Карацэна ( італьянскае: corazzina — лёгкі даспех) — арыгінальны лускаваты даспех Рэчы Папалітай, які вырабляўся з XVI па XVIII стагоддзе. Папулярны ў сармацкі перыяд шляхецкай культуры, калі пераймаліся і апрацоўваліся ўсходнія і класічныя рымскія матывы, асабліва ў часы праўлення караля Яна III Сабескага, чые партрэты ў гэтым тыпе даспехаў захаваліся да нашых дзён. Даспех складаўся са скураной курткі, пакрытай металічнымі пласцінамі ў форме лускі, якая перакрывалася адна над адной. Быў прыгожым, але, у сілу вагі, адсутнасці (рэкашэцячых кулі) рабра-кіля і шматлікасці лусак, у баі абараняў горш за кірасу. Таму насіў больш рэпрэзентатыўныя, парадныя функцыі
Шляхта Польшчы, а потым ўсёй Рэчы Паспалітай, якая шукала сваё паходжанне ад легендарных сарматаў, узнавіла даспехі, вядомыя па старажытнарымскіх трыумфальных арках і калонах, такіх як калона Траяна ў Рыме ці арка Галерэя ў Салоніках. Яшчэ адной крыніцай натхнення былі выявы рымскіх генералаў і імператараў, часта ў лускаватых даспехах, так званых lorica squamata. Гэты даспех, адаптаваны рымлянамі, быў вельмі папулярны ў рымскіх легіёнах — просты ў вырабе, рамонце, трывалы, хоць і цяжкі. Такія даспехі ўпрыгожвалі галавой гаргоны або львоў. У першапачатковых даспехах луска з бронзы або жалеза злучалася са скурай або тканінай рамянямі або шнурамі, імітуючы размяшчэнне рыбнай лускі або дахоўкі. Першыя згадкі пра польскія карацэны датуюцца 1571 годам. Сярод захаваных даспехаў некаторыя былі выраблены ў першай палове XVIII стагоддзя.
Яго выраблялі з жалезнай лускі рознага памеру, плоскай або выпуклай, радзей у выглядзе крышталя, прымацаванай да асновы з замшу аленевай або ласінай скуры двума заклёпкамі з дэкаратыўнымі латуннымі галоўкамі.
Тыповая карацэна складалася з нагрудніка і наспінніка. Калі спінкі не было, нагруднік пашыраўся, каб закрываць бакі, і мацаваўся да цела рамянямі, якія перасякаліся на спіне пад круглай пласцінай — умбам. Нагруднік карацэны быў цэнтрам канструкцыі, усе астатнія элементы мелі дадатковы характар: абойчык, наплечнікі, наручы, фартух, ташкі, часам поўная абарона ног. Арыгінальнасць упрыгожвання гэтых даспехаў заключалася ў арнаментах у выглядзе гратэскных масак або львіных галоў, прымацаваных да даспехаў на плячах і каленях, і вырабленых з латуні або пазалочанай медзі. На абойчыку (ключыцах) карацэны, як і на гусарскіх даспехах, часта размяшчаўся латунны знак рыцарскага крыжа. Часам выкарыстоўваліся змешаныя даспехі, т.зв. гібрыд, напрыклад, карацэна з кальчужнай курткай, узмоцненай лускай і лускаватымі аксэсуарамі, або карацэна з пласціністым нагруднікам (напрыклад, кіраса)
Для гэтага тыпу даспехаў выкарыстоўваліся два віды лускаватых шлемаў: гусарскі шышак або цюрбан, г.зн. т.зв. шлем-цюрбан (створаны шляхам спалучэння лускаватых даспехаў з еўрапейскай лобкай (цэрвельерам) — купалападобны звон быў зроблены з прыклёпаных лускавінак да скураной падкладкі з мяккім тэкстыльным абадком розных колераў, зверху меў металічную статуэтку або рукаў з пёрамі).
Па-над даспехаў накідвалі леапардовую шкуру. Яго выкарыстоўвалі ў асноўным вышэйшыя камандзіры, у тым ліку камандзіры браняносных і гусарскіх харугваў. Аднак гэта быў не вельмі зручны даспех у баі, і з-за вагі каля 25 кг яго звычайна выкарыстоўвалі ў якасці параднага даспеха. На практыцы ў баі часцей за ўсё выкарыстоўваўся гусарскі паўдаспех або кальчуга вагой каля 15 кг.
Зноскі
Катэгорыя:Даспехі Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі