Ivan Stambolić (5. novembar 1936 – 25. august 2000) bio je srbijanski političar i funkcioner Saveza komunista Srbije (SKS). Od 1978. do 1982. bio je predsjednik Izvršnog vijeća Srbije, od 1984. do 1986. predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, a od 1986. do 1987. predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije.
Stambolić je početkom 1980-ih bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji i politički mentor Slobodana Miloševića, kojeg je 1986. podržao kao svog nasljednika na čelu Saveza komunista Srbije. Njihov politički odnos pogoršao se tokom 1987, kada je Milošević preuzeo kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije, nakon čega su Stambolić i njegovi politički saveznici uklonjeni s ključnih političkih funkcija. Stambolić se potom povukao iz aktivnog političkog života.
U augustu 2000. Stambolić je otet i ubijen uoči predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji, na kojima se očekivalo da bi mogao biti protivkandidat Miloševiću. Istraga i sudski postupak utvrdili su da su njegovo ubistvo organizovali pripadnici Službe državne sigurnosti Srbije po nalogu Slobodana Miloševića.
Biografija mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986 Stambolić je rođen 5. novembra 1936. u selu Brezova kod Ivanjice, u komunističkoj porodici. Njegov otac Miodrag Stambolić bio je predratni zadrugar, učesnik Narodnooslobodilačkog rata, narodni poslanik i predsjednik Moravičkog sreza. Majka Milunka (devojački isto Stambolić) bila je rođena sestra revolucionara, narodnog heroja i političara Petra Stambolića
Osnovnu školu završio je u Brezovi, a niže razrede gimnazije pohađao je u Užicu i Ivanjici. Nakon toga završio je industrijsku školu u Rakovici kod Beograda, gdje se školovao za metalostrugara. Kao kvalificirani radnik radio je u Fabrici reznog alata i CER-u u Čačku, a potom u Industriji motora i traktora u Rakovici. Uz rad je studirao na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu, gdje je diplomirao.
Politički uspon
Nakon završetka Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu, Stambolić je nastavio profesionalno napredovati u privredi i političkim strukturama Srbije. Kao rukovodilac u beogradskom privrednom sistemu stekao je iskustvo u upravljanju velikim preduzećima, a njegovo napredovanje bilo je povezano i s partijskim strukturama Saveza komunista Srbije. Bio je direktor Doma omladine u izgradnji u Beogradu, a potom generalni direktor Združenog preduzeća "Tehnogas" u Beogradu, na čijem je čelu bio od 1965. do 1975.
Godine 1975. izabran je za predsjednika Privredne komore Beograda, a naredne godine prešao je u najviše partijske strukture Srbije. Od 1976. do 1978. bio je sekretar Izvršnog komiteta Predsjedništva Saveza komunista Srbije. U tom periodu nastavio je napredovati u partijskom sistemu i postao jedan od istaknutijih funkcionera srbijanskog rukovodstva.
Godine 1978. izabran je za predsjednika Izvršnog vijeća Skupštine SR Srbije, odnosno republičke vlade. Na toj funkciji ostao je do 1982. Njegov mandat odvijao se u periodu ozbiljnih ekonomskih problema u Jugoslaviji nakon smrti Josipa Broza Tita, uključujući rast inflacije, vanjskog duga i ekonomskih teškoća.
Nakon završetka mandata predsjednika Izvršnog vijeća, Stambolić je 1982. postao predsjednik Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda. Na toj funkciji ostao je do 1984, kada je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na njegovo mjesto na čelu beogradskog partijskog komiteta potom je izabran Slobodan Milošević, koji je do tada bio član Predsjedništva CK SK Srbije.
Godine 1984. Stambolić je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na toj funkciji naslijedio je Dragoslava Markovića. Kao predsjednik SK Srbije nastojao je ojačati položaj Srbije unutar jugoslavenske federacije, ali istovremeno zadržati političko djelovanje u okviru tadašnjeg socijalističkog sistema i jugoslavenskog ustavnog poretka.
U vrijeme Stambolićevog predsjedavanja SK Srbije, Milošević je nastavio napredovati u partijskom sistemu. Stambolić ga je podržao kao svog nasljednika na mjestu predsjednika Centralnog komiteta SK Srbije. Milošević je u maju 1986. izabran na tu funkciju, nakon čega je Stambolić prešao na državnu funkciju predsjednika Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije.
