Геркула́нум (, ) — старажытнарымскі горад у італьянскім рэгіёне Кампанія, на беразе Неапалітанскага заліва, побач з сучасным Эркалана. Роўна як і гарады Пампеі і Стабіі, спыніў існаванне падчас вывяржэнні Везувія 24 жніўня 79 года — быў пахаваны пад пластом піракластычных патокаў.
Геркуланум нароўні з Пампеямі ўнесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА пад № 829.
Гісторыя Паводле міфа, перададзенага Дзіянісіем ГалікарнаскімРымскія старажытнасці, I, 44, горад узвёў сам Геркулес. У рэальнасці ж, хутчэй за ўсё, першае паселішча на месцы Геркуланума заснавала ў канцы VI стагоддзя да н.э. племя оскаў, папярэднікаў самнітаў. Затым горад патрапіў у сферу грэчаскага уплыву, падчас якога, дзякуючы набліжанасці да мора, выкарыстоўваўся як порт. Верагодна, грэкі і назвалі горад — упершыню ён згадваецца ў сачыненні старажытнагрэчаскага філосафа Тэафраста пад назвай Гераклеон. У IV стагоддзі да н.э. Геркуланум захапілі самніты, і толькі ў I стагоддзі да н.э. ён перайшоў пад кантроль Рыма, калі падчас Саюзніцкай вайны рымляне здушылі паўстанне італійскіх плямёнаў. У той жа перыяд (каля 89 года да н.э.) ён атрымаў статус муніцыпія. Кіравалі горадам дуўмвіры, якіх выбіралі штогод.
Землетрасенне 62 года нанесла Геркулануму значныя страты (археалагічныя працы выявілі, што гарадскія пабудовы былі пашкоджаны, а затым рэканструяваны).Pompeiisites.org Да моманту гібелі ён уяўляў сабой невялікі горад з насельніцтвам каля 4000 чалавек,Pompeiisites.org маляўніча размешчаны на беразе Неапалітанскага заліва. Геркуланум — горад у форме прамавугольніка плошчай каля 20 га — акружала крапасная сцяна. Дарогі (пяць карда і тры дэкуманусы) разбівалі яго на некалькі інсул.
Гібель Геркуланума 200px|left|thumb|Везувій з боку Эркалана
Вывяржэнне Везувія, які знаходзіўся ў малаактыўным стане каля 800 гадоў, пачалося днём 24 жніўня 79 года. Храналогію падзей удалося аднавіць паводле даных археалагічных раскопак і двух лістоў, адрасаваных рымскаму гісторыку Тацыту Плініем Малодшым, сведкай катаклізмуЛіст Плінія Малодшага .
Каля гадзіны дня з жарала Везувія адбыўся магутны выкід вулканічнага попелу, які сфарміраваў хмару, якая пад уздзеяннем ветру пачала хутка рухацца на паўднёвы ўсход і неўзабаве абрынулася на Пампеі і Стабіі. Абодва гарады паступова апынуліся цалкам пахаванымі пад пластом попелу — настолькі вялікім, што пад яго вагай абваліліся дахі дамоў.
Паколькі Геркуланум ляжыць на захад ад Везувія, першая фаза вывяржэння не нанесла яму моцных пашкоджанняў. Аднак пераважная большасць гараджан, занепакоеных тым хто адбываецца, бегла з горада. Спачатку лічылася, што выратавацца ўдалося ўсім жыхарам, затым у горадзе былі выяўлены адзінкавыя чалавечыя рэшткі, а ў 1982 годзе археолагі знайшлі 12 ангараў для лодак каля ўзбярэжжа, у цесных памяшканнях якіх знаходзілася каля 250 шкілетаў. Тыя, хто загінуў, верагодна, хацелі перачакаць вывяржэнне ў горадзе. Былі знойдзены і іх асабістыя рэчы, напрыклад, хірургічныя інструменты і жаночыя каштоўнасці.
З надыходам ночы вывяржэнне не спынілася. Пасля паўночы ў бок Геркуланума з хуткасцю каля 100 км/гThomas Gransow. Antike Stadte am Golf. Herkulanuem накіраваліся піракластычныя патокі. Распаленая лавіна (каля 400 °C)Palaeomagnetic determination of emplacement temperature of Vesuvius AD 79 pyroclastic deposits дасягнула горада каля гадзіны ночы, маментальна забіўшы ўсіх, хто не пакінуў яго. Гарадскія збудаванні, тым не менш, досыць добра захаваліся. Гэта тлумачыцца тым фактам, што паток настолькі герметычна і раўнамерна запоўніў унутраныя памяшканні дамоў, што горад на шматлікія стагоддзі застаўся без доступу паветра, здольнага выклікаць раскладанне арганічных матэрыялаў (напрыклад, тканін і дрэва). Калі вецер змяніўся, і на Геркуланум пачаў асядаць попел, будынкі ўжо знаходзіліся пад высокім пластом туфу, таму даху шэрагу дамоў не абваліліся. Высокая тэмпература лавіны забяспечыла выпарэнне вады, дзякуючы чаму захаваліся нават скруткі папірусаў.
