Grad Istočno Sarajevo je teritorijalno najveći grad u Republici Srpskoj, odnosno Bosni i Hercegovini. Prema broju stanovnika u Republici Srpskoj se nalazi na petom, dok se u Bosni i Hercegovini nalazi na jedanaestom mjestu. Jedan je od 32 službena grada Bosne i Hercegovine. Od 1993. do 1996. ovaj grad nosio je ime 'Srpski grad Sarajevo' od 1996. do 2005. 'grad Srpsko Sarajevo', a od 2005. 'grad Istočno Sarajevo'. Jedini je grad u Republici Srpskoj koji obuhvata više opština, a to su: Pale, Sokolac, Istočno Novo Sarajevo, Istočna Ilidža, Istočni Stari Grad i Trnovo. Prema konačnim podacima Popisa stanovništva BiH iz 2013. za Republiku Srpsku koje je izdao Republički zavod za statistiku u Gradu Istočnom Sarajevu je popisano 59.916, a prema konačnim podacima Agencije za statistiku BiH 61.516 lica. Prema procjeni u 2024. godini na teritoriji grada živi oko 70.000 stanovnika.
Grad je nastao tokom rata u BiH, kada je veliki broj gradova podijeljen na srpske, muslimanske i hrvatske dijelove. Tokom samog rata Srpsko Sarajevo je obuhvatalo mnogo veću teritoriju od one koja mu je pripala Dejtonskim sporazumom. Tada su se u gradu pored današnjih dijelova nalazili: Ilidža, Hadžići, Ilijaš, Vogošća, kao i druga naselja samog grada Sarajeva. Istočno Sarajevo nastalo je kao utočište za oko 157.000 Srba koji su tokom ratnog egzodusa 1995. bili prinuđeni da napuste svoja ognjišta u Sarajevu. Oni su se nastanili na okolnim područjima te izgradili novi grad, očuvavši svoju zajednicu, identitet i tradiciju.
Administrativni centar grada Istočno Sarajevo smješten je na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo u ulici Stefana Nemanje broj 14.
Geografija
Položaj Istočno Sarajevo se nalazi u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Smješten je u Sarajevsko-romanijskoj regiji, čiji se centralni dijelovi prostiru u plodnom Sarajevskom polju. Sastoji se od 6 opština: Pale, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad, Istočna Ilidža, Trnovo i Sokolac, dok je ranije u svom sastavu obuhvatao i opštine Rogatica i Han Pijesak.
Najjužnija tačka grada nalazi se u opštini Trnovo, a najsjevernija i najistočnija u opštini Sokolac, dok je najzapadnija tačka u podnožju planine Igman u opštini Istočna Ilidža. Najniža tačka grada je u dolini Željeznice u ataru naselja Vojkovići i iznosi oko 515 m. Najviša tačka se nalazi na planini Jahorini. Riječ je o vrhu Ogorjelica koji ima visinu od 1.916 m i lociran je u ataru naselja Zabojska u opštini Trnovo. Ukupna površina grada Istočno Sarajevo iznosi 1.425,77 km². Teritorija grada se sastoji od dva dijela (većeg - 1.380,61 km² i znatno manjeg - 45,16 km²), koji su međusobno odvojeni teritorijom opštine Trnovo (FBiH), odnosno Kantona Sarajevo.
Grad graniči sa ukupno 13 opština. Granične opštine iz Republike Srpske su: Han Pijesak, Kalinovik i Rogatica, a iz Federacije Bosne i Hercegovine: Stari Grad Sarajevo, Novi Grad Sarajevo, Novo Sarajevo, Centar Sarajevo, Ilijaš, Ilidža, Trnovo (FBiH), Olovo, Pale-Prača i Foča-Ustikolina.
Prirodna bogatstva U geološkoj građi grada Istočno Sarajevo dominiraju krečnjaci i dolomiti mezozojske starosti. Gromadasti dolomiti su najzastupljeniji i prisutni su na većem dijelu opitina Sokolac i Istočni Stari Grad. Područje grada izgrađuju raznovrsne stijene koje su nosioci više vrsta mineralnih sirovina. Istraživanja su pokazala da na ovom prostoru postoji tehnički građevinski kamen i arhitektonski ukrasni kamen (krečnjak i dolomit), zatim pojave barita, kvarca, bakarnih, olovnih, manganskih i željeznih mineralizacija. Prema podacima JPŠ „Šume Republike Srpske" a. d. Sokolac iz 2021. šume i šumska zemljišta na područu grada Istočno Sarajevo imaju površinu od 96.375,22 ha. U strukturi šuma i šumskog zemljišta dominiraju listopadne i četinarske šume sa 70%.
Rijeke Rijeka Miljacka koja izvire u Palama, jedna je od mnogih rijeka ove regije nastala spajanjem Paljanske (izvor Ravna planina) i Mokranjske Miljacke (izvor Kadino selo). Željeznica nastaje od Hrasničkog i Godinjskog potoka, koji izviru na planini Treskavici. Rijeka Prača je lijeva pritoka rijeke Drine, izvire na sjevernim padinama Jahorine na 1.540 metara nadmorske visine. Lukavička rijeka izvire u mjestu Gornji Miljevići i teče kroz: Donje Miljeviće i Lukavicu gdje se spaja sa rijekom Tilavom i pravi rijeku Dobrinju. Rijeka Tilava protiče kroz naselja Toplik i Tilava. Kasindolska rijeka izvire u podnožju Jahorine, a uliva se u Željeznicu.
Jezera Na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo nalazi se vještačko jezero, manjih dimenzija, koje predstavlja jedan od najljepših simbola grada, privlačeći sve veći broj turista i pružajući idealno mjesto za odmor i rekreaciju posjetiocima grada.
Planine lijevo|mini|207x207piksel|Romanija mini|191x191px|Jahorina Grad okružuju planine Jahorina, Romanija, Trebević, Treskavica, Bjelašnica i Igman, koje dosežu i do 2.000 metara nadmorske visine. Jahorina, poznata kao olimpijska ljepotica nakon Olimpijskih igara 1984. postala je sin onim za vrhunske skijaške staze i prirodnu raskoš, privlačeći turiste tokom cijele godine svojim panoramskim pejzažima i raznovrsnim aktivnostima. Romanija, svojim lokalitetima poput Novakove pećine, nazvane po Starini Novaku i Crvenim stijenama iznad Mokrog, privlači posjetioce zainteresovane za kulturno-istorijsko nasljeđe. Ima bogatu istoriju kao hajdučko utočište. Danas, čelična staza po stijenama (Via ferrata „Sokolov put”), mami brojne ljubitelje adrenalinskih sportova. Trebević, nekada centar olimpijskih aktivnosti, uključujući bob stazu iz 1984., danas je popularan za planinarenje i rekreaciju, iako je tokom rata 1990-ih pretrpio znatna oštećenja, planina se aktivno obnavlja i vraća svoj turistički sjaj. Bjelašnica i Igman se prostiru jugozapadno od grada. Treskavica je planinski masiv koji pripada Dinaridima koju krasi veliki broj jezera što je čini idealnom destinacijom za planinare i one koji traže mir u netaknutoj prirodi.
Klima Istočno Sarajevo ima umjereno kontinentalnu klimu s alpskim uticajima, što je tipično za planinske predjele Bosne i Hercegovine. Grad se nalazi na prosječnoj nadmorskoj visini od oko 500 metara, okružen visokim planinama. Prosječna godišnja temperatura je 9,5 °C, uz januar (-1,3 °C) koji je najhladniji mjesec u godini i jul (19,1 °C) koji je najtopliji. Najviša zabilježena temperatura je 40,0 °C 19. avgusta 1946, dok je najniža zabilježena temperatura bila -26,4 °C dana 25. januara 1942. U prosjeku, Istočno Sarajevo ima 68 ljetnjih dana godišnje (temperatura veća od 30,0 °C). Grad odlikuju izrazite zime, umjereno topla ljeta, znatne promjene temperature, te obilne padavine početkom ljeta. Ova klima čini Istočno Sarajevo privlačnim za aktivnosti tokom cijele godine: zimske sportove na okolnim planinama i planinarenje ili biciklizam tokom toplijih mjeseci.
Historija Današnje područje grada Istočno Sarajevo je bilo naseljeno još u praistoriji, na šta ukazuje veliki broj praistorijskih nekropola (gromile) i gradina na području Glasinca, od kojih su najznačajnije Mala Gradina u Bjelosavljevićima, Gradina Puhovac, Kočev do i Taline (sokolačka opština). Po Glasinačkoj visoravni ime je dobila i jedna od najznačajnijih kultura bronzanog i željeznog doba na evropskom kontinentu. To je bila kultura jednog od najvećih ilirskih plemenskih saveza — Auterijata i podeljena je u tri faze (1800 — 800 godine p. n. e.). Ova kultura predstavlja istorijski kontinuitet s butmirskom neolitskom kulturom (2400 — 2000. p. n. e.) čija se nalazišta nalaze u pograničnom području FBiH i Kantona Sarajevo sa opštinom Istočna Ilidža. Iako je prostor današnjeg grada Istočno Sarajevo bio u sastavu Rimske Imperije, rimski odnosno antički arheološki lokaliteti nisu značajnije zastupljeni.
