Zvornik je grad i naseljeno mjesto u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine na istočnim obroncima Majevice.
Geografija Zvornik ima povoljan geostrateški položaj jer se u njemu ukrštaju važni putevi prema Sarajevu, Beogradu, Novom Sadu, Bijeljini i Tuzli. Skoro da je geografski lociran tačno na sredini puta za tri velika urbana centra: Beograd, Novi Sad i Sarajevo. Preko dva mosta na rijeci Drini odvija se drumski i željeznički saobraćaj sa svim dijelovima bivše Jugoslavije.
Na južnoj, zapadnoj i sjeverozapadnoj strani, grad okružuju Majevica i obronci Javora, a na istočnoj Drina. Uskim pojasom uz Drinu područje grada izlazi u ravnicu Semberije. Graniči se sa općinama Bratunac, Milići i Vlasenica na jugu, Šekovići, Osmaci i Sapna na zapadu, Ugljevik i gradom Bijeljina na sjeveru, a na istoku se preko Drine prostiru srbijanske općine Loznica, Mali Zvornik i Ljubovija. U sastavu grada djeluje 61 mjesna zajednica, od čega tri gradske. Grad se prostire od Starog grada na jugu do Meteriza na sjeveru. Sa zapada ga okružuju brda Mlađevac, Zmajevac, Kaplan, Kahvenjača, Vratolomac i Debelo brdo.
Teritorija općine Zvornik, neposredno prije rata u Bosni i Hercegovini prostirala se uz lijevu obalu rijeke Drine u dužini od 52 km, dok se u dubini najviše prostirala 26 km. 90% površine grada Zvornik je brdsko-planinsko područje. Nadmorska visina kreće se oko 130 do 916 metara, koliko iznosi najveća visina na planini Jelici. Sam grad nalazi se na nadmorskoj visini od 146 metara, dok se oko 60% grada nalazi na visini od 300 do 500 m.
Klima Područje grada nalazi se pod uticajem umjereno-kontinentalne klime. Ljeta su topla, a zime hladne (prosječna temperatura u januaru je 1-2 °C, a u julu 20-22 °C). Prosječna godišnja temperatura je između 16 i 18 °C.
Historija Područje Zvornika naseljeno je od davnih vremena. Pogodni klimatski i prirodni uslovi, poput plodne nizije, planina bogatih šumom, rudom i divljači i rijeke bogate ribom i pogodne za plovidbu odgovarali su razvoju naselja u ovom kraju. U svojoj dugogodišnjoj historiji, Zvornik je bio u sastavu Rimskog Carstva, Franačke države, Bizantije, Ugarske, srednjovjekovne bosanske države, Srpske Despotovine, Osmanskog Carstva i Austro-Ugarske. Stari vijek Najstariji poznati stanovnici zvorničkog kraja bili su Skordisci, pleme keltskog porijekla. Kada je početkom 1. vijeka nove ere Rimska Imperija zauzela Balkansko poluostrvo, Skordisci su prihvatili novu vlast i pomagali su joj u gušenju ilirskih ustanaka.
Na području samog grada nisu ustanovljeni tragovi rimskih nastambi, ali je pronađeno par grobova sa predmetima koji potiču iz 3. vijeka. Na stijeni Ograda na Diviču pronađeni su ostaci rimske utvrde koja se sastojala od tornja za osmatranje i zgrade za smještaj straže. Zvornik je ležao na saobraćajnici koja je povezivala rudnike Srebrenice (Domavije) sa Sremskom Mitrovicom (Sirmiumom) u kojoj se nalazila kovačnica novca, a jedno vrijeme i rezidencija careva. Ostaci ove ceste pronađeni su kod Voljavice, sjeverno od Bratunca i između Šepka i Branjeva. U kamenolomu "Sige" u selu Dardagani pronađeni su 1960. ostaci rimskog kamenoloma. Najznačajniji nalaz sa ovog lokaliteta je spomenik Mitrinog kulta, a pronađeni su još novčići, keramika, sarkofazi i grob. Rimski tragovi naslućuju da je zvornički kraj bio gusto naseljen i dobro zaštićen. Arheološki nalazi do sada nisu potvrdili postojanje naselja na ovom području. Romanizacija u ovom području vjerovatno nije uzela zamah.
Slavenska plemena dolaze u drugoj polovini 6. i prvoj polovini 7. vijeka. Postoje indicije da je na području Zvornika nastalo ranoslavensko naselje.
Srednji vijek thumb|250Px|desno|Bosanski stećak u Zvorniku Od dolaska južnih Slavena razmjenjuju se slavenski, franački, ugarski i bizantijski vladari. Mađari ove krajeve zauzimaju 1153. tokom rata protiv Bizantije i drže ih, uz prekide, sve do dolaska Osmanlija.
