Анаста́сій Андрэ́евіч Ванся́цкі ( года, Варшава — , Сент-Пітэрсберг) — рускі эмігранцкі палітык. Адзін з заснавальнікаў рускага фашызму, лідар Усерасійскай фашысцкай арганізацыі (УФА), а таксама адзін з лідараў Усерасійскай фашысцкай партыі (УФП) у 1934—1935 гадах.
У 1933 годзе арганізаваў і ўзначаліў УФА, якая ў 1934 годзе аб’ядналася з Расійскай фашысцкай партыяй (РФП) — найбуйнай арганізацыяй у асяроддзі рускай эміграцыі, утворанай на Далёкім Усходзе. Разам з генеральным сакратаром РФП К. У. Радзаеўскім стаў лідарам з’яднанай Усерасійскай фашысцкай партыі. Пасля разрыву ў 1935 годзе з Радзаеўскім (аднавіў супрацу з ім у 1940 годзе) ізноў узначаліў УФА да чэрвеня 1941 года. У чэрвені 1942 года быў арыштаваны і асуджаны ў ЗША. Пасля вызвалення ў 1946 годзе адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці.
Біяграфія
Раннія гады Анастасій быў пятым дзіцём у сям’і жандармскага палкоўніка Андрэя Мікалаевіча Вансяцкага, будучага начальніка Радамскага губернскага жандарскага кіраванняПамятная книжка Радомской губернии на 1910 г. — С. 117, 170., і Ніны Анастасьеўны Плюшчэўскай. Бацька паходзіў са збяднелага дробнамаянтковага нямецка-польскага дваранскага роду Свяшчэннай Рымскай імперыі. Раней прозвішча пісалі «фон Сяцкі», але з часам яно русіфікавалася. Прадзед Анастасія за адданасць быў ганараваны асабістай хвалы імператара Мікалая I, дзед браў удзел у падаўленні польскага паўстання 1863 года. У дзяцінстве Анастасій гуляў у блізка ад турэмных камер, дзе паміж 1900 і 1912 гадамі ўтрымваліся вязні, якія сталі пазней бачнымі палітычнымі дзеячамі: Юзаф Пілсудскі, Фелікс Дзяржынскі і іншыя.
У 1908 годзе Вансяцкі паступіў у . 16 чэрвеня яго бацька напярэдадні пераводу ў Кіеў быў забіты ў Радаме адным са сваіх інфарматараў — членам польскай тэрарыстычнай групы. Як паведамляў намеснік Вансяцкага, падпалкоўнік Радноў, , што каля гадзіны дня 3 (16) чэрвеня да яго начальніка прыбылі інфарматары Іосіф Піянткоўскі і Марыян Сцемпневіч. Першы ўвайшоў у кабінет Вансяцкага, другі чакаў у прыёмнай. Потым з кабінета прагучалі тры паслядоўныя стрэлы. Сцемпневіч адкрыў агонь па ўнтэр-афіцэрах, якія ўбеглі ў прыёмную (адзін з іх, Мікіта Канькоў, быў паранены), а потым застрэліўся. Піянткоўскі таксама скончыў з сабой пасля забойства ВансяцкагаГАРФ. Ф. 244, оп. 1, д. 389, л. 4..
Маці Анастасія, Ніна Вансяцкая, памерла ў кастрычніку 1916 года ў Маскве ад сардэчнага прыступу.
Скончыўшы ў 1916 годзе кадэцкі корпус (57-ы выпуск), Анастасій паступіў у і кадэтам быў прыпісаны да , аднак з-за рэвалюцыі не змог завяршыць поўны курс навучання і ў лістападзе 1917 года быў датэрмінова выпушчаны (9-й ваеннага часу выпуск) у чыне .
Грамадзянская вайна У канцы 1917 года Вансяцкі з’ехаў на поўдзень Расіі, дзе далучыўся да Добраахвотніцкай арміі А. І. Дзянікіна і ўзяў удзел у Грамадзянскай вайне. 13 снежня ён быў залічаны ў палкоўніка . 27 верасня 1918 года быў адпраўлены ў дырэктыву дзяжурнага генерала Добраахвотніцкай арміі ў Екацярынадары, 13 кастрычніка залічаны ў запасны кавалерыйскі полк 5-га гусарскага Александрыйскага Яе Вялікасці Гасударыні Імператрыцы Аляксандры Фёдараўны палка. 28 сакавіка 1919 года Вансяцкі быў прыкамандзіраваны да Рускага добраахвотніцкага атрада асаблівага прызначэння па ахове Раманавых у Крыме. Пасля расфармавання атрада служыў у , з 11 чэрвеня — у Ардынарчаскім эскадроне штаба , а з 1 ліпеня — у . Ваяваў з бальшавікамі на Усходняй Украіне, на Доне, , у , на Крымскім паўвостраве і ў Паўночнай Таўрыі. Быў паранены ў руку і жывот.