Kao predsjednik Predsjedništva SR Srbije od 1986. do 1987, Stambolić je bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji. U tom periodu sve izraženiji problemi na Kosovu, rasprave o položaju Srbije u Jugoslaviji i zahtjevi za promjenom ustavnog uređenja postali su centralne teme njegove politike. Istovremeno su se unutar srbijanskog partijskog rukovodstva počele pojavljivati razlike između Stambolića i Miloševića u pogledu načina na koji treba odgovoriti na političku i društvenu krizu.
Politički kontekst
Početkom 1980-ih Savez komunista Srbije suočavao se s rastućim političkim i društvenim pritiscima, kako unutar Srbije tako i na nivou Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Među važnijim pitanjima bili su ekonomska i politička kriza u Jugoslaviji, odnosi između republika i pokrajina, pitanje ustavnog uređenja zemlje i kriza na Kosovu, koja je dobila novu dimenziju nakon demonstracija i nemira 1981. godine.
Istovremeno je u Srbiji jačala javna kritika političkog sistema. Posebno aktivni bili su pojedini intelektualni krugovi okupljeni oko Udruženja književnika Srbije, njegovog Odbora za zaštitu slobode misli i izražavanja te dijela članova Srpske akademije nauka i umetnosti. Kritički stavovi prema političkom sistemu i društvenim prilikama objavljivani su i u dijelu beogradskih književnih i političkih časopisa. U tom kontekstu tokom 1980-ih razvijala se i intelektualna rasprava o položaju Srbije u Jugoslaviji, koja je kulminirala objavljivanjem Memoranduma SANU 1986.
Memorandum SANU izazvao je snažne političke reakcije u Srbiji i drugim dijelovima Jugoslavije. Stambolić ga je javno kritikovao i njegovu suštinu opisao kao "in memoriam" Jugoslaviji, smatrajući da dokument predstavlja opasnost za jugoslavenski politički okvir i odnose među narodima i republikama. Njegov stav prema Memorandumu potvrđen je i u njegovom izlaganju na Beogradskom univerzitetu 30. oktobra 1986:
Istovremeno, srbijansko partijsko rukovodstvo zalagalo se za promjene ustavnog uređenja Jugoslavije i preispitivanje odnosa između Srbije, njenih autonomnih pokrajina i federacije. Stambolić je kasnije naglašavao da ustavne promjene koje je njegovo rukovodstvo iniciralo nisu imale za cilj ukidanje autonomije Kosova i Vojvodine, nego promjenu odnosa nadležnosti unutar postojećeg jugoslavenskog sistema.
Nakon što je Stambolić 1986. postao predsjednik Predsjedništva SR Srbije, a Slobodan Milošević predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, između dvojice dotadašnjih političkih saveznika počele su se pojavljivati sve izraženije razlike u pristupu političkim pitanjima. Posebno su se razlikovali njihovi stavovi o načinu rješavanja kosovskog pitanja i odnosu prema rastućoj nacionalnoj mobilizaciji u Srbiji.
Miloševićev politički uspon ubrzan je nakon njegovog obraćanja Srbima i Crnogorcima u Kosovu Polju u aprilu 1987. Njegov pristup kosovskom pitanju i način političke mobilizacije razlikovali su se od Stambolićevog pristupa, koji je zagovarao rješenje u okviru jugoslavenskog političkog sistema i uz uključivanje drugih republika.
Osma sjednica CK SK Srbije
Sukob između Ivana Stambolića i Slobodana Miloševića kulminirao je tokom 1987, u vrijeme sve izraženijih političkih neslaganja unutar rukovodstva Saveza komunista Srbije. Jedno od osnovnih pitanja bilo je rješavanje kosovske krize i način na koji je trebalo odgovoriti na sve snažnije zahtjeve Srba i Crnogoraca s Kosova. U proljeće i ljeto 1987. razlike između Stambolića i Miloševića postajale su sve izraženije, dok je Milošević postepeno izgrađivao podršku unutar partijskog rukovodstva.
