Ustaška vojnica (Ustaška milicija) je bila vojna grana Ustaškog pokreta, koju je osnovao fašistički i genocidni režim Ante Pavelića aktivna na prostoru Nezavisne države Hrvatske (danas Hrvatska i BiH) marionetskoj državi Osovine uspostavljenoj od velikog dijela okupirane Jugoslavije tokom tokom Drugog svjetskog rata. Iako je nastala kao ustaška stranačka vojska, Ustaška vojnica kasnije je postala regularni dio oružanih snaga NDH.
Vojnica je tokom svog postojanja prošla kroz niz reorganizacija, proširujući se na sve oružane elemente vlade NDH izvan Hrvatskog domobranstva, Mornarice i Zračnih snaga. Spojila se s Domobranstvom u decembru 1944. i januaru 1945. kako bi formirala Hrvatske oružane snage, iako spajanje nije rezultiralo homogenom organizacijom; bivši oficiri ustaške milicije dominirali su operacijama HOS-a i držali većinu komandnih položaja.
Ustaška milicija bila je odgovorna za neke od najgorih zločina koje je počinio ustaški režim tokom Drugog svjetskog rata, uključujući ključnu ulogu u osnivanju i radu oko 20 koncentracionih logora u NDH. Njene jedinice uključivale su Crnu legiju, kojom su komandovali Jure Francetić i Rafael Boban, i Ustaške obrambene brigade, kojima je komandovao Vjekoslav Luburić.
Formiranje i organizacijske promjene Ustaška milicija je osnovana 11. aprila 1941. kada je maršal Slavko Kvaternik imenovao poseban štab za kontrolu raznih dobrovoljačkih oružanih grupa koje su spontano nastale širom NDH dok se vojska Kraljevine Jugoslavije slomila pred invazijom Osovine. Dana 10. maja 1941, Ante Pavelić je izdao posebnu naredbu kojom je detaljno opisana njena formalna organizacija. Međutim, neke od grupa koje su rano formirane bile su neregularne ili "divlje" ustaške jedinice koje nisu bile uključene u formalnu organizaciju, koja je u početku brojala 4.500. Broj neregularnih ustaša širom NDH navodno je iznosio čak 25.000-30.000.Pavlowitch (2008), p. 29 I formalne i neregularne jedinice ubrzo su bile uključene u zločine nad Srbima, Jevrejima, Romima i svim navodnim i stvarnim protivnicima ustaškog režima.
Milicija se sastojala uglavnom od dobrovoljaca, a samo 25% oficirskog kora bilo je profesionalno obučeno. Članovi su bili indoktrinirani ustaškom ideologijom i posvećeni odbrani Pavelića i ustaškog režima. Iako je Pavelić bio njen titularni vrhovni komandant, nije vršio praktičnu kontrolu nad njenim vojnim operacijama, jer su ustaške formacije i jedinice na terenu bile stavljene pod komandu Hrvatskog domobranstva ili snaga Osovinskih snaga.
Milicija je imala značajan broj Bošnjaka, iako je njihov broj opao nakon sredine 1943, a nije bilo muslimanskih vođa milicije i malo ih je unapređeno u više činove. Uključivala je i malu Volksdeutsche miliciju (njemački: Einsatzstaffel der Deutschen Mannschaft, EDM), koja je stvorena u julu 1941. i narasla na 1.500 redovnih i 1.200 rezervnih vojnika do juna 1942. Glavni zadatak EDM-a bio je zaštita njemačkih zajednica u Jugoslaviji, uglavnom u Slavoniji i Sremu.
U augustu 1941, stvorena je Ustaška nadzorna služba za borbu protiv antiustaških aktivnosti širom NDH. Nadzorna služba sastojala se od četiri elementa: ustaške policije, ustaške obavještajne službe, ustaških obrambenih brigada i osoblja. Šefa Nadzorne službe imenovao je Pavelić i bio mu je direktno odgovoran.
Divlje ustaše U prvim mjesecima nakon osnivanja Nezavisne Države Hrvatske, većina ustaških grupa nije bila pod centraliziranom kontrolom: osim 4.500 redovnih vojnika Ustaškog korpusa, bilo je oko 25.000-30.000 "Divljih ustaša" . Vladina štampa i državni zvaničnici ohrabrivali su ove slabo organizirane i vrlo agresivne grupe da se bore protiv neprijatelja režima. Nakon masovnih zločina nad srpskim stanovništvom koje su ustaše počinile tokom ljetnih mjeseci 1941, režim je odlučio da za sve zločine okrivi neregularne ustaše - nedisciplinirane, nekontrolisane i plaćene za svoju službu samo plijenom; vlasti su čak mnoge od njih osudile na smrt i javno pogubile u augustu i septembru 1941. zbog neovlaštenog ubijanja i pljačke Srba i Roma. Da bi se zaustavile nekontrolisane aktivnosti Divljih ustaša, centralna vlada je koristila oko 6.000 žandara i oko 45.000 novoregrutiranih pripadnika snaga "domobranstva". U ostatku rata, ostale su neke "seoske milicije" (hrv. "seoske straže") sastavljene od Divljih ustaša.
