе Мікалай Радзівіл заснаваў касцёл Маці Божай Снежнай (з 1524 года вядомы як касцёл Святога Юрыя), што сведчыла пра высокую прэстыжнасць забудовы ў гэтай частцы горада ў той час.

Залаты век вуліца перажывала менавіта ў часы Жыгімонта Аўгуста, які выкарыстоўваў яе як асноўны шлях паміж замкам і палацам Радзівілаў. Пазней, на працягу чатырох стагоддзяў, Маставая вуліца паступова губляла сваё параднае значэнне, ператвараючыся ў важную, але тыпавую транзітную і гаспадарчую артэрыю, якая абслугоўвала замкі і цэнтр горада.

У пачатку XX стагоддзя вуліца была ціхай, «другараднай», забудаванай пераважна дамамі мяшчан, невялікімі крамамі і майстэрнямі. Аднак тут здараліся значныя культурныя падзеі: у кватэры драматурга Габрыэлюса Ландсбергіса-Жямкальніса праходзілі рэпетыцыі першай літоўскай оперы «Бірута». На іншым канцы вуліцы, у доме з відам на Кафедральны сабор, пэўны час жыў будучы прэзідэнт Літвы Антанас Смятона. Свой непаўторны каларыт вуліцы гэтага перыяду захаваў мастак Мсціслаў Дабужынскі ў сваіх карцінах і акварэлях. Адной са скандальных старонак у гісторыі вуліцы быў элітны і вельмі дарагі дом цярпімасці на рагу з вуліцай Зыгмунтоўскай, якім у 1920-я — 1930-я гады кіравала Роза Ланцман, вядомая ў горадзе як «Цёця Розя». Гэты закрыты клуб наведвалі чыноўнікі Віленскага магістрата, выкладчыкі і студэнты Універсітэта Стэфана Баторыя.

У 1940 годзе на Маставую вуліцу былі перанесены медыцынскія клінікі ўніверсітэта, і на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, аж да 2013 года большая частка вуліцы ператварылася ў велізарны шпітальны і паліклінічны комплекс. У 1986 годзе вуліца стала цэнтрам грамадскіх хваляванняў і зараджэння сучаснага літоўскага руху за захаванне гістарычнай спадчыны. Савецкія ўлады вырашылі знесці гістарычны дом № 6 (вядомы як «дом Дабужынскага»), што выклікала масавыя пратэсты віленскай інтэлігенцыі, якія сталі прадвеснікам стварэння руху «Саюдзіс».

У наш час Маставая вуліца, дзякуючы сваёй «пазачасавай» і не цалкам адрэстаўраванай архітэктуры, стала адной з самых папулярных лакацый для кіназдымак. У 2018 годзе менавіта тут здымаліся асобныя эпізоды знакамітага міні-серыяла HBO «Чарнобыль», а таксама шведскага серыяла «Крымінальная Масква» («Moscow Noir»).

Будынкі і помнікі

Вуліца забудавана дамамі розных эпох і стыляў — ад аднапавярховых будынкаў часоў барока і класіцызму да мадэрнісцкіх шматпавярховікаў.

Няцотны бок № 1 (таксама вул. Т. Урублеўскага, 2) — былая шляхецкая сядзіба. Ансамбль позняга барока з элементамі ракако, узведзены ў першай чвэрці XVIII стагоддзя, верагодна, па праекце архітэктара Юзафа Фантана. Першапачаткова належаў роду Пузынаў, пазней Дамброўскім і графам Жавускім. Галоўны фасад аздоблены руставанымі лапаткамі і завершаны паўкруглым франтонам, упрыгожаным з ляпнінай і картушам з гербамі. У 1908—1909 гадах тут жыў будучы прэзідэнт Літвы Антанас Смятона, пра што сведчыць мемарыяльная дошка на фасадзе.

№ 3 — ансамбль дамоў у стылі класіцызму. Два аднапавярховыя дамы з высокімі дахамі і драўлянымі порцікамі, якія ўтвараюць закрыты двор. Гісторыя ўчастка вядомая з першай паловы XVIII стагоддзя, ім валодалі Хмялеўскія і Маслоўскія. № 7 — дом банкаўскіх работнікаў. Пяціпавярховы жылы дом з рысамі функцыяналізму (мадэрнізму), узведзены ў 1928—1933 гадах кааператывам банкаўскіх работнікаў Вільні. Пасля Другой сусветнай вайны тут жылі выбітныя дзеячы літоўскай культуры: кампазітар Ёнас Швядас, пісьменнік Міколас Слуцкіс і паэтэса Валерыя Вальсюнене. № 13 — дом Рафаэля Хволеса. У гэтым доме пасля Другой сусветнай вайны жыў і працаваў выдатны яўрэйскі мастак, ураджэнец Вільні Рафаэль Хволес. У 2004 годзе на фасадзе ўрачыста адкрылі памятную дошку працы скульптара Міндаўгаса Шніпаса. № 23 — дом Ландсбергіса-Жямкальніса. Невялікі двухпавярховы асабняк, пабудаваны ў 1881 годзе. Вядомы тым, што ў 1905—1906 гадах тут жыў выбітны літоўскі драматург і публіцыст Габрыэлюс Ландсбергіс-Жямкальніс. У 1972 годзе на фасадзе ўсталявалі мемарыяльную дошку з яго барэльефам.

Цотны бок

№ 10 (таксама вул. К. Сырвіда, 8) — дом з галерэяй. Унікальны двухпавярховы жылы дом першай паловы XIX стагоддзя на стыку вуліц. З боку ўнутранага двара на ўзроўні другога паверха захавалася аўтэнтычная драўляная галерэя, якая абапіраецца на дарычныя калоны. Гістарычна ўчастак належаў кляштару кармелітаў. У 1827 годзе была дабудавана галерэя, а сучасны выгляд будынак набыў у 1842 годзе. Помнік адрэстаўраваны і ахоўваецца дзяржавай. № 16 — другі корпус Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра. Сёння тут знаходзяцца дэканат, некалькі кафедр музычнага факультэта, прафесійная бібліятэка і камерная зала. У непасрэднай блізкасці ад яго стаіць сучасны Канцэртны зал Кангрэсаў.

Акрамя будынкаў, у канцы 2011 года ў пачатку Маставой вуліцы, з боку Кафедральнай плошчы, быў адкрыты помнік-скульптура сусветна вядомаму мастаку і сцэнографу Мсціславу Дабужынскаму (скульптар Кястуціс Мустэйкіс).

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Вуліцы Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні