Беларусазнаўства ў Японіі — сукупнасць даследаванняў Беларусі, беларусаў, беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, культуры, грамадства, палітыкі і эканомікі, якія праводзяцца ў Японіі.
Да канца XX стагоддзя беларуская тэматыка ў Японіі разглядалася пераважна ў межах славістыкі, русістыкі і даследаванняў СССР. Адным з ранніх вядомых японскіх тэкстаў пра беларускую літаратуру быў раздзел «Беларуская літаратура» (), апублікаваны ў 1932 годзе ў зборніку, прысвечаным савецкай літаратуры. Пасля Чарнобыльскай катастрофы 1986 года Беларусь стала значна часцей разглядацца ў японскіх даследаваннях у сувязі з наступствамі ядзернай аварыі, а пасля здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе павялічылася цікавасць да беларускай мовы, літаратуры і культуры як самастойных аб'ектаў вывучэння.
У 1990—2010-я гады ў Японіі былі выдадзены спецыяльныя працы па беларускай граматыцы і лексіцы, а ў Універсітэце Цукубы пачалося выкладанне беларускай мовы і быў падрыхтаваны першы разгорнуты японскамоўны ўводны падручнік. Сярод сучасных даследчыкаў беларускай мовы вылучаецца Сіёры Кіёсава, а палітычныя і эканамічныя даследаванні Беларусі прадстаўлены, у прыватнасці, у Цэнтры славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда.
Пачаткі Дакладна вызначыць пачатак японскага вывучэння беларускай мовы і культуры цяжка, бо беларускія землі доўгі час разглядаліся японскімі даследчыкамі як частка Расійскай імперыі або СССР. Беларуская літаратура ўжо ў міжваенны перыяд згадвалася ў японскіх аглядах савецкіх літаратур.
У 1932 годзе ў выданні サヴェート文學叢書第1輯 быў змешчаны асобны раздзел 白ロシアの文學 («Беларуская літаратура») у перакладзе Фуміа Кіокі. Паводле даследавання Сіёры Кіёсавы, Тосінобу Усуямы і Таццяны Рамзы, гэта адзін з найбольш ранніх выяўленых у Японіі аглядаў беларускай літаратуры. У 1930—1950-я гады падобныя кароткія раздзелы з'яўляліся і ў іншых японскіх працах пра савецкую літаратуру.
Беларуская мова ў гэты перыяд вывучалася эпізадычна і звычайна разглядалася разам з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі.
Чарнобыльская катастрофа і рост цікавасці да Беларусі Значны рост цікавасці японскага грамадства і даследчыкаў да Беларусі быў звязаны з аварыяй на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Значная частка радыеактыўных выпадзенняў прыйшлася на тэрыторыю Беларускай ССР, і ў Японіі з'явіліся даследаванні медыцынскіх, экалагічных і сацыяльных наступстваў катастрофы.
Японскія грамадскія арганізацыі, медыкі, журналісты, фатографы і дакументалісты наведвалі пацярпелыя беларускія рэгіёны. Тэма Чарнобыля на працяглы час стала адным з галоўных спосабаў прадстаўлення Беларусі японскай аўдыторыі.
Фатограф і рэжысёр Мотахасі Сэйіці падрыхтаваў праекты пра жыццё жыхароў беларускіх тэрыторый, пацярпелых ад катастрофы. Яго фотакніга ナージャの村 («Вёска Надзі») была выдадзена ў 1998 годзе, а アレクセイと泉 («Аляксей і крыніца») — у 2002 годзе.
Беларуская мова
Першыя граматычныя апісанні У 1992 годзе Ёіці Охіра апублікаваў артыкул 白ロシア語 («Беларуская мова») у шматтомнай Вялікай энцыклапедыі мовазнаўства (). Гэта быў адзін з першых разгорнутых японскамоўных энцыклапедычных аглядаў структуры беларускай мовы.
У 1996 годзе даследчая група па параўнальным вывучэнні ўсходнеславянскіх моў пры Універсітэце замежных даследаванняў Кобэ выдала працу 現代ベラルーシ語対照文法 («Супастаўляльная граматыка сучаснай беларускай мовы»). Яна стала найбольш поўным на той час японскамоўным спецыялізаваным апісаннем сучаснай беларускай граматыкі.
Выданне было падрыхтавана даследчай групай 東スラヴ諸語比較対照研究 і выйшла як другі том серыі даследаванняў параўнальнай граматыкі ўсходнеславянскіх моў.
Руіносукэ Курода Значны ўклад у папулярызацыю беларускай мовы ў Японіі зрабіў славіст Руіносукэ Курода (黒田龍之助). У 1990-я гады ён вывучаў беларускую мову, у тым ліку падчас моўнай стажыроўкі ў Мінску.
У 1998 годзе Курода выдаў ベラルーシ語基礎1500語 («1500 асноўных слоў беларускай мовы»). Кніга змяшчае беларуска-японскі слоўнік прыкладна на 1600 лексем, кароткую граматыку і японска-беларускі паказальнік.
