Kraljevina Makedonija () bilo je antičko kraljevstvo na sjevernoj periferiji klasične GrčkeEnciklopedija Britannica: Kraljevina Makedonija, a kasnije dominantna država helenističke Grčke. Većim dijelom njenog postojanja vladala je legendarna dinastija Argead, a zatim Antipatridi i konačno Antigonidi. Makedonsko kraljevstvo se nalazilo na sjeveroistočnom dijelu grčkog poluotoka, omeđena Epirom na zapadu, Peonijom na sjeveru, Trakijom na istoku i Tesalijom na jugu.
Prije 4. stoljeća p. n. e. Makedonija je bila malo kraljevstvo u sjevernoj Grčkoj i nalazilo se izvan područja kojim su dominirali veliki polisi Atina, Sparta i Teba, i jedno je vrijeme bila podređena Ahemenidskom carstvu. Za vrijeme vladavine Filipa II (359.p. n. e. - 336.p. n. e.) dolazi do uspona Makedonije, koja se prvo oslobodila perzijske vladavine i počela da kontroliše čitav grčki svijet. Pomoću inovativne makedonske vojske, Filip je porazio Atinu i Tebu u odlučujućoj bici kod Heroneje 338. godine p. n. e. i pokorio ih, držeći Spartu pod kontrolom. Njegov sin Aleksandar Veliki je ostvario san svog oca da komanduje cijelom Grčkom osnivajući Savez grčkih država, nakon zauzimanja Tebe. Mladi Aleksandar je tada bio spreman da vodi vojsku koja je težila da se osveti Ahemenidskom carstvu, zbog invazije na Grčku u 5. stoljeću p. n. e.
Aleksandar Veliki je bio uspješan u ratovima protiv Ahemenidskog carstva i na kraju je zauzeo teritoriju koja se protezala do rijeke Ind. Tada je njegovo Makedonsko carstvo bilo najmoćnije carstvo na svijetu stvarajući helenističku državu. Grčka umjetnost i književnost je cvjetala u novim osvojenim zemljama a napredak u filozofiji i nauci se proširio antičkim svijetom. Od najvećeg značaja su doprinosi Aristotela, učitelja Aleksandra Velikog, čija su se djela proučavala stoljećima nakon njegove smrti.
Nakon smrti Aleksandra Velikog 323. godine p. n. e., slijede ratovi dijadosa i podjela carstva. Kraljevina Makedonija nastavlja svoje postojanje kao grčki kulturni i politički centar u Mediteranskom regionu zajedno sa Ptolemejskim kraljevstvom, Seleučkim carstvom i Atalid kraljevstvom. Važni gradovi poput Pele, Pidne i Amfipolisa su bili uključeni u borbi za kontrolu teritorija. Osnovani su novi gradovi, kao što je Solun od strane uzurpatora Kasandera, koji je danas drugi grad po veličini u današnjoj Grčkoj. Pad utjecaja Makedonije započeo je usponom Rima sve dok je nije zauzeo tokom Makedonskih ratova.
Historija
Rana historija i legenda Klasični grčki historičari Herodot i Tukidid su objasnili da su makedonski kraljevi iz dinastije Argijad bili potomci argoskog kralja Temenusa i da su zbog toga mogli tvrditi da su potomci Herakla i glavnog grčkog boga Zeusa. Tvrdnju da dinastija Argijad vodi porijeklo od Temenusa su prihvatile helanodikajske vlasti antičkih Olimpijskih igara dozvoljavajući Aleksandru I Makedonskom (498. - 454. p. n. e.) da bude dio natjecanja zbog svoje percipirane grčke baštine. Međutim, vrlo se malo zna o Makedonskom kraljevstvu tokom arhajskog perioda. Kraljevina Makedonija je bila smještena na plodnoj aluvijalnoj ravnici koju navodnjavaju rijeke Bistrica i Vardar u Donjoj Makedoniji, sjeverno od planine Olimp. Historičar Robert Malcolm Errington sugerira da je jedan od najranijih kraljeva iz dinastije Argijad osnovao Ajgu (današnju Verginu) kao prvu makedonsku prijestolnicu sredinom 7. stoljeća p. n. e. Tada je Kraljevina Makedonija pokrivala područje koje otprilike odgovara zapadnom i centralnom dijelu Makedonije, u današnjoj Grčkoj. Nakon toga se postepeno proširila na područje Gornje Makedonije koja je bila naseljena grčkim plemenima Linkestidi i Elimeji, dok su regione Ematija, Eordeja, Beotija, Migdonija, Krestonija i Meglen nastanjivali različiti narodi poput Tračana i Frigijaca.
