Мікала́й II Алякса́ндравіч (, Царскае Сяло — , Екацярынбург) — апошні імператар Расійскай імперыі (з 20 кастрычніка (1 лістапада) 1894 па 2 (15) сакавіка 1917), сын імператара Аляксандра III і Марыі Фёдараўны.
Царстваванне Мікалая II было адзначана эканамічным развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй сацыяльна-палітычных супярэчнасцей, рэвалюцыйнага руху, што выліўся ў рэвалюцыю 1905—1907 гадоў і Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года; у знешняй палітыцы — экспансіяй на Далёкім Усходзе, вайной з Японіяй, а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і Першай сусветнай вайне.
Мікалай II адрокся ад прастола падчас Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у царскасельскім палацы. Улетку 1917 года паводле рашэння Часовага ўрада быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў Табольск, а ўвесну 1918 года перавезены бальшавікамі ў Екацярынбург, дзе ў ліпені 1918 года быў расстраляны разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі.
(разам з жонкай і дзецьмі) Рускай Праваслаўнай Царквой як пакутнік 20 жніўня 2000 годаЧин канонизации новопрославленных святых состоялся в Храме Христа Спасителя. Православие. Ru., раней, у 1981 годзе, услаўлены Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой як мучанік.
Імёны, тытулаванні, мянушкі Хлопчык атрымаў — «Мікалай». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «наймення па дзядзьку» (звычай, які ). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча . «Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў (Мікалай Мірлікійскі) і іх бацькаў (Аляксандр Неўскі)»Династия Романовых: генеалогия и антропонимика / Е. В. Пчелов. — 06/07/2009 // Вопросы истории. — 2009. — № 06. — С. 76-83.. Тэзаімяніны — 6 снежня па юліянскім календары (свята Мікалая Цудатворца).
З нараджэння тытулаваўся Яго імператарская высокасць (гасудар) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч. Пасля гібелі з прычыны тэракту, здзейсненага народнікамі, 1 сакавіка 1881 года дзеда, імператара Аляксандра II, атрымаў тытул спадчынніка .
Поўны тытул Мікалая II як імператара: «Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая».
У сувязі з і 9 студзеня 1905 года празваны радыкальнай апазіцыяй «Мікалаем Крывавым»II. Государь император Николай Александрович // Курлов П. Г. Гибель императорской России. Берлин, 1923.; з такой мянушкай фігураваў у савецкай папулярнай гістарыяграфіі. Жонка прыватна называла яго «Нікі».
Каўказскія горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі імператарскай арміі, звалі гасудара Мікалая II «Белым Падзішахам», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару.
Дзяцінства, адукацыя і выхаванне
Мікалай II — старэйшы сын імператара Аляксандра III і імператрыцы Марыі Фёдараўны. Адразу пасля нараджэння, 6 мая 1868 года, быў нарачоны МікалаемВысочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского Исидора. // «Русский инвалид». 9 мая 1868, № 125, стр. 1 (рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село).. Хрышчэнне немаўляці было здзейснена імператарскай сям’і протапрэсвітарам ва Уваскрасенскай царкве Вялікага Царскасельскага палаца 20 мая таго ж года; хроснымі бацькамі былі: Аляксандр II, каралева Дацкая Луіза, спадчынны прынц Дацкі Фрыдрых, вялікая княгіня Высочайше утвержденный церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича. // «Русский инвалид», 19 мая 1868, № 135, стр. 1 (имена и титулы — по источнику)..
У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў англічанін Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (Charles Heath, 1826—1900); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал . Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага гімназічнага курса; у 1885—1890 гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і эканамічнага аддзяленняў юрыдычнага факультэта ўніверсітэта з курсам . Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню палітычнай гісторыі, рускай літаратуры, англійскай, нямецкай і французскай моў (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню ваеннай справы, юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для дзяржаўнага дзеяча. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым, , Цэзарам Антонавічам Кюі, Міхаілам Іванавічам Драгаміравым, , Канстанцінам Пятровічам Пабеданосцавым і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі праваРадциг Е. С. Николай II в воспоминаниях приближенных. // Новая и новейшая история. 1999. № 2. Протапрэсвітар вучыў цэсарэвіча кананічнаму праву ў сувязі з , галоўным раздзелам багаслоўя і гісторыі рэлігііО. Платонов. Николай Второй в секретной переписке. М.: Алгоритм, 2005, стр. 11..
