Каспі́йскае мора (, , , , ) — найбуйнейшае ў свеце возера на мяжы Еўропы і Азіі, найбуйнейшы ў свеце замкнуты вадаём. Плошча каля 371 тыс. км². Максімальная глыбіня 1025 м. Узровень вады нестабільны, у цяперашні час 27,16 м ніжэй за ўзровень Сусветнага акіянаResolution of conference «Climate and Water Balance Changes in the Caspian Region» (October 2010). Абмывае берагі Азербайджана, Ірана, Казахстана, Расіі, Туркменістана.
Этымалогія
Сучасная назва мора — новая, кніжнае імя замест стар.-руск. Хвалынскае мора (Лаўрэнцеўскі летапіс). З лац. Caspium Mare ці Caspium pelagus ад грэчаск. Κασπία θάλασσα, Κάσπιον πέλαγος (Страбон і інш.). Паводле адной з гіпотэз Каспійскае мора атрымала сваю назву ў гонар старажытных плямён конегадоўцаў — каспіяў, якія жылі ў 1-м тысячагоддзі да н.э. на паўднёва-заходнім узбярэжжы Каспійскага мора. За ўсю гісторыю свайго існавання Каспійскае мора мела каля 70 назваў у розных плямён і народаў: Гірканскае мора — па назве горада (цяпер Гарган) і правінцыі Гірканіі. Джурджанскае мора — па назве горада Джурджан (цяпер Гарган). Хвалынскае мора ці Хваліскае мора — старажытнаруская назва, што паходзіць ад назвы жыхароў Харэзма, якія гандлявалі на Каспіі — хвалісы; Хазарскае мора — назва ў арабскай (Бахр-аль-хазар), персідскай (Дар’я-е хэзер), турэцкай, азербайджанскай, крымскататарскай (Хазар дэн’ізі), туркменскай (Хазар дэнзі) мовах; Абескунскае мора — па назве вострава і горада, якія існавалі ў дэльце р. Куры, да іх затаплення морам у XIV стагоддзі. Сарайскае мора; Дэрбенцкае мора — па назве горада Дэрбент у Дагестане; Сіхай і іншыя назвыИмена Каспия.
У Азербайджане і Іране Каспійскае мора і сёння завуць Хазарскім ці Мазандаранскім (па назве народа, які насяляе аднайменную ўзбярэжную правінцыю Ірана).
Геаграфічнае становішча Каспійскае мора знаходзіцца на стыку дзвюх частак Еўразійскага кантынента — Еўропы і Азіі. Працягласць Каспійскага мора з поўначы на поўдзень — прыкладна 1200 кіламетраў (36°34'—47°13' з.ш.), з захаду на ўсход — ад 195 да 435 кіламетраў, у сярэднім 310—320 кіламетраў (46°—56° у. д.).
Каспійскае мора ўмоўна падзяляецца па фізіка-геаграфічных умовах на 3 часткі — Паўночны Каспій, Сярэдні Каспій і Паўднёвы КаспійAzerbaijan — Каспийское Море.
Умоўная мяжа паміж Паўночным і Сярэднім Каспіем праходзіць па лініі пра. Чэчань — мыс Цюб-Караганскі, паміж Сярэднім і Паўднёвым Каспіем — па лініі востраў Чылаў — мыс Ган-Гулу. Плошча Паўночнага, Сярэдняга і Паўднёвага Каспія складае адпаведна 25, 36, 39 працэнтаў.
Узбярэжжа Каспійскага мора
Працягласць берагавой лініі Каспійскага мора ацэньваецца прыкладна ў 6500—6700 кіламетраў, з астравамі — да 7000 кіламетраў. Берагі Каспійскага мора на большай частцы яго тэрыторыі — нізінныя і гладкія. У паўночнай частцы берагавая лінія зрэзана воднымі пратокамі і астравамі дэльты Волгі і Урала, берагі нізкія і забагненыя, а водная паверхня ў многіх месцах пакрыта зараснікамі. На ўсходнім узбярэжжы пераважаюць вапняковыя берагі, што прылягаюць да паўпустэльняў і пустэльняў. Найболей звілістыя берагі — на заходнім узбярэжжы ў раёне Апшэронскага паўвострава і на ўсходнім узбярэжжы ў раёне Казахскага заліва і Кара-Багаз-Гола.
