Гісторыя алфавіта — гісторыя ўзнікнення, развіцця і распаўсюджвання алфавітных сістэм пісьма, у якіх пісьмовыя знакі ў асноўным суадносяцца з асобнымі гукавымі адзінкамі мовы. Алфавітнае пісьмо ўзнікла значна пазней за першыя вядомыя сістэмы пісьма — клінапіс і егіпецкія іерогліфы. Паводле найбольш распаўсюджанага ў сучаснай граматалогіі погляду, асноўная генеалагічная лінія большасці сучасных алфавітных сістэм пачынаецца ад ранняга заходнесеміцкага пісьма II тысячагоддзя да н. э., якое сфарміравалася пад уплывам егіпецкай пісьмовай традыцыі.Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005. — (The Annual of the American Schools of Oriental Research; Vol. 59).
У шырокім значэнні да алфавітных сістэм адносяць як пісьмо, у якім асобныя знакі абазначаюць і зычныя, і галосныя, так і кансанантныя сістэмы, дзе асноўнымі знакамі перадаюцца зычныя. У вузкім тыпалагічным значэнні алфавітам называюць толькі сістэму з асобнымі літарамі для зычных і галосных; пры такім падыходзе першым вядомым алфавітам лічыцца грэчаскі алфавіт, а фінікійскае, старажытнаяўрэйскае і іншыя семіцкія пісьмы класіфікуюцца як абджады.
Перадумовы ўзнікнення
Да з'яўлення алфавіта ў Старажытным Егіпце і Месапатаміі ўжо існавалі развітыя пісьмовыя сістэмы. Егіпецкія іерогліфы сумяшчалі лагаграмы, гукавыя знакі і дэтэрмінатывы; сярод гукавых знакаў былі і знакі, што перадавалі адзін зычны. Аднак егіпцяне не ператварылі гэты набор адназычных знакаў у самастойную сістэму пісьма і працягвалі выкарыстоўваць яго разам з іншымі тыпамі іерогліфаў.
Прынцып, які зрабіў магчымым ранняе алфавітнае пісьмо, заключаўся ў рэзкім скарачэнні колькасці знакаў: замест сотняў знакаў для слоў, складоў і спалучэнняў гукаў выкарыстоўваўся невялікі набор знакаў для асобных гукаў. Важную ролю адыгрываў акрафанічны прынцып: выява прадмета атрымлівала гукавое значэнне паводле першага гука назвы гэтага прадмета ў мове стваральнікаў сістэмы.Naveh J. Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
Ранняе заходнесеміцкае пісьмо
Пратасінайскія і раннія алфавітныя надпісы
Найстаражытнейшыя вядомыя сведчанні ранняга алфавітнага пісьма паходзяць з Егіпта і Сінайскага паўвострава. Два надпісы з Вадзі-эль-Холь у Верхнім Егіпце звычайна датуюць канцом XIX — пачаткам XVIII ст. да н. э.; іх знакі маюць сувязь з егіпецкай выяўленчай традыцыяй, але, верагодна, выкарыстоўваліся для запісу заходнесеміцкай мовы.Darnell J. C. Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hol: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt // Yale University.
Блізкія паводле прынцыпу надпісы былі знойдзены ў Серабіт-эль-Хадзіме на Сінайскім паўвостраве, каля егіпецкіх руднікоў бірузы. Іх называюць пратасінайскім пісьмом; дакладная дата асобных помнікаў і ўзаемныя храналагічныя адносіны сінайскіх і егіпецкіх надпісаў застаюцца прадметам дыскусіі. Большасць даследчыкаў, аднак, звязвае пачатковы этап алфавітнага пісьма з кантактам носьбітаў заходнесеміцкіх моў з егіпецкім пісьмом у першай палове II тысячагоддзя да н. э.Haring B. Ancient Egypt and the earliest known stages of alphabetic writing // Understanding Relations Between Scripts II: Early Alphabets. — Oxford: Oxbow Books, 2020. — P. 53—68.
Першапачатковыя знакі яшчэ захоўвалі выяўленчы характар. Напрыклад, продак пазнейшых фінікійскага 𐤀, грэчаскай Α і лацінскай A паходзіў ад схематычнай выявы галавы вала; семіцкая назва ʾalp («вол») дала знаку гукавое значэнне /ʔ/. Аналагічна знак bēt («дом») перадаваў /b/ і стаў продкам Β і B.Naveh J. Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
Угарыцкае і паўднёвааравійскае пісьмо
У XIV—XIII стст. да н. э. ва Угарыце выкарыстоўваўся угарыцкі алфавіт — сістэма з 30 клінападобных знакаў. Паводле формы ён нагадваў месапатамскі клінапіс, але паводле прынцыпу быў алфавітным; угарыцкія таблічкі таксама захавалі раннія сведчанні замацаванага парадку літар. Угарыцкая сістэма знікла пасля разбурэння горада на мяжы XIII—XII стст. да н. э. і не стала непасрэднай асновай асноўных пазнейшых еўрапейскіх алфавітаў.