Курода цікавіўся таксама беларускай літаратурай і пісаў пра магчымасці непасрэднага перакладу беларускіх твораў на японскую мову. Сярод твораў, якія ён асобна разглядаў, была аповесць Уладзіміра Караткевіча Дзікае паляванне караля Стаха.
Універсітэт Цукубы У 2010-я гады адным з галоўных цэнтраў даследавання і выкладання беларускай мовы стаў Універсітэт Цукубы.
З беларусазнаўчымі праектамі ўніверсітэта былі звязаны славіст Тосінобу Усуяма, мовазнаўца Сіёры Кіёсава і выкладчыца Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Таццяна Рамза. Яны даследавалі становішча беларускай мовы ў Японіі, яе выкладанне і пераклад беларускай літаратуры.
У 2016 годзе Усуяма, Кіёсава і Рамза прадставілі даклад Беларуская мова і літаратура ў культурнай прасторы Японіі на Першым міжнародным навуковым кангрэсе беларускай культуры ў Мінску.
«Спрабуйма!» У лютым 2016 года Цэнтр адукацыі глабальнай камунікацыі Універсітэта Цукубы выдаў дапаможнік Спрабуйма! : 日本人のためのベラルーシ語入門 I («Спрабуйма! Уводны курс беларускай мовы для японцаў»). Аўтарамі былі Таццяна Рамза і Сіёры Кіёсава, навуковым рэдактарам — Тосінобу Усуяма.
Кніга налічвае 72 старонкі і была падрыхтавана на японскай і беларускай мовах. Яна разлічана перадусім на японцаў, якія ўжо знаёмыя з кірыліцай і асновамі рускай мовы; асаблівасці беларускай фанетыкі, граматыкі і лексікі часткова тлумачацца праз супастаўленне з рускай.
Выданне стала адным з першых спецыяльных японскамоўных дапаможнікаў, прызначаных непасрэдна для сістэматычнага навучання беларускай мове як замежнай.
Сіёры Кіёсава Адной з асноўных сучасных японскіх даследчыц беларускай мовы з'яўляецца Сіёры Кіёсава (清沢紫織). Яе даследаванні прысвечаны беларускай сацыялінгвістыцы, моўнай палітыцы, стандартызацыі і функцыянаванню беларускай мовы.
У 2012 годзе яна апублікавала даследаванне ベラルーシ語はなぜ危機言語なのか («Чаму беларуская мова з'яўляецца мовай пад пагрозай?»), прысвечанае моўнай сітуацыі паводле перапісаў насельніцтва.
Пазней Кіёсава даследавала дзяржаўную моўную палітыку Беларусі, стаўленне маладых беларусаў да роднай мовы, міжпакаленную перадачу беларускай мовы і суадносіны дзвюх сучасных кадыфікацыйных традыцый.
У часопісе Slavic Studies Цэнтра славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда выйшла яе даследаванне 現代ベラルーシ語の標準語規範の分裂と対立 («Падзел і супрацьстаянне норм сучаснай беларускай літаратурнай мовы»).
У 2022—2023 гадах Кіёсава працавала запрошанай даследчыцай у Цэнтры славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда; спецыялізацыяй былі пазначаны моўная палітыка, славістыка і даследаванні Беларусі.
Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда ў Сапара з'яўляецца адным з галоўных японскіх цэнтраў міждысцыплінарнага вывучэння постсавецкай прасторы. Беларуская тэматыка прадстаўлена ў яго даследаваннях мовы, гісторыі, палітыкі, эканомікі і рэгіянальных працэсаў.
У часопісах і кніжных серыях цэнтра публікаваліся даследаванні беларускай мовы, гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці, эканамічнага развіцця і месца Беларусі ў рэгіянальных інтэграцыйных працэсах.
Міцітака Хаторы Прафесар Міцітака Хаторы (服部倫卓) спецыялізуецца на эканамічным і палітычным развіцці Расіі, Украіны і Беларусі. Ён працаваў даследчыкам пры пасольстве Японіі ў Беларусі, а з 2022 года з'яўляецца прафесарам Цэнтра славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда.
Яго доктарская дысертацыя, абароненая ў 2017 годзе ва Універсітэце Хакайда, называлася ロシア・ウクライナ・ベラルーシの通商・産業比較―地政学危機の中の経済利害― («Параўнанне гандлю і прамысловасці Расіі, Украіны і Беларусі: эканамічныя інтарэсы ва ўмовах геапалітычнага крызісу»).
У 2004 годзе Хаторы выдаў кнігу 不思議の国ベラルーシ―ナショナリズムから遠く離れて («Беларусь — незвычайная краіна: далёка ад нацыяналізму»), а ў 2017 годзе выступіў адным з рэдактараў зборніка ベラルーシを知るための50章 («50 раздзелаў, каб зразумець Беларусь»).
Даследаванне беларускай літаратуры Да 1990-х гадоў беларуская літаратура ў Японіі прадстаўлялася пераважна праз рускую мову і ў межах гісторыі савецкай літаратуры. Пасля распаду СССР пачалі з'яўляцца спробы непасрэднай працы з беларускамоўнымі арыгіналамі.