Прылеглая да Каспійскага мора тэрыторыя завецца Прыкаспіем.
Паўастравы Каспійскага мора Буйныя паўастравы Каспійскага мора: Аграханскі паўвостраў Апшэронскі паўвостраў, размешчаны на заходнім узбярэжжы Каспія на тэрыторыі Азербайджана, на паўночна-усходнім сканчэнні Вялікага Каўказа, на яго тэрыторыі знаходзяцца гарады Баку і Сумгаіт Бузачы Мангышлак, знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы Каспія, на тэрыторыі Казахстана, на яго тэрыторыі знаходзіцца горад Актау Міянкале Цюб-Караган
Астравы Каля 50 тыс. астравоў і некалькі сотняў гразевых вулканаў, у тым ліку:
Агурджалы Ашурадэ Бакінскі архіпелаг Кур-Дылі Піралахі Укатны Цюленевыя астравы Цюленевы Чэчэнь Чылоў
Кара-Багаз-Гол
Ва ўсходняга ўзбярэжжа знаходзіцца салёнае возера Кара-Багаз-Гол, якое да 1980 года ўяўляла сабой заліў-лагуну Каспійскага мора, злучанае з ім вузкім пралівам. У 1980 годзе пабудавана дамба, якая адлучыла Кара-Багаз-Гол ад Каспійскага мора, у 1984 годзе пабудавана водапрапускное збудаванне, пасля чаго ўзровень Кара-Багаз-Гола апусціўся на некалькі метраў. У 1992 годзе праліў адноўлены, па ім вада сыходзіць з Каспійскага мора ў Кара-Багаз-Гол і там выпараецца. Штогод з Каспійскага мора ў Кара-Багаз-Гол паступае 8—10 кубічных кіламетраў вады (паводле іншых дадзеных — 25 кубічных кіламетраў) і каля 15 млн тон солі.
Рэкі, што ўпадаюць у Каспійскае мора
У Каспійскае мора пускаецца 130 рэк, з іх 9 рэк маюць утоку ў форме дэльты. Буйныя рэкі, што ўпадаюць у Каспійскае мора — Волга, Церак, Сулак, Самур (Расія), Урал, Эмба (Казахстан), Кура (Азербайджан), Атрэк (Туркменістан), Сефідруд (Іран) і іншыя. Найбуйнейшая рака, што ўпадае ў Каспійскае мора — Волга, яе сярэднегадовы вадасцёк складае 215—224 кубічныя кіламетра. Волга, Урал, Церак, Сулак і Эмба даюць да 88—90 % гадавога вадасцёку ў Каспійскае мора.
Узбярэжныя дзяржавы
Згодна Міжурадавай эканамічнай канферэнцыі Прыкаспійскіх дзяржаў:
Каспійскае мора абмывае берагі пяці ўзбярэжных дзяржаўМежправительственная экономическая конференция Прикаспийских государств — Астрахань 2008 год. :
Казахстан — на поўначы, паўночным усходзе і ўсходзе, даўжыня берагавой лініі каля 2320 кіламетраў Іран — на поўдні, даўжыня берагавой лініі — каля 724 кіламетраў Туркменія — на паўднёвым усходзе, даўжыня берагавой лініі каля 1200 кіламетраў Расія — на захадзе і паўночным захадзе, даўжыня берагавой лініі каля 695 кіламетраў Азербайджан — на паўднёвым захадзе, даўжыня берагавой лініі каля 955 кіламетраў.
Фізіяграфія Пераважаюць глыбіні 180—200 м. Паводле характару рэльефу і асаблівасцей гідралагічнага рэжыму Каспійскае мора падзяляецца на паўночную, сярэднюю і паўднёвую часткі. Паўночны Каспій мелкаводны (глыбіня да 25 м), займае 24,3 % плошчы мора і 0,5 % аб’ёму. Рэльеф дна — хвалістая акумулятыўная раўніна.
