Ukrajinci (ukrajinski: українці; ranije Rusini) jedan su od tri velika istočnoslavenska naroda, nastanjen u Ukrajini i susjednim područjima. Jezik Ukrajinaca pripada slavenskoj grani indoevropske jezičke porodice.
Ime Ukrajinci su dobili ime po zemlji (Ukrajina) koja je prvi puta dokumentirana u Kijevskoj hronici 1187. godine. U 18. i 19. vijeku caristička nomenklatura Ukrajincima označava samo stanovnike Slobidske Ukrajine, provincije čije je središte bio grad Harkiv. Harkiv mu postaje središte 1765. godine, ediktom ruske carice Katarine II. Godine 1835. ova provincija postaje Harkivska provincija. U 19. vijeku Poljska ovim nazivom označava stanovnike Kijevske gubernije. Ovaj naziv u Galiciji i Bukovini za njih se neće upotrebljavati sve do prve četvrtine 20. vijeka, u Transkarpatiji do 1930-tih, a u Prešovskoj regiji do kasnih 1940-ih. U 20. vijeku Malorosiiany ili Malorosy (= Mali Rusi) počet će se smatrati pogrdnim nazivima.
Najstariji zapisani nazivi za Ukrajince jesu Rusini (Rusyny, Rusychi i Rusy; ovaj posljednji od Rus’), što će se u latinskom pretvoriti u Russi, Rutheni i Ruteni. Početkom 16. vijeka moskovski dokumenti Ukrajince nazivaju Čerkasi, aludirajući, čini se, na činjenicu da žive oko grada Čerkasija, gdje se nalazilo mnogo kozačkih naselja. Nazivi Rusini i Ruteni sačuvali su se kao imena za Zapadne Ukrajince.
Kratka historija
Porijeklo i spisak starih plemena
Vodeću ulogu u formiranju ukrajinskog naroda imalo je pleme poznato kao Poljani (Polians, Poliany, Polyane), slavenski narod jedan od najjačih iz grupe Istočnih Slavena naseljenih u 10. i 11. vijeku na obalama srednjeg toka Dnjepra u samom ukrajinskom središtu. Masudi u 10. vijeku spominje njihovog vođu, kralja Madzaka. Druga značajna plemena su bila Drevljani (Drevlyane), Siverjani (Siverianians), Uliči (Ulychians), Tiverci (Tivertsians), Duljebi (Dulebians) postojala su tri razna plemena Bužana, Volinjani (Volhynians), Bužani (Buzhanians). Tamošnji Bijeli Hrvati (White Croats), također su vjerovatno dijelom učestvovali u stvaranju kasnijih Ukrajinaca. U ranom 9. vijeku istočnoslavenska plemena morala su plaćati porez Hazarima (Khazars). Dok su ostalim Slavenima naplaćivali porez u krznu, Hazari su od Poljana zahtijevali po 'mač' (čitaj ratnika) na svako domaćinstvo.
Stari period Prvi čovjek, predak savremenog Evropljanina, Archanthropus Europeaus Petraloniensis, došao je na ukrajinsko tlo negdje prije jedan milion godina, odnosno u kameno doba, on je već tada bio Homo erectus. Arhantropini (Archanthropinae) dolaze na njeno tlo možda iz južne Azije ili Balkana. Nakon toga slijedi ga Neandertalac, prije nekih 135–150 hiljada godina. Psihički i mentalno daleko je zreliji a poznaje i porodične odnose. Prije 35.000 godina nalazimo u ovim krajevima i kromanjonca, prvog predstavnika Homo sapiensa.
Tokom srednjeg kamenog doba populacija se neprekidno povećava i lov više nije bio dovoljan da bi se uspjeli prehraniti. Ljudi uče loviti ribe i sakupljati hranu divljeg porijekla, pa i pripitomljavati životinje. Tokom neolita oni već znaju uzgajati bilje i kultivirati zemlju, bave se i lončarstvom. U Ukrajini u to se vrijeme ljudi bave agrikulturom, ribolovom, lovom i žive u matrijarhalnim zajednicama.
Kasnije u bakarnom/bronzanom dobu, ili 4-3. milenija p. n. e. te primitivne zajednice doživljavaju značajne promjene. Nosioci Tripillian kulture ( op. u Rumuniji ona se zove Cucuteni) brzo se razvijaju i šire novom teritorijom, oni su već veoma razvijeni.