Раскопкі Адкрыццё Геркуланума адбылося выпадкова. У 1710 годзе селянін Амброджа Нучэрына, капаючы студню, натыкнуўся на мармуровыя абломкі (як потым высвятлілася, гэта былі руіны тэатра Геркуланума). Пра знаходку апавясцілі Эмануіла-Марыса Латарынгскага, герцага д'Эльбёфа, французскага двараніна ў выгнанні і камандуючага аўстрыйскім палком, які стаяў з 1707 года ў Неапалі. Выкупіўшы ўчастак зямлі вакол студні Нучэрына, герцаг на працягу 9 месяцаў на свае сродкі праводзіў там раскопкі шляхам прабівання ходняў. Ён знайшоў 9 статуй, якія падарыў сваім заступнікам, у тым ліку прынцу Яўгену Савойскаму, свайму кузену. 200px|left|thumb|Руіны Геркуланума У 1738 годзе па ініцыятыве Карла III, караля Неапаля і Сіцыліі, археалагічныя працы ў раёне тэатра аднавіліся. Найбольш каштоўныя знаходкі — напрыклад, мармуровыя і бронзавыя статуі — канфіскоўваліся і траплялі ў каралеўскую рэзідэнцыю ў суседнім горадзе Парцічы, дзе ў 1758 годзе быў адкрыты музей Геркуланума. У канцы 1740-х гадоў была знойдзена бібліятэка скруткаў, так званая Віла папірусаў, пасля чаго раскопкі разгарнуліся з новым размахам. У 1750—1761 і 1764—1765 гадах імі кіраваў Карл Вебер, ваенны інжынер са Швейцарыі. Складзеныя ім дакладныя планы дазваляюць аднавіць храналогію раскопак і ідэнтыфікаваць былое месцазнаходжанне асобных прадметаў мастацтва. У 1765 годзе з-за выхаду газу ў адной з ходняў раскопкі былі спынены, а выхады запячатаны. Новую серыю раскопак, гэтым разам адкрытым метадам, пачаў у 1828 годзе Францыск I, кароль Абедзвюх Сіцылій. Да 1855 года працамі на набытым дзяржавай участку плошчай 900 м² кіраваў архітэктар Карла Банучы. Затым яны былі спынены з-за вялікіх выдаткаў, звязаных з пераносам грунта. Геркуланум працягнулі раскопваць у 1869 годзе пад патранажам караля Віктара Эмануіла II, але праз шэсць гадоў дзейнасць на ўчастку зноў была спынена па прычыне дарагоўлі прадпрыемства.
Археалагічная актыўнасць у горадзе аднавілася толькі ў 1924 годзе і працягвалася пад кіраўніцтвам Амадэа Маюры да 1958 года. У 1960—1969 гадах працы ішлі ў паўночным сектары горада, затым у паўднёвым, дзе ў 1982 годзе ў ангарах былі выяўлены чалавечыя шкілеты і 10-мятровая драўляная лодка. Частка горада па-ранейшаму схавана пад пластом пароды, але аднаўленне раскопак абцяжарана з-за накладання межаў Геркуланума на гарадскія кварталы сучаснага Эркалана.
Гарадскія збудаванні
Інсула II
Дом Арыстыда Уваход гэтага будынка вядзе непасрэдны да атрыуму. Астатняя частка будынка была сур'ёзна пашкоджана падчас ранніх раскопак.
Дом Аргуса Гэты дом — першы адкрыты ў Геркулануме двухпавярховы будынак — быў названы ў гонар фрэскі з выявай Іо і Аргуса, якая была напісана на сцяне пакоя побач з прасторным, акружаным каланадамі перыстылем. Цяпер яна страчана. Раней дом Аргуса несумнеўна ўваходзіў у лік самых прыгожых віл горада.
Дом Генія Дом Генія, раскопкі якога праходзілі ў 1828—1850 гадах, назвалі ў гонар статуэткі Купідона або Генія, якая складала частку мармуровага кандэлябра. Дом вычышчаны ад пароды толькі часткова, з прычыны таго, што напалову схаваны пад сучасным Эркалана — можна ўбачыць толькі вялікі перыстыль з прамавугольным фантанам па цэнтры.
Інсула III
Дом са шкілетам 250px|thumb|right|Фрэскі на сцяне дому са шкілетам Будынак быў названы ў гонар чалавечага шкілета — гэта была першая ахвяра вывяржэння, выяўленая ў Геркулануме ў 1831 годзе (раней лічылася, што абсалютна ўсім жыхарам удалося выратавацца). Гэты будынак складаецца з трох дамоў, адзін з якіх — з крытым атрыумам і без звычайнага для антычных дамоў імплювія, рэзервуара для збору дажджавой вады. У глыбіні атрыума размешчаны два німфеумы (свяцілішчы, прысвечаныя німфам), а ў дворыку — упрыгожаны мазаікай алтар для лараў.