Grupe Divljih ustaša privlačile su kriminalne elemente. To je prepoznao i sam Pavelić - koji je zapravo koristio ove elemente kao pogodno žrtveno jarce za akcije koje je naredila jezgra ustaškog pokreta.
Formiranje specijalnih jedinica Krajem 1941, ustaška Crna legija formirana je uglavnom od bošnjačkih i hrvatskih izbjeglica iz sela u istočnoj Bosni, gdje su četnici i partizani već počinili masakre velikih razmjera. Legija, koja je imala između 1.000 i 1.500 ljudi, stekla je žestoku reputaciju u borbi protiv četnika i partizana, a bila je odgovorna i za masakre velikih razmjera nad srpskim civilima. U početku je njome komandovao potpukovnik Jure Francetić, a kasnije, nakon što su Francetića ubili partizani u decembru 1942, komandovao je major Rafael Boban. Postala je dio 5. divizije HOS-a u decembru 1944, a Boban je unaprijeđen u generala da komanduje divizijom.
Druga specijalna snaga bile su Ustaške obrambene brigade, kojima je komandovao Vjekoslav Luburić, koji je brzo stekao reputaciju ekstremne brutalnosti. Brigade su upravljale nizom koncentracionih logora koje je osnovao ustaški režim. Poput Legije, i oni su se borili protiv četnika i partizana i bili su odgovorni za velike zločine nad srpskim stanovništvom.
Reorganizacija 1942.
Dana 18. marta 1942, zakonskim dekretom oružane snage su organizovane u Domobranstvo, Mornaricu i Zračne snage; Žandarmeriju; i Ustašku miliciju. Posebnom uredbom od 26. juna 1942, žandarmerija, koja je prethodno bila dio Domobranstva, postala je dio Ustaške milicije i stavljena je pod komandu mladog ustaškog pukovnika Vilka Pečnikara. U julu i augustu 1942, milicija je preuzela kontrolu nad svim oružanim snagama NDH osim Domobranstva, Mornarice i Zračnih snaga.
Tada se sastojala od redovne milicije, Pavelićeve lične garde, željezničkih sigurnosnih trupa, žandarmerije, redovne policije, Ustaške nadzorne službe, Ustaške obrazovne ustanove, Ustaške pripremne službe i disciplinskog suda. Ustaška nadzorna služba uključivala je Ustaške obrambene brigade, koje su osnovane krajem 1941.
Nakon smjene maršala Kvaternika s dužnosti ministra vojske i vrhovnog zapovjednika u oktobru 1942, odnosi između Ustaške milicije i Hrvatskog domobranstva dodatno su se pogoršali, na štetu Domobranstva.
1943 U maju 1943, milicija je uključivala oko 30 redovnih bataljona različite jačine. Dvanaest je raspoređeno u italijanskim okupacijskim zonama, prvenstveno u Zoni III, dok je ostatak radio s lakom pješadijom i brdskim brigadama Domobranstva i njemačko-hrvatskom SS policijom. Ovaj obrazac raspoređivanja primjenjivao se do spajanja Domobranstva i milicije u decembru 1944.
U junu 1943, Ustaška nadzorna služba je ukinuta, a njene funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova. Međutim, Ustaške obrambene brigade pod Luburićem nastavile su djelovati samostalno. Do septembra 1943, ubrzo nakon italijanske predaje, ustaška milicija je obuhvatala 25 bataljona (22.500 ljudi), plus Pavelićevu ličnu gardu od oko 6.000 ljudi, žandarmeriju od oko 18.000 ljudi i mnoge manje naoružane grupe.
U oktobru 1943, njemački vrhovni komandant u jugoistočnoj Evropi, generalfeldmaršal Maksimilijan von Weichs, podnio je prijedlog operativnom štabu Wehrmachta koji je uključivao spajanje ustaške milicije s Hrvatskim domobranstvom. Prijedlog je efektivno preporučivao uklanjanje ustaša s vlasti kao dio sveobuhvatnih promjena u upravljanju NDH. Iako je Hitler razmotrio prijedlog, odlučio je da ga ne nastavi uglavnom zbog dodatnih njemačkih trupa koje bi bile potrebne za njegovu provedbu.