Godinu dana nakon što je perzijski kralj Darije I (522. - 486. p. n. e.) pokrenuo invaziju na Europu protiv Skita, Peonaca, Tračana i nekoliko grčkih gradova-država na Balkanskom poluostrvu, perzijski general Megabaz je upotrijebio diplomatiju kako bi ubijedio makedonskog kralja Amintasa I da postane vazal Ahemenidskog carstva čime je započeo period Ahemenidske Makedonije. Makedonija je imala veliki stepen autonomije i nikada nije bila satrapija (provincija) Ahemenidskog carstva, jer je Aleksandar I pružio makedonsku vojnu potporu perzijskom kralju Kserksu I (486. - 465. p. n. e.) tokom Druge Perzijske invazije na Grčku. Nakon grčke pobjede u bici kod Salamine 480. godine p. n. e., Aleksandar I je bio ahemenidski diplomata koji je predložio mirovni sporazum i savez s Atinom, ali je ova ponuda odbijena. Ubrzo nakon toga, Ahemenidske snage su bile prisiljene da se povuku iz kopnene Europe što je označilo prestanak perzijske kontrole nad Makedonijom.
Uključivanje u Grčki svijet Iako je bio perzijski vazal, Aleksandar I Makedonski je imao prijateljske diplomatske odnose sa koalicijom grčkih gradova-država koje su predvodili Atina i Sparta. Njegov nasljednik Perdikas II Makedonski (448. - 413. p. n. e.) je predvodio Makedonce u ratu protiv Delskog saveza, ali su napadi tračkog kralja Sitalka zaprijetili teritorijalnom integritetu Makedonije na sjeveroistoku. Atinski državnik Perikle je 437. godine p. n. e. osvojio teritoriju u južnom dijelu rijeke Strume gdje je osnovao kolonijalni grad Amfipolis kako bi pružio Atini stalnu opskrbu srebra, zlata i drveta. Nakon sklapanja saveza između Atine i Perdikasovog brata koji se protiv njega pobunio, makedonski kralj se osvetio promovirajući pobunu protiv atinskih saveznika na Halkidikiju osvajajući strateški grad Potideju. Nakon zauzimanja makedonskih gradova Terme i Beroje, Atina je opkolila Potideju koju nije uspjela da savlada pa je mirovnim sporazumom Terma je vraćena Makedoniji a veći dio Halkidikija Atini.
Perdikas II je stao na stranu Sparte tokom Peloponeskog rata (431. - 404. p. n. e.), pa je Atina 429. godine p. n. e. uvjerila Sitalka da napadne Makedoniju ali je bio prisiljen da se povuče zbog jake zime. Lokalni vladar Arabej se 424. godine p. n. e. pobunio protiv Perdikasa II kojem je priskočila Sparta u pomoć. Nakon što su tokom bitke kod Linkestisa vojnici spartanskog generala Braside opljačkali brodove bez nadzora, Perdikas II je promijenio stranu podržavši Atinu koja je ugušila Arabejevu pobunu. Nakon Brasidine smrti 422. godine p. n. e., Atina i Sparta su potpisale Nikijin mir koji je Makedoniju oslobodio od obaveza atinskog saveznika. Nakon pobjede u bici kod Mantineje 418. godine p. n. e., Sparta je sklopila savez s Argosom i makedonskim kraljem Perdikasom II koji je dobio cijeli Halkidiki. Kad je Argos iznenada prešao na stranu Atine, atinska mornarica je uspostavila blokadu makedonskih luka izvršivši invaziju na Halkidiki 417. godine p. n. e. Perdikas II je potpisivanjem mira 414. godine p. n. e. uspostavio savez s Atinom koji je nastavio njegov sin i nasljednik Arhelaj I Makedonski (413. - 399. p. n. e.). Atina je tada pružila pomorsku podršku Arhelaju I tokom makedonske opsade Pidne 410. godine p. n. e. u zamjenu za drvnu i pomorsku građu.
Iako je Arhelaj I bio suočen sa unutrašnjim pobunama i invazijom Ilira, uspio je učvrstiti makedonsku vlast u Tesaliji gdje je poslao vojnu pomoć svojim saveznicima. Iako je zadržao grad Ajgu kao svečano i religiozno središte, Arhelaj I je prijestolnicu kraljevstva preselio u grad Pelu koja se rijekom spajala sa Egejskim morem. Zatim je poboljšao makedonsku valutu kovanjem kovanica sa većim sadržajem srebra, kao i izdavanjem posebnih bakarnih novčića. Njegov kraljevski dvor je privukao prisustvo mnogih poznatih intelektualaca poput atinskog dramatičara Euripida. Nakon njegovog ubistva Kraljevina Makedonija je utonula u haos koji je trajao od 399. do 393. godine p. n. e. i obuhvatao vladavinu četiri različita monarha: Oresta, sina Arhelaja I; Aeropa II, strica i ubice Oresta; Pauzanija, sina Aeropa II; i Amintasa II koji je bio oženjen najmlađom kćeri Arhelaja I. Ovaj nemirni period je završen kada je Amintas III Makedonski (393. - 370. p. n. e.) ubio Pauzanija i preuzeo makedonsko prijestolje.
Amintas III je bio prisiljen napustiti svoje kraljevstvo 383. godine p. n. e. nakon masovne invazije Dardanaca na čelu sa Bardilisom. Nakon povratka uz pomoć solunskih saveznika, Amintas III je zajedno sa spartanskim kraljem Agesilajem II uništio snage halkidijskog grada Olinta i raspustio Halkidikijski savez 379. godine p. n. e. Njegov nasljednik Aleksandar II Makedonski (370. - 368. p. n. e.) je napao Tesaliju kojom je vladao tiranin Aleksandar Ferejski čime je izazvao intervenciju Tebe. Nakon osvajanja grada Larise uslijedio je mirovni sporazum između Tebe i Makedonije. Ubistvom Aleksandra II od strane njegovog zeta Ptolemeja Alorosova, na vlast dolazi Perdikas III Makedonski (368. - 359. p. n. e.) čija je vladavina obilježena političkom stabilnošću i financijskim oporavkom. Međutim, nakon što je Atina zauzela makedonske gradove Metoni i Pidnu, uslijedila je invazija Dardanaca na čelu s Bardilisom koji je ubio Perdikasa III i 4.000 makedonskih trupa.
Uspon Makedonije Perdikasov nasljednik Filip II Makedonski (359. - 336. p. n. e.) je upotrebom spretne diplomatije uspio uvjeriti Tračane i Atinjane da prestanu davati podršku ostalim pretendentima na makedonsko prijestolje. To je postigao potkupljivanjem Tračana i njihovih peonskih saveznika i sklapanjem sporazuma s Atinom kojoj je ustupio luku Amfipolis. Nakon toga je radikalno transformirao makedonsku vojsku uvođenjem makedonskih falangi koji su bili naoružani dugim piketima (tzv. sarisima). Zbunjujući antički izvori su natjerali moderne naučnike na raspravu da li su prethodni makedonski kraljevi mogli doprinijeti ovim reformama i u kojoj mjeri je Filip preuzeo ideje koje je vidio tokom zatočeništva u Tebi. Makedonci su, kao i ostali Grci, tradicionalno prakticirali monogamiju, ali je Filip II imao sedam supruga. Nakon saveznih brakova sa makedonskom aristokratkinjom Filom Elimejskom i ilirskom princezom Audatom, uspostavio je savez sa Tesalijom oženivši tesalsku plemkinju Filinu koja mu je rodila sina koji je kasnije vladao kao Filip III Makedonski (323. - 317. p. n. e.). Kako bi osigurao savez sa Epirom, Filip II je oženio Olimpiju koja mu je rodila sina koji je kasnije vladao kao Aleksandar III Makedonski (336. - 323. p. n. e.). Nejasno je jesu li perzijski kraljevi utjecali na Filipovu poligamiju, iako je njegov prethodnik Amintas III imao tri sina sa dvije žene.
Dok je Atina bila preokupirana Savezničkim ratom (357. - 355. p. n. e.), Filip II je 357. godine p. n. e. zauzeo Amfipolis, a slijedeće godine okupirao Pidnu i Potideju. Nakon zauzimanja Krenidosa 356. godine p. n. e., makedonski general Parmenion je porazio ilirskog kralja Grabosa. Tokom opsade Metonija 354. godine p. n. e., Filip II je izgubio oko koje je pogođeno strijelom, ali je uspio zarobiti grad i srdačno se ophoditi sa stanovnicima. Time je Filip II uključio Makedoniju u Treći sveti rat (356. - 346. p. n. e.) koji je započeo nakon zauzimanja Apolonovog hrama u Delfima od strane Fokide. Pobjeda nad fokidskim generalom Onomarhom 352. godine p. n. e. u bici na Kročkom polju je dovela do izbora Filipa II za vođu (arhonta) Solunskog saveza što mu je osiguralo mjesto u Amfiktionskom vijeću i omogućilo bračni savez sa Ferom nakon vjenčanja sa Nikesipolidom, nećakinjom tiranina Jasona Ferejskog. Pošto je želio napasti moćno Ahemenidsko carstvo, podupirao je satrape i plaćenike koji su se pobunili protiv centralne vlasti. Tako je satrap Helespontske Frigije Artabaz zajedno sa porodicom potražio utočište na makedonskom dvoru. Kasnije je njegova kćerka Barsina postala supruga Aleksandra III.