U srednjem vijeku ovaj prostor je bio u sastavu Kraljevine Bosne, koja predstavlja treći period u razvoju srpske feudalne države, pod imenom Bosna, koja je nastala na Mitrovdan 1377. kada se tadašnji ban Stefan Tvrtko I Kotromanić krunisao na grobu Svetog Save u Mileševi i ovenčao za u Hristu Isusu blagovjernog i Bogom postavljenog Stefana, kralja Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama, čime je potvrđivao nemanjićku tradiciju i težnju očuvanju Carstva koje se praktično raspalo nakon Maričke bitke 1371.. Stefan Tvrtko je po majčinoj liniji bio krvno vezan za Nemanjiće, kralj Dragutin mu je bio deda, pa je imao mnogo više uslova od ostalih oblasnih gospodara da se nametne kao obnovitelj carstva. Nakon njegove smrti 1391. dolazi do slabljenja srpske države u Bosni, i do osamostaljivanja krupnih vlastelinskih porodica. U kasnom srednjem vijeku, u periodu feudalnog partikularizma, krajem 14. i početkom 15. vijeka oblastima koje danas pokriva teritorija grada Istočno Sarajevo, ali i većom regijom istočnog dijela Bosne i Hercegovine upravlja vlastelinska porodica Pavlović. Iz tog perioda i ranije potiču stari gradovi i utvrđenja kao što su Vitanj, Hreljin grad i Stari grad iznad izvorišta Paljanske Miljacke.
Stari grad Hodidjed iznad Miljacke i Sarajeva jedini je ostao pod kontrolom srpskog kralja i jedan je od prvih gradova u Bosni koji su osvojile Osmanlije. Na čitavom području su prisutne i brojne nekropole stećaka iz srednjovjekovnog perioda. Najpoznatije nekropole su nekropole stećaka u Vojkovićima, Krupcu i Hreši, ali ne manje značajne nekropole se nalaze u okolini Sokoca i Rogatice. Zemlju Pavlovića činili su njihovi posjedi u istočnoj Bosni koji su zahvatali područja Krivaje, Prače i srednje Drine, od Olova do Vrhbosne (Sarajevo) na zapadu, do Dobruna i Priboja na istoku, bez Srebrenice i njene okoline. Na jugu su se njihovi posjedi pružali do Lima i Drine. U sastavu zemlje Pavlovića nalazile su se župe: Borač, Brodar, Višegrad, Dobrun, Hrtar, Vratar, Studena, Olovci i Osat, uz Vrhbosnu, Bistricu, Osanicu i Dramešin. Pored ovih posjeda u jednom istorijskom trenutku Pavlovići su upravljali područjem Bileće i Trebinja, dijelom Konavala sa Cavtatom. Sa padom Kraljevstva 1463. i ovo područje dospijeva pod tursku vlast. Značajniji spomenici iz turskog perioda su bili Selimija džamija u Knežini i Jahijino turbe u Bjelasovićima.
Godine 1878. Austrougarska preuzima upravljanje Bosnom i Hercegovinom, pa tako i današnjim područjem grada Istočno Sarajevo. Vojna kasarna u Podromaniji (u sklopu današnjeg kompleksa psihijatrijske bolnice) predstavlja graditeljsko nasljeđe iz ovog perioda.
Utvrđenja Na teritoriji Istočnog Sarajeva postoje tri utvrđenja:
Hodidjed — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze u selu Bulozi, Istočni Stari Grad; Stari grad — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze na sastavcima Paljanske Miljacke i Mokranjske Miljacke; Gradina — srednjovjekovno utvrđenje koje se nalazi u Gornjim Palama i postojala je kao upravni centar za područje paljanskog polja, a možda i šireg područja vlastelinske porodice Pavlovića.
Kroz paljansku kotlinu prolazio je veoma važan put Via Drine, a raspored utvrđenja je išao prateći trgovački put i tokove Miljacke, Prače, Drine i Rzava, što govori o važnosti govori o važnosti zemlje Pavlovića kroz koju je prolazila saobraćajna trasa koja je spajala istok i zapad.
Rat u Bosni i Hercegovini Tokom rata taj je prostor bio povezan s opsadom Sarajeva, političkom i teritorijalnom podjelom grada te kasnijim dejtonskim razgraničenjem, iz čega je postepeno izrastao današnji grad Istočno Sarajevo.
Do početka rata Sarajevo je činilo jedinstven gradski prostor unutar Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine. Izbijanjem rata 1992. grad i njegova šira okolina našli su se na liniji razdvajanja između snaga Republike Bosne i Hercegovine i snaga Vojske Republike Srpske. Opsada Sarajeva trajala je od 5. aprila 1992. do 29. februara 1996. i smatra se najdužom opsadom nekog evropskog glavnog grada u savremenom ratovanju.