Асобную галіну ранняй семіцкай пісьмовай традыцыі ўтварыла старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо, якое выкарыстоўвалася на поўдні Аравійскага паўвострава. Ад адной з яго разнавіднасцей паходзіць эфіопскае пісьмо геэз, якое пазней развілося ў сістэму тыпу абугіда.
Фінікійскі алфавіт
У канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э. ранняе заходнесеміцкае пісьмо набыло формы, якія прынята называць фінікійскім пісьмом. Яго класічны набор складаўся з 22 знакаў для зычных, тэкст пісаўся пераважна справа налева. Фінікійцы, чые гандлёвыя сувязі ахоплівалі значную частку Міжземнамор'я, садзейнічалі шырокаму распаўсюджанню гэтай сістэмы.
Разам з формамі знакаў перадаваўся і традыцыйны парадак літар. Паслядоўнасць, якая пачыналася знакамі ʾālep, bēt, gīml, dālet, захавалася ў фінікійскім, арамейскім і яўрэйскім пісьме, а пасля перайшла ў грэчаскую паслядоўнасць альфа, бэта, гама, дэльта і ў лацінскі парадак A, B, C, D.
Фінікійская сістэма стала зыходнай для дзвюх асабліва значных галін далейшага развіцця: арамейскай на ўсходзе і грэчаскай на захадзе. Праз іх яе генеалагічныя нашчадкі распаўсюдзіліся на большай частцы Еўразіі і Паўночнай Афрыкі.
Арамейская галіна
У IX—VIII стст. да н. э. з фінікійскай традыцыі сфарміравалася арамейскае пісьмо. Распаўсюджванне арамейскай мовы як мовы міжрэгіянальных зносін, а пазней як адной з адміністрацыйных моў Дзяржавы Ахеменідаў зрабіла арамейскае пісьмо адной з найбольш уплывовых сістэм старажытнага Блізкага Усходу.
З арамейскай традыцыяй генетычна звязаны квадратнае яўрэйскае пісьмо, сірыйскае пісьмо і набацейскае пісьмо. З развіцця набацейскага курсіўнага пісьма ў першыя стагоддзі н. э. сфарміравалася сістэма, якая стала асновай арабскага пісьма.
Арамейскае пісьмо паўплывала і на развіццё пісьменнасці далей на ўсход. Кхароштхі звычайна лічыцца сістэмай арамейскага паходжання. Адносіны паміж арамейскім пісьмом і брахмі застаюцца дыскусійнымі: семіцкае, найперш арамейскае, паходжанне або моцны арамейскі ўплыў падтрымліваюцца значнай часткай даследчыкаў, але адназначна рэканструяваць працэс стварэння брахмі не ўдалося.Salomon R. Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.
З брахмі ў наступныя стагоддзі развілася вялікая група брахмійскіх пісьменнасцей Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Большасць з іх з'яўляецца не алфавітамі ў вузкім значэнні, а абугідамі, у якіх базавы знак абазначае зычны разам з уласцівым яму галосным, а іншыя галосныя пазначаюцца мадыфікацыямі гэтага знака.
Грэчаскі алфавіт
Старажытныя грэкі перанялі фінікійскі алфавіт, верагодна, у IX—VIII стст. да н. э. Найстаражытнейшыя захаваныя грэчаскія алфавітныя надпісы адносяцца да VIII ст. да н. э.; сярод іх — Дыпілонскі надпіс і надпіс на так званым кубку Нестара.Jeffery L. H. The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C. — Oxford: Clarendon Press, 1961.
Галоўнай структурнай навізной стала сістэматычнае абазначэнне галосных асобнымі літарамі. Фінікійскія знакі для зычных, якіх не было ў грэчаскай мове, былі пераасэнсаваны: ʾālep стаў Α альфа для /a/, hē — Ε эпсілан для /e/, yōd — Ι іота для /i/, ʿayin — Ο омікран для /o/, а wāw стаў адной з крыніц Υ іпсілан. Такім чынам узнік першы вядомы алфавіт у вузкім значэнні — сістэма з рэгулярнымі знакамі як для зычных, так і для галосных.
У архаічную эпоху існавала некалькі мясцовых грэчаскіх алфавітаў. Напрамак пісьма мог быць справа налева, злева направа або бустрафедонам; паступова замацаваўся напрамак злева направа. У 403/402 г. да н. э. Афіны афіцыйна прынялі іанійскі варыянт, які стаў асновай пазнейшага класічнага грэчаскага алфавіта з 24 літар.
Ад грэчаскага да лацінскага алфавіта
З заходнегрэчаскіх алфавітаў у VIII—VII стст. да н. э. развіліся стараіталійскія пісьменнасці, у тым ліку этрускі алфавіт. Этрускі варыянт быў прыстасаваны да лацінскай мовы і стаў непасрэднай асновай лацінскага алфавіта. Раннія лацінскія надпісы вядомы з VII—VI стст. да н. э.Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.
У III ст. да н. э. у рымскім алфавіце была ўведзена літара G і ўпарадкавана размеркаванне функцый C, K і Q. У I ст. да н. э. для перадачы грэчаскіх запазычанняў былі дададзены Y і Z; класічны лацінскі алфавіт у выніку налічваў 23 літары. У сярэдневякоўі і раннім Новым часе паступова размежаваліся I і J, U і V, а таксама замацавалася W, у выніку чаго склаўся сучасны базавы набор з 26 лацінскіх літар.
З пашырэннем Рымскай імперыі, хрысціянства, сярэдневяковай лацінскай культуры, а пазней еўрапейскай каланіяльнай экспансіі лацінскае пісьмо стала асновай алфавітаў вялікай колькасці моў. Прыстасаванне да новых гукавых сістэм ажыццяўлялася праз дыякрытычныя знакі, лігатуры, дыграфы і стварэнне новых літар.
Іншыя алфавіты грэчаскай традыцыі
Грэчаскі алфавіт стаў асновай або важным узорам для некалькіх новых сістэм. Копцкі алфавіт у асноўным складаецца з грэчаскіх літар з дадатковымі знакамі, запазычанымі з егіпецкага дэматычнага пісьма. Гатычны алфавіт, створаны ў IV ст. для перакладу Бібліі на гоцкую мову, таксама ў асноўным грунтаваўся на грэчаскай графіцы, але змяшчаў элементы іншых пісьмовых традыцый.
Армянскі алфавіт быў створаны Месропам Маштоцам у пачатку V ст. і арганізаваны з улікам грэчаскай алфавітнай традыцыі, але мае самастойныя формы знакаў. Паходжанне ранняга грузінскага пісьма і яго сувязі з суседнімі алфавітамі даследуюцца асобна і не могуць быць зведзены да простай прамой генеалагічнай лініі ад грэчаскага пісьма.
Славянскія алфавіты
У IX ст. для перадачы стараславянскай мовы была створана глаголіца. У сучасным славістычным мовазнаўстве пераважае меркаванне, што менавіта глаголіцу распрацаваў Кірыла Філосаф у сувязі з місіяй Кірылы і Мяфодзія ў Вялікую Маравію ў 860-я гады.Schenker A. M. The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology. — New Haven — London: Yale University Press, 1995. — ISBN 0-300-05846-2.
Кірыліца сфарміравалася пазней, у канцы IX — пачатку X ст., у культурным асяроддзі Першага Балгарскага царства. Асноўная частка яе знакаў была ўзята з грэчаскага ўстаўнога пісьма; для славянскіх гукаў, якіх не мела грэчаская мова, выкарыстоўваліся дадатковыя знакі, частка якіх была звязана з глаголіцай.Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996—2004.Schenker A. M. The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology. — New Haven — London: Yale University Press, 1995.
Кірыліца стала асновай пісьменнасці шэрагу славянскіх, а пазней і многіх неславянскіх моў. Яе склад неаднаразова змяняўся: з ужытку выходзілі дублетныя і непатрэбныя для асобных моў літары, ствараліся новыя знакі, а графічны выгляд друкаваных літар змяняўся пад уплывам развіцця кнігадрукавання і рэформ.
Алфавітны прынцып па-за асноўнай генеалагічнай лініяй
Не ўсе алфавітныя сістэмы можна разглядаць як простыя графічныя працягненні фінікійскай традыцыі. У розных культурах ствараліся новыя сістэмы, аўтары якіх маглі ведаць пра сам прынцып алфавітнага пісьма, але распрацоўвалі арыгінальныя формы знакаў і новыя прынцыпы іх арганізацыі.