Od 1389. spominje se porodica Zlatonosovića za koju se pretpostavlja da su vladari Zvornika. Od istaknutijih Zlatonosovića spominju se vojvoda Vukmir i knez Vukašin. Za njihove vladavine Zvornik često mijenja gospodare (Ugarska, Bosna, Srbija). 1432. i 1433. dolazi do sukoba bosanskog kralja Tvrtka II i despota Đurađa Brankovića, koji potpomognut Zlatonosovićima izvojeva pobjedu i uzima titulu gospodara Usore i Zvornika. Iz ovog vremena potječe legenda o njegovoj supruzi, bizantijskoj princezi "prokletoj Jerini", koja je u narodu ostala upamćena kao zavodnica, ubica i zulumćar. Legenda joj pripisuje izgradnju Starog grada. Zvornik 1459. ponovo ulazi u sastav bosanske države, a u osmanlijske ruke pada naredne godine, zajedno sa Srebrenicom i Usorom.
Pod imenom Zvonik grad se prvi put spominje u dubrovačkom dokumentu od 21. maja 1410. godine, a kao Zvornik 1519. Stari grad nastao je znantno ranije, u drugoj polovini 13. ili prvoj polovini 14. vijeka, u vrijeme kad se na Drini ustalila granica Bosne i Srbije. Podignut je na pogodnom mjestu gdje Drina polahko ulazi u plodnu ravnicu i gdje se ukrštaju značajni putevi. Izgradili su ga ili Mađari ili bosanski feudalci. Iako čini jednu cjelinu, razlikuju se tri dijela: Gornji, Srednji i Donji grad.
Postoje četiri verzije o tome kako je Zvornik dobio ime: po zvoniku crkve koju su Mađari sagradili krajem 12. ili početkom 13. vijeka. Pod pritiskom sljedbenika Crkve bosanske crkva je porušena u prvoj polovini 13. vijeka, a zvonik je ostao da služi kao objekat za orijentaciju stanovništva jer se nalazio na istaknutom položaju. po zvoniku franjevačkog samostana koji je početkom 15. vijeka podignut na Fetiji. po terenu na kojem je podignut, koji izgleda kao zvono kad se gleda sa druge strane Drine. po izvoru pitke vode kraj koje je izgrađen. Prema ovoj teoriji, naselje se najprije zvalo Izvornik.
Početkom 15. vijeka, sjeverno od tvrđave i van zidina Starog grada, formiralo se podgrađe Podzvonik, odnosno današnji Zvornik. Podgrađe je bilo poveća varoš sa oko 2.000 stanovnika. U istom periodu, u Zvorniku i Visokom nastale su najjače dubrovačke kolonije u Bosni, što je uzrokovalo privredni i trgovački razvoj grada koji postaje važno trgovačko središte u Podrinju. Formiranju dubrovačke kolonije pogodovala je blizina Srebrenice i njenih rudnika. Dubrovčana je najviše boravilo 1428. kada ih je u gradu bilo 238. Osim trgovaca koji su uglavnom trgovali srebrom i olovom, u Zvornik su se naselile i dubrovačke zanatlije. Poslije 1432. Dubrovčani se sele u Srebrenicu i druge privredne centre Podrinja.
U dubrovačkim izvorima se 1423. prvi put spominju franjevački samostan i Crkva sv. Marije na Fetiji. Prestali su sa radom 1539. kada su franjevci zvonik crkve i Gospinu sliku iz samostana prenijeli u Gornju Tuzlu. Nalazili su se na uzvišici iznad današnjeg centra grada. U 16. vijeku crkva je pretvorena u džamiju Fethiju. Austro-ugari su poslije 1878. neuspješno pokušali da je ponovo pretvore u kršćansku bogomolju. Srušena je nakon Drugog svjetskog rata.
Prije dolaska Osmanlija, u zvorničkom kraju živjelo je isključivo slavensko stanovništvo koje je pripadalo katoličkoj, pravoslavnoj i Crkvi bosanskoj. Zvorničko i srebreničko područje predstavljali su jaka uporišta Crkve bosanske. Ipak, djelovanjem franjevačkih misionara i samostana u Srebrenici, Zvorniku i Teočaku stanovništvo ovih krajeva uglavnom je u godinama prije dolaska Osmanlija prevedeno na katoličanstvo.
Osmanlijski period mini|Beksuja džamija u centru grada. Nakon pada Bosne pod osmanlijsku vlast formirana su tri sandžaka: Bosanski 1463, Hercegovački 1470. i Zvornički 1480. Zvornički sandžak formiran je prije svega iz vojno-strategijskih razloga: potrebe za daljnjim osvajanjima, čvršće odbrane i bolje organizacije osvojenih posjeda u Podrinju koje su ugrožavali Mađari. Sjedište sandžaka premješteno je u Tuzlu 1851, ali je zadržan naziv Zvornički. U Tuzlu je iste godine premješteno i sjedište pravoslavne eparhije koja je preimenovana u Zvorničko-tuzlansku eparhiju.