У межах Сярэдняга Каспія (36,4 % плошчы мора, 33,9 % аб’ёму, сярэдняя глыбіня 192 м) вылучаецца Дэрбенцкая ўпадзіна (глыб. да 788 м), шэльф і мацерыковы схіл.
Паўднёвы Каспій самы глыбакаводны (да 1025 м, Паўднёва-Каспійская ўпадзіна), займае 39,3 % плошчы мора і 65,5 % аб’ёму. Дно ўпадзіны — плоская абісальная раўніна, у паўночнай частцы некалькі хрыбтоў.
Клімат
Клімат Каспійскага мора — кантынентальны ў паўночнай частцы, умераны ў сярэдняй частцы і субтрапічны ў паўднёвай частцы. У зімовы перыяд сярэднямесячная тэмпература паветра змяняецца ад −8…-10 у паўночнай частцы да +8…+10 у паўднёвай частцы, у гадовы перыяд — ад +24…+25 у паўночнай частцы да +26…+27 у паўднёвай частцы. Максімальная тэмпература +44 градуса зафіксавана на ўсходнім узбярэжжы.
Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 200 міліметраў, ад 90—100 міліметраў у засушлівай усходняй частцы да 1700 міліметраў у паўднёва-заходняга субтрапічнага ўзбярэжжа. Выпарэнне воды з паверхні Каспійскага мора — каля 1000 міліметраў у год, найболей інтэнсіўнае выпарэнне ў раёне Апшэронскага паўвострава і ва ўсходняй частцы Паўднёвага Каспія — да 1400 міліметраў у год.
Сярэднегадовая хуткасць ветру складае 3—7 метра ў секунду, у розы вятроў пераважаюць паўночныя. У восеньскія і зімовыя месяцы вятры ўзмацняюцца, хуткасць вятроў нярэдка дасягае 35—40 метраў у секунду. Найболей легкадумныя тэрыторыі — Апшэронскі паўвостраў, наваколля Махачкалы і Дэрбента, тамсама зафіксавана найболей высокая хваля вышынёй 11 метраў.
Тэмпература вады
Тэмпература вады схільная значным шыротным зменам, найболей выразна выяўленым у зімовы перыяд, калі тэмпература змяняецца ад 0—0,5 °C у беражка лёду на поўначы мора да 10—11 °C на поўдні, то бок рознасць тэмпературы вады складае каля 10 °C. Для плыткіх раёнаў з глыбінямі менш за 25 м гадавая амплітуда можа дасягаць 25—26 °C. У сярэднім тэмпература вады ў заходняга ўзбярэжжа на 1—2 °C вышэй, чым ва ўсходняга, а ў адкрытым моры тэмпература вады вышэй, чым ва ўзбярэжжаў, на 2—4 °C.
Па характары гарызантальнай структуры поля тэмпературы ў гадавым цыкле зменлівасці можна вылучыць тры часовых адразанне ў верхнім двухмятровым пласце. З кастрычніка па сакавік тэмпература вады павялічваецца ў паўднёвым і ва ўсходнім, што асабліва добра прасочваецца ў Сярэднім Каспіі. Можна вылучыць дзве ўстойлівыя квазі шыротныя зоны, дзе градыенты тэмпературы падвышаны. Гэта, першае, мяжа паміж Паўночным і Сярэднім Каспіем, і, другое, паміж Сярэднім і Паўднёвым. У беражка лёду, на паўночнай франтальнай зоне, тэмпература ў лютым — сакавіку павялічваецца з 0 да 5 °C, на паўднёвай франтальнай зоне, у раёне Апшэронскага парога, з 7 да 10 °C. У дадзены перыяд найменш астуджаны воды ў цэнтры Паўднёвага Каспія, якія ўтвараюць квазістацыянарнае ядро.
Гаспадарчае асваенне
Здабыча нафты і газу
У Каспійскам мора распрацоўваецца мноства радовішчаў нафты і газу. Даказаныя рэсурсы нафты ў Каспійскім моры складаюць каля 10 мільярдаў тон, агульныя рэсурсы нафты і газакандэнсату ацэньваюцца ў 18—20 мільярдаў тон.
Нафтаздабыча ў Каспійскам мора пачалася ў 1820 годзе, калі на Апшэронскім шэльфе блізу Баку была прасвідравана першая нафтавая свідравіна. У другой палове XIX стагоддзя пачалася здабыча нафты ў прамысловых аб’ёмах на Апшэронскім паўвостраве, потым — і на іншых тэрыторыях.
У 1949 годзе на Нафтавых Камянях упершыню пачалі здабываць нафту з дна Каспійскага мора. Так, 24 жніўня гэтага года брыгада Міхаіла Каверочкіна прыступіла да свідравання свідравіны, якая дала 7 лістапада таго ж года чаканую нафтуРосгидромет.
Апроч здабычы нафты і газу, на ўзбярэжжа Каспійскага мора і каспійскім шэльфе вядзецца таксама здабыча солі, вапняка, каменя, пяску, гліны.
Суднаходства
У Каспійскам мора развіта суднаходства. На Каспійскам мора дзеюць паромныя пераправы, у прыватнасці, Баку — Туркменбашы, Баку — Актау, Махачкала — Актау. Каспійскае мора мае суднаходную сувязь з Азоўскім морам праз рэкі Волгу, Дон і Валгадонскі канал.
Рыбацтва і здабыча морапрадуктаў Рыбацтва (асятровыя, лешч, сазан, судак, кілька), здабыча ікры, а таксама здабыча цюленя. У Каспійскам мора ўжыццяўляецца больш 90 адсоткаў сусветнага вылаву асятровых. Апроч прамысловай здабычы, у Каспійскам мора квітнее нелегальная здабыча асятровых і іх ікры.
Рэкрэацыйныя рэсурсы Прыроднае асяроддзе Каспійскага ўзбярэжжа з пясчанымі пляжамі, мінеральнымі водамі і лекавымі гразямі ва ўзбярэжнай зоне стварае добрыя ўмовы для адпачынку і лячэнні. У той жа час па ступені развітасці курортаў і турысцкай індустрыі Каспійскае ўзбярэжжа заўважна прайгравае Чарнаморскаму ўзбярэжжу Каўказа. Разам з тым, у апошнія гады турыстычная індустрыя актыўна развіваецца на ўзбярэжжы Азербайджана, Ірана, Туркменістана і расійскага Дагестана.
У Азербайджане актыўна развіваецца курортная зона ў раёне Баку. У цяперашні момант створаны курорт сусветнага ўзроўня ў Амбуране, яшчэ адзін сучасны турыстычны комплекс будуецца ў раёне мястэчка Нардуран, вялікай папулярнасцю карыстаецца адпачынак у санаторыях мястэчак Більгях і Загульба. Таксама развіваецца курортная зона ў Набраны, на поўначы Азербайджана. Аднак высокія цэны, у цэлым нізкі ровень сервісу і адсутнасць рэкламы прыводзяць да таго, што на каспійскіх курортах амаль няма замежных турыстаў. Развіццю турыстычнай індустрыі ў Туркменістане замінае працяглая палітыка ізаляцыі, у Іране — законы шарыята, з-за якіх масавы адпачынак замежных турыстаў на каспійскім узбярэжжы Ірана немагчымы.
Экалагічныя праблемы Экалагічныя праблемы Каспійскага мора злучаны з забруджаннем вод у выніку здабычы і транспартавання нафты на кантынентальным шэльфе, паступленнем забруджвальных рэчываў з Волгі і іншых рэк, што ўпадаюць у Каспійскае мора, жыццядзейнасцю ўзбярэжных гарадоў, а таксама затапленнем асобных аб’ектаў у звязку з падвышэннем роўня Каспійскага мора. Прадажніцкая здабыча асятровых і іх лыткі, разгул браканьерства прыводзяць да зніжэння колькасці асятровых і да змушаных абмежаванняў на іх здабычу і экспарт.
Праўны статус Каспійскага мора