Вансяцкаму было прысвоена званне капітана. У снежні 1919 года ён захварэў тыфам і быў змушаны пакінуць фронт. Анастасій быў эвакуяваны цягніком з Харкаваа ў Новарасійск, а адтуль — параходам у Ялту. У Ялце, куды Вансяцкі прыехаў 3 студзеня 1920 года з адмарожанымі нагамі і без сродкаў да існавання, ён знайшоў прытулак у гандляра-яўрэя Мурамскага, чыя дачка Люба стала даглядаць за хворым афіцэрам. 31 студзеня 1920 года Вансяцкі і Мурамская абвянчаліся па праваслаўным абрадзе ў ялцінскім Мікольскім саборы. Паводле якой прычыны быў гэтак спешна ўкладзены шлюб, невядома. Сам Вансяцкі пасля заяўляў, што такім чынам хацеў абараніць Мурамскіх ад пагромаў і палегчыць ім ад’езд з Крыма. Вансяцкі лічыў гэты шлюб несапраўдным, бо Люба схавала праўдзівую рэлігійную прыналежнасць, а расійскі закон забараняў жаніцца праваслаўнаму з іўдзейкай.
Эміграцыя У сакавіку 1920 года з жонкай у Канстанцінопаль, дзе лячыўся ў брытанскім шпіталі ў . У красавіку 1920 года, пакінуўшы жонку, перасаджваючыся з парахода на параход, дабраўся да Марселя. У маі 1920 года ён праз Парыж пераехаў у Лондан, дзе тры месяцы жыл у князя . У кастрычніку 1920 года Вансяцкі вярнуўся ў Канстанцінопаль, потым ізноў на грузавым судне сплыў у Марсель і завяршыў свае вандраванні ў Парыжы, уладкаваўшыся працоўным сцэны ў вар’етэ «». Увесну 1921 года ў адным з парыжскіх танцавальных залаў пазнаёміўся з мільянеркай Мэрыён Бакінгем Рым.
30 ліпеня 1921 года прыехаў у Нью-Ёрк на борце французскага лайнера «». З дапамогай Мэрыён 29 кастрычніка 1921 года, за дзень да заканчэння візы, атрымаў від на жыхарства ў ЗША. У 1921—1924 гадах працаваў у кампаніі, што вырабляла паравозы. 3 лютага 1922 года жаніўся з Мэрыён Бакінгем Рым, якая прыняла праваслаўе. Шлюб адбываўся ў праваслаўным ў Нью-Ёрку. Навіна пра планаванае на 4 лютага 1922 года вяселле стала вядомая прэсе, і ў лічаныя дні пра яе напісалі не толькі амерыканскія, але і англійскія, французскія і нямецкія газеты. Пасля такой агалоскі маладыя абвянчаліся на дзень раней. У красавіку 1922 года Люба Мурамская заявіла пра дваяжэнства Вансяцкага. 22 лістапада 1922 года царкоўны суд у Нью-Ёрку пастанавіў, што шлюб Вансяцкага і Рым сапраўдны, а шлюб Вансяцкага і Мурамскай несапраўдны, бо складзены з чужымі мэтамі і па падробленых дакументах. Прыбыўшы ў Нью-Ёрк, Любоў Мурамская падала пазоў на 500 000 долараў ЗША пра пакрыццё маральнай шкоды, а таксама запатрабавала ад Вансяцкага выплаты . Судовы працэс атрымаў шырокую агалоску ў ЗША. Прэса, апроч асвятлення працэсу, пацяшалася над тым, што муж мільянеркі працуе на лакаматыўным заводзе. 3 жніўня 1923 года нью-ёркскі суд адхіліў пазоў і прызнаў Вансяцкага не вінаватым у дваяжэнстве, абапіраючыся на рашэнне царкоўнага суда, а таксама на ліст Любы, напісаны ў студзені 1922 года, у якім яна віншавала Вансяцкага са змовінамі.
У 1924 годзе разам з жонкай пераехаў жыць у , размешчаны недалёка ад . У 1925 годзе прымаў у сваім маёнтку грэчаскага прынца Паўла (пазней стаў каралём), які прыязджаў у размешчаны непадалёк Уэбстэр на адкрыццё царквы. Летам 1931 года ў маёнтак некалькі дзён правёў Вялікі князь з двума сынамі і , якія былі аднагодкамі і сябрамі Анастасія. 30 верасня 1927 года атрымаў амерыканскае грамадзянства. Да гэтага часу ў Томпсан пераехала жыць яго старэйшая сястра Наталля з мужам Л. Б. Мамедавым. З 1928 па ліпень 1932 года быў членам . У лістападзе 1927 года разам з жонкай наведаў Еўропу: пакуль Мэрыён адпачывала ў Монтэ-Карла, Анастасій наведаў Парыж. Там ён сустрэўся з шэрагам рускіх эмігрантаў, у тым ліку з генералам А. П. Куцепавым. З Куцепавым і ўзначаленым ім ён працягваў пазней падтрымваць адносіны і аказваць фінансавую падтрымку аж да выкрадання Куцепава 26 студзеня 1930 года. 17 сакавіка 1930 года атрымаў званне малодшага лейтэнанта запасу і быў прыпісаны да хімічных войскаў; афіцэрам-рэзервістам да 16 сакавіка 1935 года. У 1931 годзе разам з жонкай наведаў Берлін і Белград, дзе сустракаўся з членамі Братэрства рускай праўды.
10 мая 1933 года супольна з Д. І. Кунле заснаваў Усерасійскую фашысцкую арганізацыю (УФА), якую ўзначальваў да 1941 года (з перапынкам у 1934—1935 гадах, калі яна ўваходзіла ва Усерасійскую фашысцкую партыю).
У 1933 годзе наведаў Берлін c мэтай сустрэчы з і РВНРаўцамі.
У 1934, 1936 і 1939 гадах здзейсніў тры кругасветныя падарожжы па маршруце Сан-Францыска — Ганалулу — Кобэ — Шанхай — Маніла — Ганконг — Сінгапур — Бамбей — Порт-Саід — Суэц — Александрыя — Неапаль — Парыж — Нью-Ёрк. Сустракаўся з групамі рускіх эмігрантаў, арганізоўваў аддзяленні сваёй партыі. У 1934 годзе сустракаўся з лідарам рускіх фашыстаў у Маньчжурыі К. У. Радзаеўскім, дамовіўся пра саюз з яго Расійскай фашысцкай партыяй. У 1934 годзе УФА аб’ядналася з партыяй Радзаеўскага, і Вансяцкі стаў Старшынём Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК).
Пасля ўступу ЗША ў Другую сусветную вайну ў 1942 годзе быў арыштаваны ФБР разам з некалькімі дзеячамі і звінавачаны ў шпіянажы. Хоць Вансяцкі не займаў ніякіх пасад у амерыканскіх дзяржорганах і не мог мець доступу да сакрэтнай інфармацыі, ФБР змагло давесці, што ён перадаў 2800 долараў бундфюрару Германа-амерыканскага саюза Герхарду Кунцэ, каб дапамагчы яму выехаць са ЗША. Вансяцкі быў асуджаны 22 чэрвеня 1942 года ў Хартфардзе на пяць гадоў турмы і штраф у 5000 долараў (праз суткі кара ў выглядзе штрафу была скасавана). Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны і смерці Ф. Рузвельта 26 лютага 1946 года быў вызвалены датэрмінова, правядучы ў турме больш 3,5 гадоў. Да канца жыцця Вансяцкі выпрабоўваў гэтак моцную агіду да Рузвельта, якога зваў камуністам, што адмаўляўся карыстацца .
У 1942 годзе хартфардскі акруговы пракурор высунуў вымогу пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства ЗША. На момант выхаду Вансяцкага на волю разгляд пазову ўсё яшчэ працягваўся. 3 красавіка 1946 года суд адхіліў пазоў пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства.
Напачатку 1948 года, наведваючы сястру і яе мужа ў Сент-Пітэрсбергу, куды яны пераехалі з Томпсана ў канцы 1947 года, ён пазнаёміўся з афіцыянткай Эдзіт Прысцылай Ройстэр. У 1950 годзе ў іх нарадзіўся сын Андрэй. Прысцыла ўзяла прозвішча Вансяцкага, але ці былі аформлены іх адносіны афіцыйна і ці быў аформлены развод Вансяцкага і Мэрыён, невядома. Вансяцкі часта прывозіў у маёнтак сына Андрэя, і Мэрыён была вельмі рада прыезду хлопчыка.
У 1953 годзе ён ажыццявіў самае буйнае са сваіх паваенных распачынанняў — урачыста адкрыў у Сент-Пітэрсбергу музей Мікалая II.
Памёр 5 лютага 1965 года ў Сент-Пітэрсбергу (лякарня «Маўнд-парк»), пахаваны ў сямейным склепе на Заходніх могілках Томпсана (штат Канектыкут) разам з жонкай Мэрыён і маці свайго сына Прысцылай. Многія дакументы Вансяцкага захоўваюцца ў архіве ў Каліфорніі, у калекцыі прафесара Джона Стэфана, аўтара кнігі «The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945», а таксама ў бібліятэцы каталіцкага коледжа ў Провідэнсе.
Аўтар успамінаў — кніг «Адплата»Расплата. і «Сухая гільяціна: амерыканская юстыцыя ў часы Рузвельта»Сухая гильотина: американская юстиция во времена Рузвельта., выдадзеных у 1963 годзе ў Сан-Паўлу (Бразілія).
Палітычная дзейнасць
Да Другой сусветнай вайны Успамінаючы перажытае, Вансяцкі пісаў:
У 1932 годзе, разарваўшы з Братэрствам рускай праўды, я вырашыў, што мне патрэбна свая палітычная партыя, каб праводзіць у жыццё мае ідэі і планы, каб паспрабаваць зрынуць савецкі ўрад і прывесці да ўлады ўрад рускага народа.