Spajanje s Hrvatskim domobranstvom Dana 1. decembra 1944, ustaška milicija i Hrvatsko domobranstvo su spojene i organizirane u 16 divizija u tri korpusa. U to vrijeme, milicija se sastojala od oko 76.000 oficira i vojnika. Ova brojka nije uključivala Ustaške obrambene brigade, kojih je bilo oko 10.000, a koje su ostale izvan oružanih snaga. Ustaše s odgovarajućim iskustvom, zajedno s nekim profesionalnim vojnim oficirima s jakom lojalnošću Paveliću, postavljene su na sve ključne pozicije.
Nove snage nazvane su Hrvatske oružane snage (HOS), ali spajanje je samo objedinilo postojeće formacije poput ustaških milicijskih brigada i pukova Hrvatske domobrane kao zasebne elemente pod divizijskom komandom. Uniforme, oprema i opskrba izgleda da su ostale kakve su bile prije spajanja. U martu 1945, Ustaške obrambene brigade su uključene u HOS.
Raspoređivanje unutar NDH Kada su Italijani ponovo okupirali Zonu II i III 1941, preuzeli su kontrolu nad oko jednom trećinom teritorije NDH i naredili svim jedinicama ustaške milicije (koje su optuživali za ekscese protiv srpskog stanovništva NDH) i većini jedinica domobranske garde da se povuku iz tih zona. Vlada NDH je žestoko protestovala, ali Italijani nisu popuštali, već su umjesto toga koristili pomoćne četničke jedinice za održavanje mira u tim zonama. Do septembra 1942, u Zoni II nije bilo više od oko 1.000 pripadnika ustaške milicije, a bili su pod bliskom italijanskom komandom i nadzorom.
Sredinom 1942, Nijemci su preuzeli punu komandu nad svim trupama NDH koje su djelovale s njima sjeverno od njemačko-italijanske demarkacijske linije.
Sastav Sredinom 1941, Ustaška milicija brojala je 5.000 ljudi, što se do kraja 1941. povećalo na 16.000 vojnika. U drugoj polovini 1942, njene jedinice su brojale 42.000. Nakon kapitulacije Italije u septembru 1943, Ustaška milicija je reorganizovana. Do kraja 1943, njena veličina je porasla na oko 55.000 vojnika, organizovanih u devet brigada, tri puka, 48 bataljona i nekoliko nezavisnih jedinica. U prvoj polovini 1944. došlo je do još jedne reorganizacije. Veličina Ustaške milicije povećala se na 76.000 vojnika.
Ustaška milicija je u svoje redove regrutovala etničke Hrvate, Bošnjake i Nijemce. Procjenjuje se da su 30% članova Ustaške milicije činili Bošnjaci. Među jedinicama stacioniranim u Bosni i Hercegovini, njihov udio je bio nešto iznad 50%, ali su činili mali dio oficirskog kora. U julu 1943, ustaški štab izdao je naredbu o popunjavanju redova nove SS Handžar divizije bošnjacima koji su služili u njenoj vojsci. Nekoliko elitnih jedinica isključeno je iz naredbe, poput Pavelićeve lične garde.
Etnički Nijemci unutar ustaške milicije bili su organizirani u "njemačku etničku miliciju" (Vojnica Njemačke narodne skupine ili Einsatzstaffel der Deutschen Mannschaft). Njeni bataljoni i druge jedinice, od kojih je posljednja formirana početkom 1943, brojale su oko 4.700 oficira i vojnika. Njihova reorganizacija započela je u septembru 1942. Do 1. maja 1943, sve te jedinice su uključene u Waffen-SS ili njemačku policiju unutar NDH.
Do septembra 1942, ustaška milicija bila je popunjena isključivo dobrovoljcima. Od tada su regruti hrvatskih domobrana dobili mogućnost da obaveznu vojnu službu obavljaju i u jedinicama ustaške milicije. Regrutacija maloljetnika u početku nije bila dozvoljena, iako njihovo prisustvo, uglavnom izbjeglica, nije bilo neuobičajeno. U decembru 1944, ustaški štab je dozvolio regrutaciju maloljetnih dobrovoljaca od 16 godina.
Sredina 1941.Kraj 1941.Kraj 1942.Kraj 1943.Sredina 1944.Veličina5.00016.00042.00055.00076.000
Početak 1942.