300px|mini|Afrika 1914. godine 300px|mini|Politička karta Afrike Dekolonizacija Afrike je historijski proces koji se odigrao u većem dijelu afričkog kontinenta nakon Drugog svjetskog rata. On podrazumijeva osamostaljivanje velikog broja evropskih posjeda (britanskih, portugalskih, francuskih i belgijskih) i formiranje afričkih država.Napomena: Prije Drugog svjetskog rata u Africi su bile nezavisne Etiopija (koju je okupirala Italija 1936) i Liberija (od 1847).
Osamostaljenje evropskih kolonija u prekomorskim zemljama nije bilo ograničeno na Afriku. Ono je obuhvatalo sve kontinente, baš kao što je i evropsko osvajanje prekomorskih posjeda obuhvatalo sve kontinente. Drugi svjetski rat bio je svakako katalizator, ali korijeni promjena sežu u dalju prošlost. Zakon o upravljanju Indijom, koji je donio Britanski parlament 1935, predviđao je nezavisnost Indijskog potkontinenta, mada ne u onom obliku u kojem je došlo do nezavisnosti. Međutim, posljedice rata utjecale su na to da evropske sile sagledaju novu perspektivu svijeta i svog mjesta u njemu, uključujući i njihove odnose prema Africi.
Politička pozadina Kada su kolonijalne sile prevazišle šok pobjede i razaranja nakon 1945. godine, one su blagonaklono gledale na afričke kolonije zbog njihove podrške u ratu i doprinosa savezničkoj pobjedi. Željele su i dalje računati na stalnu lojalnost, kao i na afrička prirodna bogatstva u Hladnom ratu, koji su upravo preduzimale protiv Sovjetskog Saveza i njegovih saveznika. Evropsko javno mnijenje bilo je uveliko protiv kolonijalizma. Britanija je vrlo brzo, 1947. godine, prihvatila nezavisnost Indije i Pakistana. Francuska i Holandija u međuvremenu su se odlučile boriti za opstanak u Jugoistočnoj Aziji, ali bez uspjeha. Neuspjeh Holandije da ponovo osvoji Indoneziju bio je očigledan 1950, dok je francuska armija doživjela spektakularni poraz u Indokini kod Dien Bien Phua 1954. Novi raspored svjetskih sila postao je očigledan, mada je to bilo nagoviješteno još dvadesetih godina 20. stoljeća u Rifskom ratu. Čak i tada evropske sile nisu postale svjesne novog poretka. Francuzi su morali ponovo naučiti lekciju u Alžiru tokom pedesetih, a SAD su to ponovile u Vijetnamu (iako Južni Vijetnam nije bio američka kolonija) tokom šezdesetih godina.
Posmatrano iz duge historijske perspektive, evropsko osvajanje i dekolonizacija Afrike odigrali su se velikom brzinom. Samo u tri decenije (od 1880. do 1910) izvršena su glavna osvajanja, a samo su 2 decenije, od 1955. do 1975, trebale da se okonča evropski imperijalizam u Africi. Mnogi osnovni uzroci osvajanja sada su se preokrenuli. Poslije 1945. godine kolonijalna teritorija nije više imala značajnu ulogu u međusobnom evropskom suparništvu. Sovjetski Savez i SAD bacili su evropske sile u zasjenak, a oni nisu imale afričke kolonije.Kembrička historija Afrike, svezak 8, poglavlje: "Drugi svjetski rat: predigra dekolonizacije u Africi" Ideološko opravdanje kolonijalne vladavine oslabilo je opadanjem rasizma i kulturnog šovinizma, koji su bili izuzetno jaki pokreti krajem 19. stoljeća. Više se nije smatralo moralnim činom da se "civilizuju primitivni narodi na drugim kontinentima".Philip Curtin, Istorija Afrike, Klio, Beograd, 2005, str. 770.. Čak suprotno, držanje kolonija protiv njihove volje izazivalo je protivljenje u svjetskom javnom mnijenju. Također, broj članica Ujedinjenih nacija iz Afrike rastao je svake godine.
Ovo su, međutim, bili samo sporedni činioci u poređenju s pomjeranjem ravnoteže vojnih rashoda. Krajem 19. stoljeća poznata korist od afričke imperije koju je imala evropska sila nije bila tako velika, ali su troškovi osvajanja bili neuporedivo manji. U trećoj četvrtini 20. stoljeća korist od evropskih posjeda u Africi bila je bolje poznata, ali je i dalje bila mala, a troškovi borbe protiv organiziranog oslobodilačkog pokreta bili su veoma veliki. Evropske imperije i neevropske sekundarne imperije imale su ogromnu prednost od lokalnog monopola na savremeno naoružanje. Tokom pedesetih godina 20. stoljeća prednost se pomjerila u korist gerilskog ratovanja, u kojem se i mali broj gerilskih pobunjenika mogao boriti protiv mnogostruko jače konvencionalne vojske. Primjeri Indonezije, Indokine i Alžira uslijedili su kratko jedan za drugim. Nijedna evropska zemlja nije mogla dugo podnositi tolike rashode, mada je trebalo dosta vremena da se ta činjenica prizna.
Oblici i izvori afričkog otpora Primarni otpor Neki oblik afričkog otpora kolonijalnoj vladavini postojao je od samog početka. Taj otpor pružale su pretkolonijalne državne tvorevine i on je uglavnom bio slab i kratkotrajan.Kembrička historija Afrike, svezak 6, Od 1870. do 1905, poglavlje: "Evropska podjela Afrike: porijeklo i dinamika" Primarni otpor obuhvatao je i jedan podtip otpora stvaranju države, gdje je vodstvo trebalo izgraditi novu političku strukturu. Očigledni primjeri ovih podtipova su Abd el-Kader u Alžiru, pobuna Madži-Madži u Tanganjiki i, u kasnijem periodu, pobune naroda Šona i Ndebele u Rodeziji. Konačna pobjeda u borbi za afričku nezavisnost imala je, svakako, korijene u savremenom nacionalizmu - obliku političke organizacije preuzetog sa Zapada ili prilagođenog drugim neevropskim zemljama (kao što je Indija), s ciljem da se preuzme kolonijalna država kao okvir za obnovljeni i nezavisni afrički politički život.
Primarni otpor prestao je u većem dijelu Afrike prije Prvog svjetskog rata i savremeni nacionalizam počeo je bilježiti pobjede tek poslije Drugog svjetskog rata. Jedna neprikladna treća kategorija vladala je u toku međuratnog perioda, ali je bila toliko raznovrsna da ju je teško nazvati kategorijom. Neku vrstu otpora organizirale su elitne političke partije, kao što su Zapadnoafrički nacionalni kongres ili Afrički nacionalni kongres u Južnoj Africi. Ostale vrste protesta bile su različite: štrajkovi, pobune, vjerski pokreti ili mirni otpor kolonijalnoj vladavini izražen preko štampe ili političkih procesa. I pored velike raznovrsnosti, oni se ne mogu svrstati ni u primarni otpor ni u savremeni nacionalizam.
Religija kao pokretač otpora mini|150px|lijevo|Emir Abd el-Kader, religijski vođa u Alžiru Zajednička religija bila je jedan izvor jedinstva mnogo obuhvatniji od bilo kojeg društvenog grupisanja. Bez sumnje, to je jedan od razloga što su najuspješnija nastojanja za stvaranje države — od Abd el-Kadera u Alžiru, preko Sanusija do Muhammeda Abdullaha Hasana u Somaliji — bila zasnovana na religiji s univerzalnim zahtjevima.
Kolonijalni zvaničnici stoga su obraćali veliku pažnju na islam kao na moguću ujedinjujuću silu. U sjevernoj Africi Francuzi su bili posebno aktivni u vjerskoj politici sprečavajući neke vođe, ali pomažući druge koji su se činili naklonjeni evropskoj vladavini.
Poziv u ime islama mogao je biti prijetnja i muslimanskim upravama. Niz vjerskih pobuna u 19. stoljeću u čitavom Sudanu jasno pokazuju da religija može ujediniti narod, bez obzira na različitost pritužbi i ciljeva. Slični pokreti nisu se pretvorili u opću vjersku pobunu u toku kolonijalnog perioda, ali pokreti kakvi su bili Hamalaja u francuskom Sudanu (kasnije Maliju) i muslimanska bratstva u Egiptu od četrdesetih godina 20. stoljeća ilustriraju početnu snagu koja se u odgovarajućim uvjetima mogla pretvoriti u opću pobunu.
Kršćanske sekte, koje su se odvojile od evropskih misionara i evropske verzije kršćanskog pravovjerja mogle su se okrenuti protiv režima. Baš pred Prvi svjetski rat u Njasalendu (sada Malavi), Elliott Kamwana organizirao je Osmatrački pokret po ugledu na američku sektu Jehovinih svjedoka. Kamwana je propovijedao drugi Kristov dolazak. Pokret se prenio i na druge kolonije. Međutim, pretvorio se u antievropski kada je Kamvana nagovijestio drugi dolazak za 1914. godinu, kada će povratak Krista dovesti do odlaska Evropljana, kraja oporezivanja i vraćanja afričke samouprave. Uprava Njasalenda protjerala je Kamwanu i pokušala razbiti njegove pristalice, međutim, bez uspjeha. Osmatrački pokret propovijedao je po čitavoj centralnoj Africi i zadržao jako antievropsko raspoloženje sve do kraja kolonijalnog perioda.
Dalje ka sjeveru, u donjem Kongu, oko 1920. godine drugi kršćanski vođa, Simon Kimbangu, stekao je prve pristalice zbog svoje iscjeliteljske moći. Međutim, 1921. neke njegove pristalice nagovijestile su da će nebeska vrata istrijebiti Evropljane. Drugi su tvrdili da će se Afroamerikanci vratiti i osloboditi svoju braću i sestre. Belgijske vlasti osudile su Kimbangu na doživotnu robiju, ali je pokret nastavljen uz povremeno iskazivanje antievropskog osjećanja. Čak su i pravoslavne kršćanske crkve mogle doprinijeti otporu. Godine 1915. svećenik John Chilembwe iz Njasalenda koristio je svoju pastvu kao jezgro otvorene pobune, koju je uprava ubrzo ugušila.
Ženski pokret Čak je i spol ponekad mogao imati značaja u okupljanju naroda u protestu protiv kolonijalne vladavine. Najčuveniji je primjer iz 1929/1930. kada se desio niz pobuna u jugoistočnoj Nigeriji poznatih kao Rat Aba žena. Učestvovale su mnoge žene, ako ne i većina. Zasebna akcija žena bila je moguća jer je narod Igbo imao posebne organizacije žena. Neke od pritužbi žena bile su protiv Igbo muškaraca, posebno onih koji su prihvatili položaj ovlaštenog poglavice pod kolonijalnom upravom. Žene su osjećale prijetnju kao prema ženskom biću, pogotovo u pogledu njihove plodnosti i opstanka njihove djece. Bile su uvjerene da kolonijalne trupe neće pucati u njih, što bi, inače, učinile pobunjenim muškarcima. Na taj način žene su se osjetile sigurnim od vrste sile koja je prije 2 decenije porazila muškarce.
Pokret se oslanjao na pritužbe, koje su bile stare koliko i osvajanje, i na jasno sjećanje na masovnu smrtnost u toku poslijeratne epidemije gripe (1919). Prodiranje zapadne kulture preko kršćanskih misija ili nametanje ovlaštenih poglavica bili su znaci daljeg uznemiravanja. Prve akcije žena uslijedile su 1925. kada su grupe žena u znak protesta počele igrati i pjevati pred prebivalištem ovlaštenih poglavica. One su govorile narodu da se vrati starom načinu života, da odbaci zapadni način odijevanja i novac kolonizatora. Neke su obećavale da će odbacivanje zapadne kulture natjerati Britance da se povuku. Britanci su zatim (1928) prvi put uveli oporezivanje muškaraca. Sljedeće godine počeli su prebrojavati i muškarce i žene, radi popisa. Žene su smatrale da to znači da će i one biti oporezovane. Još više ih je uznemiravalo to što je lokalni običaj dozvoljavao samo popisivanje roblja. U najgorem slučaju to je značilo da su i muškarci i žene robovi. Štaviše, brojanje slobodnih ljudi bilo je izazivanje duhova, iskušavanje da ubijaju žive, kao što su to očigledno radili za vrijeme epidemije 1919.
Godine 1929. žene su organizirale niz pobuna, uništavajući domorodačke sudove koje su osnovali Britanci i pljačkajući lokalne radnje britanskih firmi. Na vrhuncu pobune u jednom se mjestu okupilo 10.000 žena s licima obojenim plavom bojom i štapovima obavijenim paprati u rukama, predstavljajući jedinstvo i opasnost. U ovom slučaju vojnici su pucali i ubili više od 50 žena. Tada je uprava preduzela neke mjere da ublaži neke od njihovih pritužbi i pokret se ugasio, iako je ostala duboka ogorčenost žena sve do duboko u sljedeću deceniju.
Ekonomski pokreti Zajednički ekonomski interes bio je još jedan razlog za solidarnost i zajedničku akciju. Potrošači su se mogli ujediniti protiv visokih cijena ili niskog kvaliteta, a proizvođači su mogli to učiniti iz najmanje dva razloga. S jedne strane, vlasnici farmi kakaovca, radnici na farmama i posjednici mogli su se ujediniti protiv niske cijene kakaa; ili jedna grupa, nadničari, mogli su se ujediniti tražeći više nadnice.