Neposredni povod za sazivanje Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije bio je sukob između Miloševića i Dragiše Pavlovića, predsjednika Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda i Stambolićevog političkog saveznika. Pavlović je u septembru 1987. kritikovao način na koji se rješavalo kosovsko pitanje i upozoravao na opasnost od političke mobilizacije zasnovane na nacionalnim osjećajima. Milošević je njegove stavove ocijenio kao neprihvatljive i zahtijevao njegovo razrješenje.
Osma sjednica održana je 23. i 24. septembra 1987. u Beogradu, a njome je predsjedavao Milošević kao predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Sjednica je bila javno prenošena na Televiziji Beograd, što je omogućilo da višednevni unutarpartijski sukob prvi put u takvoj mjeri bude praćen u cijeloj Srbiji.
Tokom sjednice Milošević je Pavlovića predstavio kao političara koji svojim stavovima slabi partijsko jedinstvo i ne odgovara adekvatno na probleme na Kosovu. Pavlović je, s druge strane, upozoravao na posljedice politike koja je kosovsko pitanje predstavljala prvenstveno kroz nacionalnu mobilizaciju i zahtijevao oprezniji politički pristup.
Stambolić je nastojao zadržati kontrolu nad političkim procesom i spriječiti potpuno preuzimanje partijskog rukovodstva od strane Miloševićeve struje. Međutim, njegova podrška među članovima Centralnog komiteta bila je nedovoljna. Milošević je tokom priprema za sjednicu uspio osigurati većinu u partijskom rukovodstvu, dok je dio dotadašnjih Stambolićevih saveznika prešao na njegovu stranu.
Na sjednici je Milošević osigurao podršku za razrješenje Pavlovića iz članstva u Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije. Time je Stambolićev politički položaj dodatno oslabljen, a Milošević je učvrstio kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije. Osma sjednica predstavljala je odlučujući politički poraz Stambolićeve struje i važnu prekretnicu u Miloševićevom usponu.
Politički pad i povlačenje iz politike
Nakon Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije u septembru 1987, politički položaj Ivana Stambolića bio je ozbiljno oslabljen. Iako je formalno ostao predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije, Milošević i njegovi saveznici nastavili su učvršćivati kontrolu nad političkim institucijama Srbije i postupno uklanjati Stambolićeve pristalice s važnih funkcija.
Stambolić se nakon Osme sjednice našao u političkoj izolaciji. Miloševićeva struja nastojala je njegovu smjenu prikazati kao dio promjene političkog rukovodstva Srbije, dok je Stambolić pokušavao zadržati funkciju i politički utjecaj. Prema analizi historičara Koste Nikolića, Miloševićev cilj bio je uspostavljanje potpune političke kontrole u Srbiji, zbog čega je uklanjanje Stambolića predstavljalo jednu od narednih faza nakon pobjede na Osmoj sjednici.
U narednim mjesecima pojačan je politički i javni pritisak na Stambolića. Njegov položaj dodatno je oslabljen nakon što je izgubio podršku dijela dotadašnjih političkih saveznika. Na sjednici Predsjedništva SR Srbije 14. decembra 1987. Stambolić je podnio ostavku na funkciju predsjednika Predsjedništva SR Srbije i time se povukao iz neposrednog političkog života. Na njegovu funkciju izabran je Petar Gračanin, koji je pripadao političkoj strukturi koja je nakon Osme sjednice podržavala Miloševića.
Stambolićev odlazak s političke funkcije nije značio i njegov potpuni nestanak iz javnog života. Na prijedlog tadašnjeg saveznog premijera Ante Markovića krajem 1987. preuzeo je funkciju direktora Jugoslovenske banke za međunarodnu ekonomsku saradnju (JUBMES) u Beogradu.
Na čelu JUBMES-a Stambolić je ostao tokom gotovo čitave naredne decenije. Početkom raspada Jugoslavije i izbijanja ratova 1990-ih poslovanje banke bilo je otežano, a Stambolić je nastojao očuvati njenu imovinu i međunarodne poslovne veze. Prema njegovom kasnijem svjedočenju, banka je u tom periodu nastojala sačuvati kapital vrijedan više od 300 miliona američkih dolara.