6 мая 1884 года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў Зімовага палаца, пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам«Правительственный вестник», 8 (20) мая 1884, № 102, стр. 1.. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя : 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «паміж жыхарамі Масквы, якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе».
Першыя два гады Мікалай служыў малодшым афіцэрам у шэрагах Праабражэнскага палка. Два летнія сезоны ён праходзіў службу ў шэрагах эскадронным камандзірам, а потым лагерны збор у шэрагах артылерыі. 6 жніўня 1892 года быў узведзены ў палкоўнікі. У той жа час бацька ўводзіць яго ў курс спраў па кіраванні краінай, запрашаючы браць удзел у пасяджэннях Дзяржаўнага Савета і Кабінета міністраў. Па прапанове міністра шляхоў зносін Сяргея Юльевіча Вітэ, Мікалай у 1892 годзе для набыцця досведу ў дзяржаўных справах быў прызначаны старшынёй камітэта па пабудове Транссібірскай чыгункі. К 23-му гаду свайго жыцця спадчыннік трона быў чалавекам, які атрымаў шырокія звесткі ў розных абласцях ведаў.
У праграму адукацыі ўваходзілі вандраванні па розных губернях Расіі, якія ён здзяйсняў разам з бацькам. У давяршэнне адукацыі бацька вылучыў у яго дырэктыву крэйсер ў складзе эскадры для на Далёкі Усход. За дзевяць месяцаў са світай наведаў Аўстра-Венгрыю, Грэцыю, Егіпет, Індыю, Кітай, Японію, а пазней сухапутным шляхам з Уладзівастока праз усю Сібір вярнуўся ў сталіцу Расіі. Падчас вандравання Мікалай вёў асабісты дзённік. У Японіі на Мікалая быў здзейснены замах (гл. ); а кашуля з плямамі крыві захоўваецца ў ЭрмітажыПодробнее см.: Мещеряков А. Покушение на жизнь цесаревича Николая. // «Додзё». 2005. № 5..
Апазіцыйны палітык, член Дзяржаўнай думы першага склікання ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «адзін час зацята адмаўляўся ад прастола», але быў змушаны саступіць патрабаванню Аляксандра III і «падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол»Обнинский В. П. Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, , стр. 38..
Уступленне на прастол і пачатак кіравання
Першыя крокі і каранаванне
Праз некалькі дзён па сконе Аляксандра III (20 кастрычніка 1894 года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі«Правительственный вестник», 22 октября (3 ноября) 1894 год, № 230, стр. 1.), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся з Аляксандрай Фёдараўнай; праходзіў у атмасферы паніхід і жалобных візітаўВеликий князь . Книга воспоминаний. Париж, 1933, стр. 169—170..
Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі з паста генерал-губернатара Царства Польскага і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага — па смерці Мікалая Карлавіча Гірса.
У выніку абмену нотамі ад 27 лютага (11 сакавіка) 1895 годаК соглашению между Россией и Великобританией о разграничении сфер влияния в области Памиров было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці Паміраў, на ўсход ад возера Заркуль (Вікторыя)», па рацэ Пяндж; Памірская воласць увайшла ў склад Ошскага павета Ферганскай вобласці; на расійскіх картах атрымаў пазначэнне хрыбта імператара Мікалая II. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася — адначасовае (11 (23) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з Германіяй і Францыяй) патрабаванняў да Японіі перагледзець умовы Сіманасекскага мірнага дагавора з Кітаем, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Ляадунскі паўвостраў.
Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька»Крыніца: «Правительственный вестник», 18 (30) января 1895, № 14, стр. 1.
У сувязі з прамовай цара обер-пракурор Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю : «Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна), якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне. <…> Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі <…> Усё гэта выклікае боязь за будучыню»Цыт. паводле: «Письма Победоносцева к Александру III». М., 1926, Т. II, стр. 355—356..
У пачатку 1910-х прадстаўнік левага крыла кадэтаў Віктар Пятровіч Абнінскі пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы: