Беларусы Францыі

Беларусы Францыі — частка беларускай дыяспары, якая сфарміравалася на тэрыторыі Францыі ў выніку некалькіх хваляў эміграцыі з беларускіх зямель і Беларусі. Галоўным гістарычным цэнтрам арганізаванага беларускага жыцця стаў Парыж; у розныя перыяды беларускія асяродкі існавалі таксама ў іншых рэгіёнах краіны.Папоўская Т. А. Беларусы ў Парыжы // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — С. 149.

Арганізаванае беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў Францыі пачалося ў міжваенны перыяд сярод працоўных эмігрантаў, пераважна з Заходняй Беларусі. Пасля Другой сусветнай вайны супольнасць папоўнілі ўцекачы, былыя вайскоўцы і перамешчаныя асобы, а з канца XX стагоддзя — новыя эмігранты, студэнты і іншыя выхадцы з Беларусі.Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // Беларусіка = Albaruthenica. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181.Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // Studia Białorutenistyczne. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. — doi:10.17951/sb.2023.17.27-44.

Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Францыі невядомая, бо французская дэмаграфічная статыстыка не вядзе ўлік насельніцтва паводле беларускай этнічнай самаідэнтыфікацыі. У 2018 годзе Insee налічваў у Францыі 4,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у параўнанні з 4,0 тыс. у 2013 і 2,8 тыс. у 2008 годзе; гэтая катэгорыя не ахоплівае нашчадкаў эмігрантаў, народжаных у Францыі, і не тоесная паняццю «этнічныя беларусы».Immigrés par pays de naissance détaillé. Recensement de la population 2018 // Institut national de la statistique et des études économiques (Insee). — 26 мая 2021.

Гісторыя

Да ўзнікнення арганізаванай беларускай дыяспары Францыя была адным з кірункаў эміграцыі выхадцаў з беларускіх зямель яшчэ ў XIX стагоддзі. Пасля паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гадоў тут апынуліся ўдзельнікі палітычнай эміграцыі з тэрыторый былой Рэчы Паспалітай, у тым ліку з земляў сучаснай Беларусі.Гардзіенка Н. Плагіят і прафанацыя гісторыі беларускай дыяспары // Беларускі Гістарычны Агляд. — 2007. — Т. 14, сш. 1—2. У Парыжы вучыліся і жылі таксама асобныя ўраджэнцы беларускіх зямель, аднак гэтыя асяродкі нельга непасрэдна атаясамліваць з пазнейшай арганізаванай беларускай нацыянальнай дыяспарай.

Арганізацыйнае жыццё, якое непасрэдна вызначала сябе як беларускае, пачало складвацца ў Францыі ў 1920-я гады і асабліва актывізавалася на пачатку 1930-х гадоў.

Міжваенны перыяд Аснову міжваеннай беларускай эміграцыі ў Францыі складалі працоўныя мігранты, значная частка якіх паходзіла з Заходняй Беларусі, што на той час уваходзіла ў склад Польшчы. Беларуская нацыянальная прыналежнасць гэтых мігрантаў не заўсёды адлюстроўвалася ў афіцыйным і грамадскім уліку: у 1938 годзе Антон Луцкевіч адзначаў, што беларусаў-каталікоў часта адносілі да польскага асяроддзя, а праваслаўных — да рускага.H. B. [Луцкевіч А.] Białorusini we Francji // Przegląd Wileński. — 1938. — № 3. — S. 1—2.

У 1930 годзе Мікола Абрамчык і Лявон Рыдлеўскі, якія пераехалі ў Францыю з Прагі, заснавалі Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі. Цэнтр арганізацыі знаходзіўся ў Парыжы, дзейнічалі пяць філіялаў у іншых частках Францыі, а да канца 1930-х гадоў Хаўрус аб’ядноўваў некалькі соцень чалавек.Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461.Каліноўскі В. Матэрыял пра Лявона Рыдлеўскага і беларускую эміграцыю ў Францыі // Радыё Свабода. — 28 лістапада 2019.

Хаўрус займаўся не толькі ўзаемадапамогай і абаронай інтарэсаў працоўных мігрантаў, але і культурна-асветнай дзейнасцю. У яго парыжскай сядзібе працавала бібліятэка-чытальня імя Янкі Купалы, праводзіліся лекцыі па беларускай мове, літаратуры і гісторыі, заняткі французскай мовай, канцэрты, тэатральныя пастаноўкі і іншыя імпрэзы.

