Skradin

mini|desno|300px|Skradinski buk, slapovi na rijeci Krki mini|desno|300px|Skradin, detalj iz grada mini|desno|300px|jedna od starih ulica u Skradinu Skradin je grad u Hrvatskoj, u Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji. Smješten je na desnoj obali rijeke Krke, u blizini njenog ušća u Prokljansko jezero, oko 19 km sjeverno od Šibenika.

Historija

Područje Skradina bilo je naseljeno još u željeznom dobu. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.

Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje Liburnije. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice Velike majke ().

U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište biskupije. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka Zrmanje i Krke pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.

Tokom srednjeg vijeka Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom Šubić, koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u Hrvatskoj. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.

Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području Dalmacije. Od posebnog značaja bila je mletačka vlast, pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.

Godine 1522. Skradin su osvojile osmanske snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.

U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod mletačkom vlašću. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi Državnog arhiva u Veneciji.

Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine Šibenik.

Geografija mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali rijeke Krke, na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema Prokljanskom jezeru.

Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.

Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, Drniš i Knin razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.

Nizvodno od Skradina nalazi se Prokljansko jezero, koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko kanala svetog Josipa i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.

Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz Nacionalni park Krka. Prostornim planom Nacionalnog parka Krka Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.

Nacionalni park Krka obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.

Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka Krka i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.

Stanovništvo

Prema popisu stanovništva iz 2021, Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.

Grad Skradin

Broj stanovnika po popisima- Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001. 1857. 1869. 1880. 1890. 1900. 1910. 1921. 1931. 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2001. 2011. 2021. 4.997 5.711 5.865 6.055 7.019 7.663 8.454 8.634 9.316 10.135 10.294 9.585 8.716 8.027 3.986 3.825 3.349

Napomena: Nastao iz stare općine Šibenik. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada Drniša. U 1869. sadrži dio podataka općine Kistanje, a iste godine dio podataka sadržan je u općini Lišane Ostrovičke (Zadarska županija).

Skradin (naseljeno mjesto)

Broj stanovnika po popisima 1857. 1869. 1880. 1890. 1900. 1910. 1921. 1931. 1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2001. 2011. 2021. 798 1.648 918 804 934 800 650 681 790 928 1.018 889 791 726 619 588 508

Napomena: U 1869. sadrži podatke za naselja Bićine, Gračac, Skradinsko Polje i Sonković.

Popis stanovnika 1991.

Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:

Skradin 1991.

Kulturno-historijska baština

Skradin ima bogatu kulturno-historijsku baštinu koja obuhvata arheološke ostatke antičke Scardone, srednjovjekovne i novovjekovne fortifikacije, historijsku urbanu cjelinu te sakralne i profane građevine iz različitih razdoblja. Na području grada evidentirana su i zaštićena brojna nepokretna kulturna dobra, među kojima su arheološka nalazišta, historijska gradska jezgra i utvrda Turina.

Antička Scardona

Na području današnjeg Skradina nalazila se Scardona, jedno od važnijih urbanih centara rimske Liburnije. Savremeni Skradin izgrađen je preko prostora antičkog grada, zbog čega se ostaci rimske Scardone nalaze ispod i u neposrednoj blizini današnje urbane cjeline. Arheološka istraživanja i nalazi potvrđuju postojanje razvijenog antičkog naselja, njegove cestovne infrastrukture, nekropola, javnih i lučkih građevina te različitih kultova.

Arheološki nalazi iz Skradina uključuju tri rimska miljokaza pronađena tokom izgradnje kanalizacijskog sistema. Njihovo otkriće potvrdilo je postojanje rimske ceste ispod današnje glavne ulice, koja je vodila prema raskršću na lokalitetu Maraguša i dalje prema Aseriji.

Istraživanja su otkrila i dijelove kamene obale luke antičke Scardone uz desnu obalu Krke, nizvodno od uvale Rokovače, u području današnje marine Skradin.

Na području Skradina pronađeni su brojni antički kameni spomenici, među kojima su žrtvenici posvećeni Jupiteru i Magnae Matris, mramorna glava božice Magnae Matris, fragment liburnskog cipusa, dio nadgrobnog natpisa i mramorna figurica Libera odnosno Dionisa.

Ranokršćanska baština

Skradin je u kasnoantičkom razdoblju bio sjedište ranokršćanske biskupije Scardona. Prema arheološkim i historijskim istraživanjima, biskupija je postojala najmanje do sredine VI stoljeća i pripadala je crkvenoj organizaciji salonitanske metropolije, što ide u prilog da je Scardona predstavljala jedno od važnih ranokršćanskih centara na prostoru između rijeka Zrmanje i Krke.

Historijska gradska jezgra

Historijska gradska jezgra Skradina predstavlja zaštićenu kulturno-historijsku cjelinu i obuhvata urbano područje čiji je razvoj obilježen srednjovjekovnim i novovjekovnim građevivinama. Prostorna struktura jezgre oblikovana je uzduž glavne gradske ulice, s poprečnim ulicama, uskim prolazima i trgovima. Od građevina zastupljene su kuće iz XVIII i XIX stoljeća, s elementima dalmatinske i mletačke građevinarske tradicije.

Historijska gradska jezgra Skradina upisana je u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske pod registarskim brojem Z-4184. Zaštićena cjelina obuhvata područje historijskog naselja i podliježe posebnim mjerama zaštite i očuvanja kulturnog dobra.

Tvrđava Turina mini|desno|300px|Ruševine tvrđave Turina Iznad Skradina nalaze se ostaci srednjovjekovne tvrđave Turina, poznate i kao Skradinski kaštel. Tvrđava se nalazi na uzvisini iznad grada i predstavlja jedan od najvažnijih elemenata historijskog fortifikacijskog sistema Skradina. U gradskom prostornom planu vodi se kao zaštićeno kulturno dobro pod registarskim brojem Z-6365.

Tvrđava je povezana s razdobljem vlasti Pavla I. Šubića Bribirskog, koji je krajem XIII i početkom XIV stoljeća imao značajnu političku vlast na području Hrvatske. Sačuvani ostaci fortifikacije svjedoče o strateškom značaju položaja iznad grada i kontrole komunikacija uz Krku.

Crkva Rođenja Blažene Djevice Marije mini|desno|300px|Zvonik Crkve Rođenja Blažene Djevice Marije U centru historijske jezgre nalazi se župna crkva Rođenja Blažene Djevice Marije, građena u XVIII stoljeću u kasnobaroknom i klasicističkom stilu. Crkva je završena 16. aprila 1758, a njena unutrašnjost sadrži vrijedne umjetničke i liturgijske predmete.

Posebno vrijedan dio crkvenog inventara predstavljaju orgulje koje je 1776. izradio Francesco Dacci iz Venecije. Orgulje pripadaju Nakićevoj školi gradnje orgulja i upisane su u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske kao zaštićeno kulturno dobro pod brojem Z-1130.

U crkvi se nalaze i umjetnine koje su predmet konzervatorsko-restauratorskih istraživanja. Hrvatski restauratorski zavod je, između ostalog, izveo konzervatorsko-restauratorske radove na slici nepoznate svetice iz XVIII stoljeća, koja je nakon restauracije povezana s venecijanskim slikarskim krugom ranog XVIII stoljeća.

Crkva sv. Spiridona mini|desno|300px|Srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. Crkva sv. Spiridona je pravoslavna crkva podignuta u drugoj polovini XIX stoljeća. Gradnja je započela 1863, a završena je 1876. Arhitektonski je oblikovana u historicističkom duhu, s kombinacijom neobizantskih i romaničko-gotičkih elemenata. Njen arhitektonski koncept zasniva se na jednobrodnom prostoru s kupolom i elementima križnog tlocrta. Crkva predstavlja važan spomenik pravoslavne sakralne arhitekture u sjevernoj Dalmaciji. Njena arhitektura odražava spoj različitih historicističkih stilskih utjecaja, dok se u unutrašnjosti nalazi ikonostas i sakralni inventar povezan s pravoslavnom tradicijom skradičkog područja.