Асобным фактарам павелічэння цікавасці стала міжнародная вядомасць Святланы Алексіевіч. Яе творы шырока выдаваліся на японскай мове, хоць яны напісаны пераважна па-руску. Пасля прысуджэння Алексіевіч Нобелеўскай прэміі па літаратуры ў 2015 годзе ў японскай гуманітарнай перыёдыцы з'явіліся асобныя даследаванні яе месца ў беларускай культуры, праблематыкі мовы і дакументальнай літаратуры.
У 2022 годзе японскі часопіс Eureka прысвяціў Алексіевіч асобны тэматычны выпуск. У яго ўваходзілі матэрыялы пра яе літаратурны метад, Беларусь, рускую мову ў беларускай культурнай прасторы і пераклад яе твораў.
Асноўныя напрамкі У сучасным японскім беларусазнаўстве можна вылучыць некалькі асноўных напрамкаў: беларуская мова, яе граматыка і лексіка; сацыялінгвістыка і моўная палітыка Беларусі; беларуская літаратура і пераклады; гісторыя і нацыянальная ідэнтычнасць; палітычнае і эканамічнае развіццё Беларусі; наступствы Чарнобыльскай катастрофы; беларуска-японскія сувязі і ўзаемнае культурнае ўспрыманне.
У адрозненне ад шэрагу еўрапейскіх краін, у Японіі не сфарміраваўся асобны нацыянальны беларусазнаўчы інстытут або пастаянная ўніверсітэцкая кафедра беларускай мовы. Даследаванні Беларусі развіваюцца ў межах славістыкі, мовазнаўства, рэгіянальных даследаванняў, літаратуразнаўства і даследаванняў постсавецкай прасторы.
Асноўныя даследчыкі Сярод японскіх даследчыкаў, чыя праца непасрэдна звязана з Беларуссю: Руіносукэ Курода (黒田龍之助) — славіст, даследчык і папулярызатар беларускай мовы, аўтар ベラルーシ語基礎1500語; Сіёры Кіёсава (清沢紫織) — мовазнаўца, даследчыца беларускай моўнай палітыкі, сацыялінгвістыкі і стандартызацыі; Тосінобу Усуяма (臼山利信) — славіст і спецыяліст па выкладанні замежных моў, адзін з арганізатараў праектаў беларускай мовы ва Універсітэце Цукубы; Міцітака Хаторы (服部倫卓) — даследчык беларускай эканомікі і палітыкі, прафесар Універсітэта Хакайда; Ёіці Охіра (大平陽一) — аўтар аднаго з ранніх японскамоўных энцыклапедычных апісанняў беларускай мовы.
З развіццём беларускай мовы ў Японіі звязана таксама супрацоўніцтва з беларускімі даследчыкамі, у прыватнасці з Таццянай Рамзой з Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Асноўныя цэнтры Да асноўных устаноў, у якіх развівалася або развіваецца беларуская тэматыка, адносяцца: Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда; Універсітэт Цукубы; Універсітэт замежных даследаванняў Кобэ; Такійскі ўніверсітэт замежных даследаванняў; Універсітэт Софіі.
У Універсітэце Софіі ў сучаснай праграме рускай філалогіі беларуская мова разам з украінскай уключана ў курс параўнальнага славянскага мовазнаўства, дзе разглядаюцца графіка, фанетыка, граматыка і культурны кантэкст усходнеславянскіх моў.
Асноўныя выданні Год Выданне Аўтар / установа Тэматыка 1932 白ロシアの文學 пераклад Фуміа Кіокі агляд беларускай літаратуры 1992 白ロシア語 Ёіці Охіра агляд беларускай мовы 1996 現代ベラルーシ語対照文法 даследчая група Універсітэта замежных даследаванняў Кобэ граматыка 1998 ベラルーシ語基礎1500語 Руіносукэ Курода беларуска-японская лексіка і кароткая граматыка 2016 Спрабуйма! : 日本人のためのベラルーシ語入門 I Таццяна Рамза, Сіёры Кіёсава; рэд. Тосінобу Усуяма навучальны дапаможнік беларускай мовы 2016 日本におけるベラルーシ語事情 Сіёры Кіёсава, Тосінобу Усуяма, Таццяна Рамза беларуская мова, літаратура і адукацыя ў Японіі
Гл. таксама Беларусазнаўства Беларусы Японіі Беларуска-японскія адносіны Японазнаўства ў Беларусі Беларуская мова Беларуская літаратура Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда
Крыніцы
Літаратура 清沢紫織, 臼山利信, ラムザ タッチャーナ. 日本におけるベラルーシ語事情―ベラルーシ文学の邦訳とベラルーシ語教育を中心として― // 複言語・多言語教育研究. — 2016. — Т. 4. — С. 135—151. — DOI: 10.34564/jactfl.4.0_135. 大平陽一. 白ロシア語 // 言語学大辞典. — 東京: 三省堂, 1992. — Т. 3. — С. 118—123. 現代ベラルーシ語対照文法 / 東スラヴ諸語比較対照研究班. — 神戸: 神戸市外国語大学外国学研究所, 1996. 黒田龍之助. ベラルーシ語基礎1500語. — 東京: 大学書林, 1998. — 171 с. — ISBN 4-475-01117-5.