Pojava Slavena
Dolaskom 1. milenija p. n. e. vodeću ulogu na području etničke Ukrajine imaju Slaveni. Pojavili su se razni narodi koji se služe vlastitim jezicima, njih danas znamo kao Skite, Balte, Germane i Kerlate. Sve ove nabrojene grupe učestvuju u etnogenezi Ukrajinaca. Teritorija Slavena se širi. U pisanim izvorima spominju se stari Anti i Sklavi. Ovi pak govore srodnim jezicima, žive sličnim životima i imaju slične običaje i vjerovanja. Podijelili su se na nebrojena plemena s vlastitim poglavicama i vojnom silom. Anti će uskoro nestati, a njihovo ime zamijenit će slavensko. U 7. i 8. vijeku razvilo se u Ukrajini istočnoslavensko društvo, koje više nije matrijarhalno - glavnu ulogu preuzeo je muškarac. Najaktivnije je u područjima kuda teku vode srednjega toka Dnjepra. U tim krajevima pronađeni su tragovi veoma žive ljudske djelatnosti. Ovdje su se ljudi bavili uzgojem stoke, farmerskim poslovima i trgovinom. Razvio se Kijev. Od 6. do 9. vijeka ujedinjuju se plemena Istočnih Slavena i daju začetak ranoj feudalnoj državi. Černigov i Perejaslav uz Kijev glavna su središta.
Kijevski Rusi
mini|lijevo|200px|Jaroslav Mudri; 1019-1054. Odvojio je vojsku od administrativnih i legislativnih poslova u Kijevskoj Rusiji. U 9. vijeku, političke prilike su žive, a i opasne. Događaju su ružne stvari u Ukrajini. U nastanku je prva staroslavenska država, Kijev, nazivana i Stara Rusija (Old Rus) ili Kijevska Rusija, koja će uskoro prerasti u jednu od najvećih zemalja Srednjovjekovne Evrope. Novgorodski knez Oleg ubio je kneževe Askolda i Dira u borbi za kijevski tron. Ukrajina će imati važnu ulogu barijere između evropske civilizacije i stepskih nomada Istoka.
Višeetnička Stara Rusija ima carski oblik uprave. Proklamacijom Kijeva političkim središtem Stare Rusije, princ Oleg ima problema s konsolidacijom obližnjih plemenskih kneževina oko Kijeva. Koncem 10. vijeka ipak su sva istočnoslavenska i neslavenska plemena pod njegovom dominacijom. Kijevska Rusija širi se od Bijelog do Crnog mora, i od Karpata do Volge. Centrifugalne tendencije postaju neizbježne. Kneževske naoružane snage igraju glavnu ulogu u Kijevskoj Rusiji do ranog 11. vijeka. Isluženi vojnici postaju kneževskim savjetnicima u najvažnijim državnim poslovima i zauzimaju sve administrativne i dvorske položaje. Pojavom (Jaroslava Mudrog; 1019.-1054. godine) vojska se odvaja od administrativnih i legislativnih djelatnosti, ovim poslovima sada će se pozabaviti bojari, plemenska aristokracija po rođenju.
Istovremeno i kijevske kneginje 9. i 10. vijeka igraju važnu ulogu u historije nastanka Ukrajine. Imaju svojih zasluga u učvršćivanju ekonomske i političke snage države. Kneginja Olga (oko 946. godine), poganstvo zamjenjuje kršćanstvom. Ono ipak neće postati službeno sve do 988. godine, odnosno kneza Vladimira. Diplomatski odnosi Stare ruske države sa susjednim državama, primjerice Bizantom i Svetim Rimskim Carstvom pojačava se tokom 10. vijeka, nakon pada države Hazara. Židovsko-hazarsko carstvo su 1239. godine uništili Mongoli.
900ih godina država se angažirala u ratovima, naročito za vrijeme kneza Svjatoslava (964-972. godine). mini|desno|200px|Vladimir Monomah (Володимир Мономах, 1053-1125), veliki knez ruski od 1113-1125. Stvaranje ruske nacionalne države naročito se provodi u vrijeme Svjatoslavovog sina, kneza Vladimira (978.-1015.). Država jača ekonomski i politički zajedno s njegovim autoritetom. Organizirano je sudstvo. Proces formiranja Stare ruske države završava početkom 11. vijeka s Jaroslavom Mudrim. U njegovo vrijeme Kijevska Rusija doživljava najveći uspon. Nakon Vladimirove smrti zavladali su građanski ratovi ali ih je Jaroslav suzbio, a i zaštitio državu od upada nomada. Za vrijeme njegovog vladanja gradovi postaju važni u ekonomskom i kulturnom životu. Oživljavaju i veze između raznih regija i to dovodi do povećanja trgovine i većeg razvoja poljoprivrede i zanatstva. Donesen je i prvi zakonik, "Ruska pravda". Nesrećom, kneževi nasljednici upleli su se u mnoge zavade, što je dovelo do neminovnog cijepanja jedinstva ruske države.