Zvornički sandžak obuhvatao je cijelu sjeveroistočnu Bosnu, odnosno područje između Bosne, Save i Drine, a jednim dijelom se protezao i na zapadnu Srbiju, odnosno Mačvu i srbijansko Podrinje. Na čelu se nalazio sandžak-beg koji je od 1580. potčinjen bosanskom beglerbegu i u slučaju rata stavljao se pod njegovu komandu. U vršenju dužnosti sandžak-beg se oslanjao na malobrojni vojno-administrativni aparat, prije svega na alajbega koji je zapovijedao svim spahijama u sandžaku. Konak zvorničkih sandžak-begova najprije se nalazio u Starom gradu, a kasnije u Hridu. Sandžak je administrativno bio podijeljen na kadiluke i nahije. U 16. vijeku imao je osam kadiluka (srebrenički, brvenički, zvornički, šabački, krupanjski, tuzlanski, gračanički i bijeljinski) i 31 nahiju, od čega 21 na bosanskoj strani. Dijelovi Zvorničkog sandžaka na desnoj strani Drine, osim Malog Zvornika i sela Sakar, pripali su 1830. Knjaževini Srbiji kao nagrada za vjernost sultanu. Mali Zvornik i Sakar ostali su u sastavu Zvorničkog sandžaka sve do austro-ugarske okupacije 1878. Sandžak je 1865. imao devet kadiluka: Donja Tuzla, Zvornik, Gradačac, Brčko, Bijeljina, Srebrenica, Vlasenica (Birač), Maglaj i Gračanica.
Radi čuvanja granica od neprijatelja i puteva od hajduka, Osmanlije su u mjestima duž bosanskih granica, a od 18. vijeka i u unutrašnjosti, počeli osnivati kapetanije. Kapetanije su postojale od polovine 16. vijeka do 1835. U cijelom Bosanskom ejaletu bilo ih je 1829. 39, od čega tri u Zvorničkom sandžaku, u Zvorniku, Tuzli i Gradačcu. Zvornički kapetani cijelo su vrijeme bili iz begovske porodice Fidahića.
Po dolasku u Zvornik, Osmanlije su udarile temelj Donjem gradu, utvrđenju pored Drine, čime je zatvoren svaki prilaz od vode tim pravcem. Gornji grad je proširen i učvršćen, a sultan Mehmed II sagradio je u njemu između 1460. i 1481. džamiju koja je nosila njegovo ime. Oko džamije razvila se i najstarija zvornička mahala, nakon izgradnje stambenih objekata posadi i predstavnicima vlasti. U prvoj polovini 16. vijeka u ovoj mahali su postojali čatrnja za vodu, javno kupatilo, 11 dućana i tekija. Džamija je sagrađena i u Donjem gradu prilikom radova na tvrđavi 1491. Kasnije je džamiju Sulejmaniju, najvjerovatnije na Fetiji, sagradio Sulejman Veličanstveni. Za razliku od prethodnih, ona je sagrađena u podgrađu čime je započela izgradnja muslimanskog naselja izvan zidina tvrđave koje se nastavljalo na srednjovjekovnu varoš.
Sve do Mohačke bitke i pada Ugarske 1526. organi vlasti i muslimanske građevine nalazile su se, iz bezbjednosnih razloga, u tvrđavi. Padom Ugarske nastaje ubrzan proces stvaranja gradskog naselja (kasabe) izvan zidina tvrđave, posebno u periodu od 1528. do 1533. U ovom se periodu razlikuju tri dijela grada: kal'a (tvrđava i naselje u njoj) nefis (muslimanski dio podgrađa) varoš (zatečeni, odnosno kršćanski dio podgrađa).
Osnovna briga Osmanlija bilo je obezbjeđenje tvrđave, te oni iz tog razloga od katoličkog stanovništva iz varoši angažuju ljudstvo za odbranu tvrđave (martolozi), davajući im plate i oslobađajući ih poreza. Iz istog razloga vlasti na ovom području naseljavaju pravoslavne stočare iz Hercegovine, Crne Gore i Srbije. Sa zapadne strani katoličke varoši na Fetiji nastala je pravoslavna varoš. Prema popisu iz 1512, kršćansko podgrađe imalo je 270 kuća od čega 70 muslimanskih.
Pad Ugarske prouzrokovao je i iseljenje katoličkog stanovništva ka sjeveru. U tim godinama dolazi do većeg naseljavanja vlaškog pravoslavnog življa. Manje vlaške zajednice postojale su oko Zvornika još od 1476. Islamizacijom i iseljavanjem katolika porastao je procenat muslimana u podgrađu. Od ranijih 200 kršćanskih kuća ostalo ih je do 1533. samo 29, dok je muslimanskih bilo 511. Islam je primalo i starosjedilačko i doseljeničko stanovništvo. Prvi slučajevi prelaska na islam zabilježeni su među sitnim spahijama i tvrđavskim posadama. Iako je Zvornik bio jako uporište sljedbenika Crkve bosanske, oni se ne pojavljuju na popisima iz 15. i 16. vijeka.
mini|lijevo|Granice Bosanskog ejaleta i Zvorničkog sandžaka 1600.