Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя (, даслоўна — Французская рэвалюцыя) — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы Францыі, якая прывяла да знішчэння ў краіне Старога парадку () і абсалютнай манархіі і абвяшчэння Першай французскай рэспублікі (верасень 1792 года) дэ-юрэ свабодных і роўных грамадзян пад лозунгам «Свабода, роўнасць, братэрства». Пачаткам рэвалюцыі стала ўзяцце Бастыліі 14 ліпеня 1789 года, а заканчэннем — пераварот 18 брумера (9 лістапада) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі ліберальнай дэмакратыі, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі існуючы рэжым аказаўся не ў стане справіцца.

Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі Трэцяга саслоўя аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. Узяцце Бастыліі ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна.

На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля Людовіка XVI у Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку Французскіх рэвалюцыйных войнаў у красавіку 1792 года прывялі да паўстання 10 жніўня 1792 года. Вынікам у верасні манархія была заменена Першай французскай рэспублікай, пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога Людовіка XVI.

Пасля чарговага паўстання ў чэрвені 1793 года дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад Нацыянальнага канвента да Камітэта грамадскага выратавання, дзе дамінавалі радыкальныя якабінцы на чале з Максімільенам Рабесп’ерам. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны Рэвалюцыйным трыбуналам і пакараны смерцю ў перыяд Тэрору, які скончыўся ў ліпені 1794 года Тэрмідарыянскай рэакцыяй. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года Дырэкторыяй. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе пераваротам 18 брумера і ўсталяваннем Кансулата з Напалеонам Банапартам як першага консула.

Прычыны рэвалюцыі Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць улады, сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «старога парадку», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў (дваранства і духавенства) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй Асветніцтва, якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях Амерыканскай рэвалюцыі; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў.

Францыя ў XVIII стагоддзі была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай.

Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць узурпацыяй у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання Мантэск’ё) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання Русо). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя фізіякраты і энцыклапедысты, у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры Людовіку XV і ў яшчэ большай ступені пры Людовіку XVI былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах.

Абсалютная манархія

Перадрэвалюцыйны крызіс У 1787 годзе быў неўраджай шаўковых коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе.

Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў амерыканскай вайне за незалежнасць. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі Асветніцтва, і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў Некер фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн ліўраў, у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў.

Некаторы час пераемнік Некера Калон па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная. Для пакрыцця дэфіцыту () прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў Цюрго і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў.

Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць сход натабляў, з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю.

Арыстакратычная фронда Натаблі сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, герцагі, маршалы, епіскапы і архіепіскапы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года.

Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы Марыі Антуанеты быў прызначаны Ламені дэ Брыен, якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца эдыкты караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў пратэстантам, пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля (), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у Труа, але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў.

Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным.

Скліканне Генеральных штатаў