Historija Evropske unije

thumb|desno|300px|Proširenje EU (animacija) Historija Evropske unije predstavlja vremenski period koji počinje 1952. godine osnivanjem prve velike evropske nadnacionalne ekonomske zajednice — Evropske zajednice za ugalj i čelik. U Evropi su 1958. osnovane još dvije nadnacionalne zajednice — Evropska ekonomska zajednica i Evropska zajednica za atomsku energiju, koje su se 1967. zajedno sa Evropskom zajednicom za ugalj i čelik ujedinile u Evropske zajednice. Godine 1993. Evropska ekonomska zajednica je, postavši jedan od tri stuba Evropske unije, ušla u njen sastav kao Evropska zajednica, a deset godina kasnije, istekom Ugovora iz Pariza, i funkcije Evropske zajednice za ugalj i čelik su postale dio nadležnosti Evropske zajednice, a samim tim i EU. Evropska zajednica za atomsku energiju je nastavila da postoji kao samostalna nadnacionalna organizacija.

Od svog nastanka, pa do današnjih dana, Evropska unija je rasla i razvijala se. Ono što je počelo kao šestočlana organizacija za slobodnu trgovinu industrijskim sirovinama, razvilo se u jedinstvenu uniju unutar čijih 28 država članica je omogućeno slobodno kretanje ljudi, roba, usluga i kapitala. Većina njenih građana se služi zajedničkom valutom, a članice ostvaruju jako blisku saradnju u pravnim, policijskim, odbrambenim i vanjskopolitičkim pitanjima. Od zajednice koja je izgradila Evropu iz pepela nakon Drugog svjetskog rata, prerasla je u uniju sa preko 500 miliona stanovnika, sa najvišim bruto društvenim proizvodom na svijetu .

Ideja o ujedinjenoj Evropi Ideja o ujedinjenoj Evropi je jako stara i potiče iz perioda Rimskog Carstva European Integration Process. Poslije njegovog raspada, bilo je više pokušaja ujedinjenja Evrope na principima nacionalne države (Franačka država, Sveto Rimsko Carstvo, Poljsko-litvanska unija, Prvo francusko carstvo i Nacistička Njemačka). Međutim, svi ti pokušaji su propali, zato što su bili zasnovani na prinudnom ujedinjenju država, a ne na njihovoj međusobnoj saradnji .

Po završetku Prvog svjetskog rata, riješene da ne dozvole da se užasi rata ikada ponove, mnoge države počinju da razmišljaju o politički ujedinjenoj Evropi. Austrijski grof Rihard Koudenhove-Kalergi (njem. Richard Coudenhove-Kalergi) je 1923. osnovao Panevropski pokret i 1926. je na prvom Panevropskom kongresu održanom u Beču okupio brojne ličnosti iz svijeta politike The Origins 1919-1939. Između ostalog, tom prilikom je rekao sljedeće :

Francuski premijer Aristide Briand je na sjednici Lige naroda 1929. predložio formiranje federacije evropskih država u cilju ekonomskog napretka i političko-socijalne saradnje. Brojni političari i ekonomisti su dobro prihvatili Brijanov prijedlog, tako da mu je Društvo naroda dalo zadatak da napiše memorandum sa konkretnim projektom. On je 1930. predstavio dokument koji je nazvao „Memorandum o organizaciji sistema Evropske federalne unije“, ali je tada početak Velike ekonomske krize gurnuo u stranu ideju o ujedinjenoj Evropi. Briandov sunarodnik, političar Edouard Herriot je 1931. objavio knjigu „Sjedinjene Evropske Države“, kako bi pažnju javnosti ponovo usmjerio ka ideji evropskog ujedinjenja. Međutim, njen dalji razvoj potpuno je prekinut usponom nacizma u Njemačkoj koji je doveo do početka Drugog svjetskog rata .

Početak saradnje Po završetku Drugog svjetskog rata, stvaranje nadnacionalne organizacije bilo je potrebno iz političkih i ekonomskih razloga, pa se sve češće moglo čuti mišljenje da je njeno stvaranje jedini način da se spriječe dalji ratovi između evropskih naroda. Privreda „starog kontinenta“ je u ratu pretrpjela velike gubitke — proizvodnja je skoro stala i životni standard ljudi je znatno opao. Veliki broj političara je vjerovao da se privreda može obnoviti samo stvaranjem zajedničkog tržišta, koje bi podstaklo veću konkurenciju, usljed čega bi došlo do rasta produktivnosti rada i životnog standarda .