Zavade pokušava smiriti Vladimir Monomah (1113-1125). Kraće vrijeme pod njegovim vodstvom ojačat će autoritet kijevskog kneza na glavne kneževine, a unutrašnje i vanjske prilike države se stabilizirati. To ipak neće dugo potrajati, 1130. godine dolazi do dezintegracije. Kroz nekoliko godina nova, snažna država raspast će se na nekoliko nezavisnih kneževina čiji vođe neće uspjeti zaustaviti vojne konflikte do sredine 13. vijeka. Autoritet kijevskog kneza kao šefa države postat će formalan. Kijev će još ostati glavni grad ali će kneževa moć preći na kolektivni suverenitet najuticajnijih kneževa. Centralizirana monarhija postat će federalna. Daljnja dezintegracija neće samo obilježiti socioekonomske i političke prilike nego uvesti i neke inovacije. Kijevske kronike još 1187. iskovale su termin ‘Ukrajina’ da bi označile južno područje ruske države u kojoj se nalaze provincije Kijev, Perejaslav i Černigov. Nakon nekog vremena javljaju se i Halič (Halychyna), Volinija (Volyn) i Podolija (Podilia). Uprkos nekoliko pokušaja da se ujedine kneževine odvojene granicama koje se javljaju u 12. i 13. vijeku, Kijevska Rusija slabi ekonomski i politički. Javljaju se mongolsko-tatarske horde koje će prijetiti više od dva vijeka.
Halič i Volinija
Dezintegracijom Stare ruske države u 12. vijeku separacijom nastaje i nova država Halič-Volinija (Halytsian-Volynian). Ona nastaje 1199. pod vladom kneza Romana, potomka Vladimira Monomaha. Ovaj čovjek prvi je u historije nazvan 'Veliki vojvoda' i 'autokratom cijele Rusije'.
Država je izložena konstantnim neprijateljstvima bojara potpomaganim Mađarima i Poljacima. Nakon smrti Romana Mstislaviča, bojari se protive nasljeđu njegovih sinova Danila i Vasiljka i na strani su Mađara. Tako 1214. godine, Koloman, mlađi mađarski princ ženi poljsku princezu i proklamira se kraljem kneževine Haliča-Volinije. Od toga vremena počinje dugi rat Danila Haličkog (Danylo Halytskyi) i njegovog brata Vasiljka da povrate očev tron. Ovaj rat postaje poznat kao oslobodilački rat, čiji je cilj ponovna uspostava nezavisnosti i teritorijalnog jedinstva Halič-Volinije.
Glavni Danilov zadatak postaje učvršćivanje državne institucije kneževine i potporu, koju bi mu bojari trebali vratiti. Danilo čini veliku stvar za svoju zemlju štiteći granice kneževine od mongolsko-tatarske opasnosti za Rusiju. Usput on nastoji oženiti svog sina za kćerku Bele IV. Danilo je mudar i učvrščuje granice prije navale stepskih hordi. Od 1254. do 1255. Danilo je odnio niz pobjeda i otjerao Mongole dalje od granica Ukrajine.
Danilova popularnost je porasla u očima svijeta. Odjednom je postalo časno biti udružen s jednom takvom zemljom. Godine 1253. okruni ga papa Inocent IV u Dorohychynu (danas Drohiczyn). Ovim činom priznata je kneževina Halič-Volinija. Teritorijalno ona se u 13. vijeku širi. Kneževini su pripale Liublin i dijelovi Transkarpatije. Sve izgleda lijepo, no neće dugo potrajati. Halič-Voliniju iscrpit će neprekidne borbe sa unutrašnjim i vanjskim neprijateljem. Ona će pasti u ruke neprijatelja. Krajem 14. vijeka sve ono što je brižni Danilo kućio podijelit će Poljska, Litva, Ugarska i Moldavija.
Pod Velikom Litvom
Tridesetih godina 14. vijeka veliki litvanski vojvoda Liubard osvojio je Voliniju. Uslijedio je litavsko-poljski rat od 1351-1352 Ukrajinu su podijelili Litvanci i Poljaci. Podolija, Kijev, Siver i Perejaslav su potpali pod litavsku krunu, ostalo su zauzeli Poljaci. Litvom je u to doba vladao veliki vojvoda Olgerd (Liubardov nasljednik). Domicilno stanovništvo protivi se litvanskoj ekspanziji po ukrajinskoj zemlji. Vjerovatno kako ne bi izazvali veće neprilike, Litva se ne miješa u socio-političke institucije, ni postojeći ekonomski sistem, što je tada vladao Ukrajinom. Štaviše, ovi pak asimiliraju ukrajinsku kulturu, a i pod religioznim su uticajem. Dolaskom 15. vijeka, tačno 1452. dolazi do odvajanja kijevske metropolije, ona postaje dodatna pokretačka sila razvitku centrifugalnih tendencija u ukrajinskim zemljama.