У 1938 годзе ў Парыжы была створана Беларуская жаночая грамада імя Алаізы Пашкевіч (Цёткі). Адначасова развіваўся беларускі перыядычны друк, які стаў адным з асноўных сродкаў сувязі паміж раскіданымі па Францыі эмігрантамі.

Другая сусветная вайна Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў развіццё міжваеннай арганізацыйнай сеткі. Частка сяброў Хаўруса была мабілізавана ў французскія і польскія вайсковыя фарміраванні; беларуская арганізацыя таксама вяла перамовы з французскімі ўладамі аб магчымасці службы беларускіх добраахвотнікаў у Французскім замежным легіёне.

Лявон Рыдлеўскі служыў у Французскім замежным легіёне, а пасля паражэння Францыі ў 1940 годзе далучыўся да французскага Руху Супраціву і дзейнічаў у партызанскіх атрадах макі.

Пасляваенная эміграцыя Пасля заканчэння вайны ў Францыю прыбыла новая хваля беларусаў — уцекачоў, былых вайскоўцаў, у тым ліку вайскоўцаў польскіх фарміраванняў, і перамешчаных асоб. Ліставанне Лявона Рыдлеўскага 1946—1947 гадоў з беларусамі, якія ўжо знаходзіліся ў Францыі або хацелі туды пераехаць, сведчыць пра актыўныя пошукі працы, жылля, сваякоў і магчымасцей сталага пасялення.

У 1945 годзе ў Парыжы было арганізавана Аб’яднанне беларускіх работнікаў пры Хрысціянскім сіндыкаце рабочых Францыі, звязанае з Лявонам Рыдлеўскім. У пасляваенныя дзесяцігоддзі адной з асноўных арганізацый стала Аб’яднанне беларускіх работнікаў у Францыі «Хаўрус».

У Парыжы жыў і дзейнічаў Мікола Абрамчык, які з 1947 года ўзначальваў Раду Беларускай Народнай Рэспублікі. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў у французскай сталіцы знаходзілася таксама штаб-кватэра Сусветнага аб’яднання беларускай эміграцыі.

У другой палове 1950-х гадоў частка пасляваенных эмігрантаў пераехала з Францыі ў іншыя краіны, у выніку чаго інтэнсіўнасць арганізаванага беларускага жыцця ў Парыжы зменшылася. У 1970 годзе дзейнасць Хаўруса зноў актывізавалася; з 1991 года яго старшынёй быў мастак Міхась Навумовіч. Пасля яго смерці ў 2004 годзе арганізацыя, паводле даследчыцы беларускай эміграцыі Наталлі Гардзіенкі, фактычна перастала дзейнічаць.

У 1980—1990-я гады ў Парыж прыязджалі новыя эмігранты з Беларусі, у тым ліку прадстаўнікі творчага асяроддзя. Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Францыі стаў больш разнастайным: побач з нашчадкамі старой эміграцыі з’явіліся працоўныя і прафесійныя мігранты, студэнты, асобы, якія пераехалі па сямейных прычынах, і новыя палітычныя ўцекачы.France and Belarus: Cultural cooperation // Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères de la République française. — Абноўлена 12 чэрвеня 2026.Petrakova Y. Belarus in the Eurasian Migration System: The Challenges of the Last Decade and Their Consequences // Central and Eastern European Migration Review. — 2022. — Vol. 11, № 1. — P. 125—144. — doi:10.54667/ceemr.2022.05.

Друк, культура і рэлігійнае жыццё Перыядычны друк адыгрываў істотную ролю ў жыцці беларускай супольнасці. У 1937 годзе Хаўрус пачаў выдаваць «Бюлетэнь Хаўрусу беларускіх работнікаў у Францыі», а ў 1938—1940 гадах выходзіла «Рэха». У снежні 1945 года ў Парыжы пачалі выдавацца «Беларускія навіны» пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага; да чэрвеня 1947 года выйшла восем нумароў, і выданне стала першай беларускай газетай пасляваеннага часу ў Заходняй Еўропе.

З 1947 года ў Парыжы выходзіў рэлігійны часопіс «Божым шляхам», а ў 1948—1954 гадах — моладзевы часопіс «Моладзь». Апошні публікаваў літаратурныя творы, матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, хроніку жыцця беларускай эміграцыі, лісты і арганізацыйныя дакументы.Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954). — Мінск, 2004.