Заезны двор Гэты дом атрымаў такую назву з-за свайго вялікага памеру — 2 150 м?. Насамрэч гэта не гасцініца, а раскошная прыватная віла I стагоддзя н.э., звернутая ў бок мора. Нажаль, ступень яе захаванасці пакідае жадаць лепшага — будынак быў пашкоджаны і падчас вывяржэння, і пры першых археалагічных працах. Унутры размешчаны шматлікія пакоі, атрыум, распісаныя фрэскамі тэрмы (прычым гэта адзіныя прыватныя тэрмы ва ўсім Геркулануме), тэраса з порцікам і прасторны перыстыль з садам. Ёсць версія, што дом быў пашкоджаны падчас землетрасення 62 года і перапрададзены іншым уладальнікам, якія ператварылі яго ў гасцініцу. Раскопкі гэтага будынка былі распачаты Банучы ў 1852 годзе і завяршыліся пад кіраўніцтвам Маюры ў 1930-х.
Дом з бронзавай гермай Дом мае выцягнутую форму, характэрную для жылля самнітаў. Названы ў гонар бронзавай гермы, знойдзенай у таблінуме — пакоі, прызначаным для захоўвання дакументаў і дзелавых сустрэч — і якая, меркавана, з'яўляецца скульптурным партрэтам гаспадара. У правым вугле таблінума, выбрукаванага ў тэхніцы opus sectile, была лесвіца, якая вядзе ў памяшканні другога паверху. Цікавасць уяўляюць фрэскі на марскую тэматыку ў трыклініі — памяшканні, дзе праходзілі трапезы.
Дом з драўляным каркасам 250px|thumb|right|Дом з драўляным каркасам Тэхналогія будаўніцтва гэтага дому пад назвай opus craticium была простая і не патрабавала вялікіх выдаткаў — драўляныя рашэцістыя каркасы сцен, умацаваных цаглянымі пілястрамі, запаўняліся сумессю галькі і вапны, якая, зацвердзяваючы, утварала трывалую канструкцыю. Дом з драўляным каркасам — найбольш добра захаваны будынак падобнага тыпу, да гэтага дня выяўлены ў Геркулануме.This is the best preserved example of this type of construction to be seen in Herculaneum. Romanherculaneum.com Унутраная планіроўка і два асобныя ўваходы — цагляныя іанічныя калоны каля аднаго з іх падтрымліваюць балкон — дазваляюць выказаць здагадку, што ў доме пражывала дзве сям'і, жыллё якіх падзелена дворыкам з агульным імплювіем. Унутры захаваўся шэраг прадметаў інтэр'ера: драўляныя рэшткі ложкаў, мармуровы стол, шафа з кухонным начыннем, кушэтка для ляжання ў трыклініі, алтар са статуэткамі лараў.
Дом з драўлянай перагародкай 250px|thumb|right|Захаваная драўляная перагародка Гэты дом быў пабудаваны яшчэ ў часы самнітаў і ў эпоху Актавіяна Аўгуста падвергся перапланіроўцы — быў пабудаваны другі паверх з асобнымі кватэрамі, прызначанымі для здачы ў арэнду, а памяшканні першага паверху былі пераабсталяваны пад гандлёвыя крамы. Найбольш характэрнымі з'яўляюцца фасад дома і прасторны атрыум з імплювіем пасярэдзіне. Захавалася майстэрскі выкананая драўляная перагародка (па якой і названы дом) з кольцамі для алейных лямпаў, якая прызначалася для аддзялення прасторы атрыума ад таблінума. За таблінумам размяшчаецца перыстыль і пераход у пакоі, у тым ліку ў трыкліній.
Інсула IV
Дом з мазаічным атрыумам Гэты дом — адна з самых уражальных і добра захаваных пабудоў Геркуланума. Падлога яго атрыума выкладзены чорна-белымі мазаічнымі пліткамі, квадратнымі і прамавугольнымі. Прастора вялікага экуса, які выкарыстоўваўся для прыёму гасцей і ў якасці сталовай, падзелена двума радамі пілястраў на тры нефы. За атрыумам ішоў порцік з вокнамі і садам па цэнтры, адкуль можна было патрапіць у трыкліній і іншыя пакоі. З усходняга боку порціка размешчаны чатыры кубікулума (спальні), распісаныя вытанчанымі фрэскамі на чырвоным фоне, і майстэрскі выкананая экседра, таксама ўпрыгожаная фрэскамі з сюжэтам на тэму пакарання Дыркі і выявай Дыяны і Актэона. За трыклініем размешчана крытая галерэя з відам на мора, якая прылягае да двух невялікіх павільёнаў, якія, верагодна, выконвалі функцыю назіральных пляцовак. У доме захавалася нямала прадметаў інтэр'ера, у тым ліку калыска і столік з дрэва.
Дом з аленем 250px|thumb|right|Дом з аленем