Britanski premijer Winston Churchill je 19. septembra 1946. na Univerzitetu u Zürichu održao govor koji po mnogima predstavlja prvi poslijeratni korak napravljen ka evropskoj integraciji Počeci (1945—1957). On je tom prilikom rekao :

Zahvaljujući Churchillovom govoru, u Hagu je 1948. održana konferencija na kojoj su prisustvovali brojni političari i predstavnici vlada, ali i predstavnici raznih građanskih udruženja. Cilj konferencije bilo je osnivanje Vijeća Evrope, a na njenom kraju je donijet Statut Vijeća Evrope. Statut je 5. maja 1949. u Londonu potpisalo 10 evropskih zemalja — Belgija, Danska, Francuska, Irska, Italija, Luksemburg, Holandija, Norveška, Švedska i Ujedinjeno Kraljevstvo. Ovim događajem, koji je poznatiji kao Londonski sporazum, osnovano je Vijeće Evrope Vijeće EvropeUgovor iz Londona (1949). Iako je u samom početku Vijeće pokušalo da utiče na produbljivanje političke saradnje između zemalja članica, njegova osnovna funkcija svodila se na jačanje demokratije i poštovanja ljudskih prava u njima .

Ugovor iz Pariza mini|desno|140px|Robert Schuman Mnogi Evropljani su smatrali da se zapadnonjemačka privreda prebrzo oporavljala od posljedica rata i da se na neki način mora kontrolisati. Kako bi ispunio volju naroda, francuski ministar spoljnih poslova Robert Schuman je na osnovu plana svog sunarodnika, ekonomiste Jean Monneta, predložio ujedinjenje francuske i zapadnonjemačke industrije uglja i čelika, i pozvao je i druge zemlje da se pridruže . Schumanova deklaracija (također nazivana i Schumanovim planom) je predstavljena 9. maja 1950 Evropska zajednica za ugalj i čelik, i počeli su pregovori o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik (u daljem tekstu EZUČ), koji su uspješno završeni. Na osnovu Schumanove deklaracije izrađen je Pariski ugovor, kako je Ugovor o Evropskoj zajednici za ugalj i čelik nazivan u javnosti. Predstavljen je 18. aprila 1951, i njegovim stupanjem na snagu 24. jula sljedeće godine, i to na vremenski period od 50 godina, došlo je do ujedinjenja industrija uglja i čelika šest zapadnoevropskih zemalja — Francuske, Zapadne Njemačke, Italije, Belgije, Holandije i Luksemburga Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik. Sve carine u trgovini željezom, ugljem i čelikom su ukinute, uvedena je zajednička tarifa prema zemljama van EZUČ, a počela je da se sprovodi i stroža kontrola proizvodnje i prodaje ovih sirovina . Kao rukovodeće tijelo EZUČ osnovana je Visoka vlast, za čijeg je prvog predsednika izabran Jean Monnet, idejni tvorac EZUČ, a za privremeno sjedište je izabran Luksemburg. Zajednička skupština, koja je imala samo savjetodavnu ulogu, osnovana je 10. septembra iste godine i za njenog predsjednika je izabran belgijski ministar vanjskih poslova Paul Henri Spaak . Također, osnovano je i Vijeće ministara, čiji je cilj bio zaštita interesa zemalja članica. Sud pravde Evropske unije je četvrta institucija osnovana Pariskim ugovorom, i to sa ciljem da rješava nesporazume koji bi mogli nastati unutar Zajednice .

Ekonomska unija Beneluksa Još 1921. Belgija i Luksemburg su se udružili u ekonomsku uniju , a 5. septembra 1944. vlade zemalja Beneluksa u izbjeglištvu su donijele odluku o osnivanju Carinske unije Beneluksa . Shvativši da su privrede njihovih zemalja premale da bi samostalno mogle da opstanu na svjetskom tržištu, vođe zemalja Beneluksa su donijele odluku o stvaranju prisnije ekonomske unije i 1958. Carinska unija Beneluksa je zamijenjena Ekonomskom unijom Beneluksa . Ova Unija je omogućila potpunu slobodu kretanja ljudi, robe, usluga i kapitala između zemalja Beneluksa, kao i koordinaciju njihovih socijalnih i ekonomskih politika .

Rimski ugovori mini|lijevo|200px|Zemlje potpisnice Rimskih ugovora Predsjednik Zajedničke skupštine EZUČ Paul Henri Spaak je 1955. predložio ekonomsku integraciju zapadnoevropskih zemalja, po ugledu na tadašnju Carinsku uniju Beneluksa. Povodom Spaakovog prijedloga u Mesini je 15. juna iste godine počela konferencija zemalja članica Evropske zajednice za ugalj i čelik. Cilj konferencije, kojom je Spaak predsjedavao, bila je priprema nacrta sporazuma koji bi omogućio nastanak Evropske ekonomske zajednice (u daljem tekstu EEZ). Nacrt sporazuma je u maju 1956. predstavljen zemljama članicama i poslije godinu dana pregovora, u Rimu su 25. marta 1957. potpisani Rimski ugovori . Pošto je prošao potvrđivanje u parlamentima zemalja potpisnica, sporazum je 1. januara 1958. stupio na snagu. Njegovo sprovođenje je omogućilo slobodno kretanje roba, a kretanje ljudi, finansijskih sredstava i usluga je olakšano. Visina trgovinskih carina između zemalja članica je značajno smanjena, monopol je zabranjen i usvojene su određene odredbe vezane za transport, kao i komercijalne privilegije za kolonije zemalja članica Rimski ugovori (1957). Jedna od odredbi Ugovora onemogućila je jednostrano prekidanje sporazuma, i njegov prekid bi, kao i svaka druga odluka unutar EEZ, mogao biti izdejstvovan jedino većinskim izglasavanjem . Za predsjednika komisije Zajednice izabran je zapadnonjemački političar Walter Hallstein.

Evropska zajednica za atomsku energiju (u daljem tekstu Evroatom) je nastala kao drugi produkt Rimskih ugovora. Njeno osnivanje je izvršeno na insistiranje Francuske , koja je željela da se radi stvaranja jake nuklearne industrije, izvrši integracija nuklearnih potencijala zemalja članica EEZ . Francuski inženjer Louis Armand je izabran za njenog prvog predsednika.

Jedinstveno tržište za poljoprivredne proizvode stvoreno je usvajanjem Zajedničke poljoprivredne politike. Također, ona je, garantujući cijenu poljoprivrednih proizvoda, evropskim seljacima zagarantovala dovoljne prihode . Rimskim ugovorima, osnovana je prva finansijska institucija Evropskih zajednica, koja je javnom i privatnom sektoru unutar njih davala dugoročne zajmove — Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka.

U periodu pred usvajanje Rimskih ugovora druge evropske države su pozvane na bližu saradnju koja bi na kraju dovela do njihovog prijema u Zajednicu. Ujedinjeno Kraljevstvo je odbilo ovaj poziv i, plašeći se gubitka kontrole nad sopstvenom politikom, ono je zajedno sa Norveškom, Švedskom, Danskom, Švajcarskom, Austrijom i Portugalom osnovalo organizaciju EFTA — Evropsku asocijaciju za slobodnu trgovinu .

Ugovor o spajanju Unutar evropskih zajednica postojala je saglasnost oko toga da se ovlaštenja njihovih rukovodećih tijela moraju povećati, ali postojalo je i neslaganje oko načina na koji bi to povećanje bilo izvršeno. Naime, Francuska se zalagala za povećanje ovlaštenja Vijeća ministara Zajedničke skupštine, dok su druge zemlje članice smatrale da se jačanje rukovodećih tijela može izvršiti samo njihovom integracijom u jedno tijelo sa širokim ovlašćenjima. Poslije dužih pregovora koji su trajali od 23. septembra 1963. do 8. aprila 1965. zemlje članice su u Briselu potpisale Ugovor o spajanju, dokument koji je predviđao ujedinjenje tri evropske zajednice, a samim tim i ujedinjenje njihovih rukovodećih tijela . Ugovor je stupio na snagu 1. jula 1967., čime su stvorene Evropske zajednice i njena rukovodeća tijela — Evropska komisija, Vijeće ministara i Evropski parlament. Ekonomske odredbe ovog sporazuma su dovele do još veće ekonomske integracije zemalja članica — carine na industrijsku robu između njih su ukinute i uvedena je zajednička carinska tarifa prema zemljama van Zajednica.

Prvo proširenje mini|lijevo|190px|Proširenje Evropske unije (1973—2007); Plava boja - Evropska zajednica (EZUČ, EEZ i Euratom), zelena boja - Evropska unija Proširenje Evropskih zajednica se prvi put zvanično pominje u Rimskim ugovorima, kada je odlučeno da samo evropska država može ući u sastav EEZ i da oko njenog prijema mora postojati konsenzus zemalja članica. Također, država i njene institucije se moraju pridržavati demokratskih principa i moraju prihvatiti osnovne ciljeve kojima EEZ teži, kao i sve zakone koje su unutar nje doneseni .