26 сакавіка 1949 года ў Парыжы адбыўся з’езд, на якім была створана Беларуская незалежніцкая арганізацыя моладзі. Адным з яе кіраўнікоў і выдаўцоў «Моладзі» быў Янка Філістовіч.

З 1946 года важным асяродкам стала Беларуская каталіцкая місія ў Францыі. Яе арганізатарам быў святар Леў Гарошка, які займаўся не толькі душпастырствам усходняга абраду, але і сацыяльнай дапамогай эмігрантам; вакол місіі гуртавалася частка беларускага грамадскага жыцця ў Парыжы.Андросік А. Айцец Леў Гарошка MIC (да 110-й гадавіны нараджэння) // Беларускі Гістарычны Агляд. — Раздзел «Беларуская каталіцкая місія ў Францыі (1946—1959)».

Колькасць і самаідэнтыфікацыя Вызначыць колькасць беларусаў Францыі складана з-за адрознення паміж этнічным паходжаннем, самаідэнтыфікацыяй, грамадзянствам і краінай нараджэння. Такая праблема існавала ўжо ў міжваенны перыяд: беларусы, што прыязджалі з Польшчы, маглі фігураваць у французскім грамадскім асяроддзі як палякі або рускія, а частка паступова асімілявалася.

«Беларуская энцыклапедыя» ў 2001 годзе прыводзіла ацэнку каля 1,3 тыс. беларусаў у Парыжы і называла горад галоўным цэнтрам беларускай прысутнасці ў Францыі. Гэтую ацэнку нельга непасрэдна параўноўваць з пазнейшымі данымі Insee, бо ў энцыклапедычным артыкуле не апісана методыка падліку, а французская статыстыка выкарыстоўвае іншы крытэрый — краіну нараджэння і грамадзянства на момант нараджэння.

Паводле перапісу насельніцтва Францыі, у 2008 годзе ў краіне жылі каля 2,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у 2013 годзе — 4,0 тыс., у 2018 годзе — 4,8 тыс. У тэрміналогіі Insee імігрантам лічыцца чалавек, які нарадзіўся за мяжой без французскага грамадзянства; таму ў гэты лік могуць уваходзіць людзі рознай этнічнай прыналежнасці, народжаныя ў Беларусі, і не ўваходзяць нашчадкі беларускіх эмігрантаў, народжаныя ўжо ў Францыі.

Адной з форм сучаснай мабільнасці з’яўляецца навучанне. У 2019/2020 навучальным годзе ў французскіх установах вышэйшай адукацыі вучыліся 387 студэнтаў з Беларусі; паводле Міністэрства Еўропы і замежных спраў Францыі, Францыя была восьмым паводле папулярнасці кірункам замежнага навучання для беларускіх студэнтаў.

Сучасная супольнасць Новая хваля вымушанай эміграцыі з Беларусі пачалася пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і наступнага палітычнага крызісу. Паводле даных Eurostat, абагульненых даследчыцай Юліяй Петраковай, са жніўня 2020 да снежня 2021 года ў Францыі было зарэгістравана 255 заяўнікаў з Беларусі, якія звярнуліся па прытулак; пры гэтым статыстыка прытулку ахоплівала толькі частку новых вымушаных мігрантаў.

У 2020-я гады арганізаванае беларускае жыццё зноў стала больш заўважным не толькі ў Парыжы, але і ў іншых французскіх гарадах. Узніклі новыя сеткі ўзаемадапамогі і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на падтрымку новых мігрантаў, захаванне беларускай культуры і сувязі паміж беларусамі ў розных рэгіёнах Францыі.Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // Ethnologie Française. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.

Даследаванне беларускіх дыяспарных арганізацый у Францыі і Польшчы, апублікаванае ў 2025 годзе, паказала, што да 2022 года яны ўжо мелі арганізацыйны досвед дапамогі перамешчаным асобам. Пасля расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе частка іх дзейнасці была пераарыентавана на гуманітарную дапамогу і супрацоўніцтва з украінскімі грамадскімі ініцыятывамі.

Літаратура Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // Беларусіка = Albaruthenica. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181. Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461. Лялькоў І. Gallia Albaruthensie, або Пяць стагоддзяў беларускай прысутнасці ў Францыі // Спадчына. — 1999. — № 2. Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954). — Мінск, 2004. Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // Studia Białorutenistyczne. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // Ethnologie Française. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.

Крыніцы

Гл. таксама Беларуска-французскія адносіны Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі