Спіс дваран Магілёўскай губерні (поўная назва — «Алфавітны спіс дваранскіх родаў, занесеных у радаводныя дваранскія кнігі Магілёўскай губерні», ) — афіцыйнае друкаванае выданне Магілёўскага дваранскага дэпутацкага сходу, якое прыводзіць спіс дваранскіх прозвішчаў і асоб з указаннем іх тытулаў, толькі нумар архіўнай справы з дваранскага фонду і нумар па парадку кожнага прозвішча, і часці Дваранскай радаводнай кнігі (ДРК), у якую яны занесены. Дадзеныя гэтага спісу публікаваліся на падставе Дваранскай радаводнай кнігі, якая вялася губернскімі правадырамі дваранства па гадах і алфавіце. Пасля 1772—1782 гадоў і да 1917—1918 гадоў гэта была адзіная афіцыйная публікацыя ў сваім родзе па Магілёўскай губерні.
Пасля 1917—1918 гадоў не было рэпрынтнага выдання гэтага спісу. Спіс прысутнічае па адным асобніку арыгінала гэтай публікацыі ў гістарычных навуковых бібліятэках Беларусі, Расіі і Украіны. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі афіцыйна паведаміў пра страту архіўных рукапісных крыніц па Магілёўскай губерні, якія служылі крыніцай дадзенага спісуДворянская генеалогия . Аналагічнае выданне адсутнічае па Віцебскай губерні этнічнай Беларусі. Таму дадзены артыкул выдання гэтага спісу з’яўляецца ўнікальнай, пакуль першай і адзінай у свеце.
Апісанне выдання Гэты спіс выдадзены Магілёўскім дваранскім дэпутацкім сходам у Магілёве ў друкарні Я. Н. Падземскага ў 1909 годзе з дазволу Магілёўскага губернатара. Змест спісу пачынаецца са спасылкі на Збор законаў Расійскай імперыі артыкул № 968 том IX выдання 1899 года, з тлумачэннем часткі спісу (кожнай з шасці частак). Тэкст спісу надрукаваны старажытнарускай мовай, прыкметна старанне аўтараў перадаць у рускай мове гучанне польскіх прозвішчаў з польскай мовы. Некаторыя польскія прозвішчы насілі этнічныя беларусы з-за апалячвання Беларусі. Аўтары спісу паказалі варыянты чытання (яшчэ ў дужках). Друкаваны тэкст спісу не мае рускай літары «ё». Сустракаюцца нямецкія прозвішчы з характэрнай прыстаўкай «фон», італа-французскія — з прыстаўкай «дэ». У спісе па алфавіце, калі сустракаюцца падвойныя (ці патройныя прозвішчы) з рознымі загалоўнымі літарамі надрукаваныя праз працяжнік, пры вызначэнні, куды ўносіць па парадку такое прозвішча, аўтары спісу рабілі выбар па распаўсюджаным правіле — якога прозвішча аддаваў перавагу носьбіт гэтага прозвішча (яго асноўнае). Іх агульны лік па парадку — 1355 (сустракаюцца цёзкі, запісаныя аўтарамі побач з асобнымі нумарамі па парадку з указаннем розных нумароў архіўнай справы, усярэдзіне кожнай часткі з шасці наяўных). Спіс змесцаваны на 23 друкаваных старонках.
Гістарычныя ўмовы стварэння спісу
У гэта выданне ўвайшла толькі частка найстаражытнай сожской і друцкай шляхты«Вестник Юго-Западной и Западной России (историко-литературный журнал)», изд. К. Говорским, тип. А. К. Киркора, кн. 10, том 4, — Вильна, 1866 — статья «Могилевская шляхта», Отд. IV, стр. 81-101. (старадаўняй беларускай шляхты ў генеалогіі якіх сустракаўся гістарычны перыяд племя радзімічаў). На жаль, ніколі не існавала поўнага спісу дваран Расійскай імперыі. Нават шмат прызнаных шляхцічаў у расійскім дваранстве па асобных губернях этнічнай Беларусі, ужо прысутных у губернскіх афіцыйных выданнях не публікаваліся ва ўсерасійскіхОбщий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи . Так у Памятных кніжках Магілёўскай губерні публікаваўся ў 1870—1871 гг. (у змесце) Імператарскі Указ са спісам беларускіх прозвішчаў шляхты Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) правінцыі Рэчы паспалітыя, дзе згадвалася пра разбор шляхты і адмове прызнаць у расійскім дваранстве, пра перавод у падатнае саслоўе мяшчан і сялян старой беларускай шляхты, скасаванні ВКЛ і ліквідацыі яго юрыдычнага прававога поля, стварэння Царства Польскага без яго былога ўплыву на этнічныя тэрыторыі Беларусі, фармаванні новага адміністрацыйнага падзела і т. п. чыннікаў. Хоць была частка Польшчы (пасля 1772 г.), але справаводства вялося на польскай мове (за 1836 г. у «Рэестры ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскага губернскага дваранскага сходу» прысутнічае запіс справаводства яшчэ на польскай мове для выдачы расійскага дваранскага дыплома і копіі радаводаў прызнаных у расійскім дваранстве па Магілёўскай губерні шляхцічаў). Гэтым, як і іншымі спісамі іншых губерняў пасля 1917 г. актыўна карысталіся ў рэпрэсіях — на тытульным лісце гэтага фонду засталася пячатка МУС СССР (ф. 183 інв. 159 с. 1а). Сярод прычын адмовы прызнання ў расійскім дваранстве для старой беларускай шляхты ва ўмовах Расійскай імперыі былі: праява нелаяльнасці да новага палітычнага рэжыму — перш за ўсё ўдзел у нацыянальных паўстаннях (Паўстанне Касцюшка 1794 г., удзел у вайне 1812 г. супраць Расіі«Беларусь в войне 1812 г.» , Польскае паўстанне (1830), Польскае паўстанне (1863) і т. п.); адсутнасць абавязковай выслугі на дзяржаўнай (ваеннай) расійскай службе і т.п. чыннікаў. Сярод шляхты без запалу ўспрымалася абавязковая ваенная служба пасля знішчэння ўсяго корпуса менскага падраздзялення (сфармаванага з мясцовых шляхцічаў), калі яно адмыслова было кінутая расійскім кіраўніцтвам у горан бою, пры захаванні вайскоўцаў выхадцаў з Расіі. Гэтым тлумачыцца чаму існаваў часавы перапынак у датах афіцыйных прызнанняў і сцвярджэнняў у расійскім дваранстве шляхцічаў расійскім Васпан ІмператарамК истории создания и публикации, «Общий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи», 04.10.2003 г. // Е. А. Агафонова . Хоць прадстаўленні дакументаў афіцыйна ў Санкт-Пецярбург па законе павінны былі падаваць штогод з кожнай беларускай губерні, але ў сучасных архівах РДГА (Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў) і РДАСА (Расійскі архіў старажытных актаў) няма выразнага штогадовага архіва пра гэта за перыяд 1785—1917 гадоў. Тым больш, што стратыфікацыя (умовы фармавання) эліты беларускай нацыі ў ВКЛ адрознівалася ад расійскіх рэалій — фармаванне расійскай эліты зацыклілася на матэрыяльную заможнасць, тэндэнцыйна падкрэсліваючы сацыяльны статус, што нібы адметная асаблівасць высакароднасці для прызнання ў дваранстве гэта матэрыяльны дастатак. У сувязі з гэтым цікавая гісторыя стварэння катэгорыі «дваран аднадворцаў», вядзенне асобна «рэвізскіх казак» па гэтай катэгорыіОсновные ревизские сказки по Речицкому уезду Минской губернии . Адмысловую ўвагу прыцягвае адміністрацыйная нестабільнасць і знарочыстая блытаніна якая ўскладняла пошукі дакументальнага доказу шляхецкага паходжання для прызнання ў дваранстве, бо архівы фармаваліся менавіта па адміністрацыйнай назве, але аналітычнай працы не праводзілася (куды маглі патрапіць дакументы), пісьмова не фіксавалася гэта асаблівасць, даведкавага апарата і інфармацыйных тэхналогій (падобных сучасным) не было. Да прыкладу, заснаваная Магілёўская губерня (1772), пераназваная ў Беларускую губерню (1796—1801), потым ізноў названа «Магілёўская губерня» ў 1802 г., а перад тым яна насіла назву «Магілёўскае намесніцтва» (1778—1796), і як ні дзіўна з цэнтрам у г. Віцебск (не ў г. Магілёве). Тая ж сітуацыя па паветах, да прыкладу па юрысдыкцыі некаторых населеных пунктаў: Рагачоўская правінцыя, потым — Рагачоўскі павет (з 1900 г. — Гомельскі павет), а справы Рагачоўскага павета вяліся да 1850-х гг. і зусім у Беліцкім павеце (пераназваны ў 1852 г. у Гомельскі павет). Новы рэжым не толькі вынаходзіў ускладненні працэдуры прызнання беларускай шляхты, але і метады ліквідацыі былога адміністрацыйнага дзялення. Да прыкладу, у Магілёўскай губерні Рагачоўскі павет з цэнтрам у г. Рагачоў да 1772 г. быў Рагачоўскім стараствам з цэнтрам у г. Рагачоў у Рэчыцкім павеце Вялікага княства Літоўскага, а ў Расійскай імперыі цэнтр Рэчыцкага павета перанеслі з г. Рэчыцы ў г. Бабруйск (1772—1793 гг.) з назвай «Рэчыцкі павет» (з наступным фармаваннем павета Рэчыцкага ў 1793 г.) і да т.п. Цікава, што акрамя дакументаў і радаводу шляхціч абавязаны быў даваць яшчэ Сведчанне ад генерал-губернатара пра адсутнасць палітычных і крымінальных злачынстваўф. 146 воп. 1 спр. 3193 с. 8 — Дзяржаўны архіў Жытомірскай вобласці. . Шматлікія архівы гарэлі ў пажарах і войнах, папера не вытрымлівала ўмоў захоўвання ў архівах і т. п., што ўскладняла прызнанне. З-за бюракратыі пры прызнанні былі выпадкі падачы дакументаў і генеалогіі шляхцічамі ў іншыя губерні, дзе яны атрымлівалі прызнанне без затрымкі. Цікавыя былі выпадкі, калі для завалодання багатым маёнткам беларускага шляхціча службовец новага парадку ў беларускіх губернях пасля 1772 года даносіў, маніпуляваў і ўплываў на яго лёс (беларускі шляхціч з багатага маёнтка трапляў у саслоўе сялян, а ў яго маёнтку бясплатна пачынаў жыць ужо расійскі дваранін). Бывалі выпадкі, калі прадстаўнікоў старажытнай шляхты не прызнавалі ў дваранстве і не ўносілі іх у 6-ю частка спісу ДРК, з-за чаго тыя змушаны былі ў новай палітычнай сітуацыі праз дзяржаўную службу (праз расійскія ўзнагароды) атрымліваць сцвярджэнне ў расійскім дваранстве. Гэтым тлумачыцца, чаму розныя галінкі аднаго роду (аднаго прозвішча) сустракаюцца ў розных частках спісу ДРК, хоць гэта як правіла прадстаўнікі аднаго роду. Немалаважна ўлічыць у гісторыі прызнання ў расійскім дваранстве шляхты дадзенай губерні Беларусі факт канфлікту менталітэтаў і светапоглядаў на сацыяльную прыладу грамадства, бо беларуская шляхта мела менталітэт з традыцыямі Веча Русі (абранне князёў княжыць), знаходзілася ў Вялікім княстве Літоўскам і пад уплывам Рэчы Паспалітай. Дзе Статут Літоўскі быў узорам для еўрапейскіх краін, а Польшча была зыбкай сучаснай еўрапейскай дэмакратыі — караля абірала шляхта (да прыкладу, электоры Крупскія ў ліку іншых былі выбарнікамі каралёў у 1595—1648 гг. і ў 1669—1673 гг.str.108, "Elektorowie krolow Wladyslawa IV., Michala Korybuta, Stanislawa Leszczynskiego i spis stronnikow Augusta III. / zestawili w porzadek abecadlowy Jerzy Dunin-Borkowski i Miecz. Dunin-Wasowicz., Lwow, czcionkami I. Zwiazkowej Drukarni, nakl. Elzbiety z hr. Losiow Duninowej-Borkowskiej, 1910; «Rocznik Towarzystwa heraldycznego we Lwowie», Tom 1 — rok 1908/9. , 1697 г.str.176, Elektorow poczet, ktorzy niegdys glosowali na elektorow Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanislawa Augusta roku 1764, najjasniejszych Krolow Polskich, Wielkich Ksiazat Litewskich, i.t.d. / ulozyl i wydal Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski . Bochnia ; Lwow. drukiem Wawrzynca Pisza; nakladem Kajetana Jablonskiego. 1845. ).