Vogošća

Vogošća je naseljeno mjesto i jedna od devet općina Kantona Sarajevo. Do 1995. godine Vogošća je bila gradska općina Sarajeva.

Vogošća se nalazi u slivu rijeke Bosne, na prostoru između Sarajevskog i Visočkog polja. Ona zahvata slivove rječica Vogošće i Ljubine, desnih pritoka Bosne. Teritorija obuhvata dvije stare seoske općine - Gornju i Donju Vogošću i proteže se od samog ruba Sarajevskog polja do ušća Misoče u rijeku Bosnu u Ilijašu.

Današnje naselje Vogošća naglo se razvilo nakon završetka Drugog svjetskog rata, zahvaljujući prije svega izgradnji vojno-industrijskog kompleksa preduzeća "Pretis".

Geografija Općina Vogošća pokriva 72 km2, i udaljena je 6 km od centra Sarajeva, 70 km od Zenice i 100 km od Tuzle kao najvećih potrošačkih centara u zemlji. Posjeduje komunikacijske veze, magistralni put Brod – Sarajevo – Metković, magistralnu željezničku prugu Vinkovci (Hrvatska) – Sarajevo – Ploče (Jadransko more). Područje ima razvijenu infrastrukturu, elektroenergetske medije, ugalj, prirodni gas, prirodne resurse plodne doline rijeke Bosne itd. Optimalna je naseljenost, i zastupljen je visok stepen kvalifikacija svih profila radnika.

Historija Vogošće obuhvata razvoj područja današnje Vogošće od najstarijih tragova ljudske prisutnosti u neolitu, preko rimskog i srednjovjekovnog razdoblja, do osmanske, austrougarske i jugoslavenske uprave te snažne industrijalizacije u 20. stoljeću. Savremeni identitet Vogošće posebno su oblikovali razvoj Semizovca, željezničke infrastrukture i velikih industrijskih sistema kao što su Pretis i Tvornica Automobila Sarajevo, zbog čega je do početka rata u Bosni i Hercegovini 1992. godine izrasla u jedno od najvažnijih prigradskih industrijskih područja Sarajeva.

Historija

Prahistorija i antika Najstariji tragovi ljudske prisutnosti na području današnje Vogošće sežu u neolit, dok je šira okolina u antičko doba bila naseljena ilirskim stanovništvom, a potom uključena u rimski politički i privredni prostor.

Arheološka literatura bilježi više lokaliteta rimske provenijencije na prostoru današnje općine. Ostaci rimskih građevina i drugi nalazi evidentirani su, između ostalog, u Kamenjači, Gornjoj Jošanici, Svrakama i Krivoglavcima, što potvrđuje kontinuitet naseljenosti i uključenost ovog prostora u širi naseobinski kompleks sarajevskog područja u rimsko doba.

Srednji vijek U srednjem vijeku Vogošća s okolinom pripadala je župi Vidogošća, jednoj od starih bosanskih župa na prostoru između Sarajevskog i Visočkog polja. O dobroj naseljenosti ovog područja u kasnom srednjem vijeku svjedoče i nekropole sa stećcima, koje su na području današnje općine evidentirane u Gori, Krču, Crnom Vrhu, Krivoglavcima, Vogošći i Svrakama.

Najstariji poznati zapisi imena Vogošća potiču iz osmanskih katastarskih popisa 15. i 17. stoljeća, u kojima se javljaju oblici Gogošta, Ogošta, Vgošta i Vogošta. U lokalnom historijatu navodi se da se Vogošća prvi put spominje 1455. godine pod nazivom Gogošta, dok je savremeni oblik imena ustaljen u drugoj polovini 16. stoljeća.

Osmanski period Nakon osmanskog osvajanja Bosne prostor Vogošće uključen je u novi upravni sistem Bosanskog sandžaka. U osmanskim popisima i administrativnim evidencijama iz kasnog 15. stoljeća i kasnijeg razdoblja spominju se Vogošća i okolna naselja, uključujući Ugorsko, Uglješiće, Gornju Vogoštu, Tihoviće i Vrapče.

Tokom osmanskog perioda nastavljene su demografske i prostorne promjene. Prema općinskom historijatu, rast stanovništva bio je povezan i s migracijama iz drugih krajeva u unutrašnjost Bosne, dok je naseljenost prostora ostala vezana uz poljoprivredu, putne pravce i blizinu Sarajeva.

Austro-Ugarski period Austro-Ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. godine donijela je snažnije infrastrukturne i privredne promjene. U okviru austrougarske željezničke politike završena je uskotračna pruga od Bosanskog Broda do Sarajeva, kojom je prvi voz stigao u Sarajevo 5. oktobra 1882. godine, a njena trasa prolazila je i kroz Semizovac.

Poseban značaj za razvoj vogošćanskog kraja imala je rudarsko-šumska pruga Semizovac–Ivančići, predata u saobraćaj 26. januara 1885. godine. Njena glavna namjena bila je izvoz manganske rude iz nalazišta kod Čevljanovića i odvoz drvne građe, čime je Semizovac postao važna lokalna saobraćajna i privredna tačka.

Austrougarska uprava uticala je i na demografski sastav prostora. Prema općinskom historijatu, u Semizovac su se tada doseljavale porodice radnika i službenika porijeklom iz Austrije, Njemačke i Češke, uglavnom na privremenom radu, što je dodatno povezalo Vogošću sa širim modernizacijskim procesima u Bosni i Hercegovini.

Razdoblje između dva svjetska rata U periodu Kraljevine SHS i kasnije Kraljevine Jugoslavije Vogošća je zadržala obilježja prigradskog i izletničkog područja u blizini Sarajeva. Općinski historijat navodi da su je posjećivali trgovci i begovi, od kojih su neki imali i vlastite vikendice, dok su u istom razdoblju započeli i prvi veći industrijski zahvati po kojima će Vogošća kasnije postati poznata.

Drugi svjetski rat Tokom Drugog svjetskog rata šire područje današnje Vogošće bilo je povezano sa zbivanjima Narodnooslobodilačke borbe u sarajevskoj okolini. U savremenom lokalnom pamćenju posebno mjesto zauzimaju polazak Igmanskog marša i formiranje 1. Crnovrške partizanske čete na Grabljivoj njivi, što se i danas obilježava kao dio antifašističkog naslijeđa Vogošće.

Socijalističko razdoblje i industrijski uspon Poslije Drugog svjetskog rata Vogošća ulazi u fazu ubrzane urbanizacije i industrijalizacije. Prekretnicu u njenom razvoju označilo je osnivanje fabrike PRETIS 1948. godine u industrijskoj zoni Vogošće, kao i izgradnja stambenih objekata za rastuću radničku populaciju.

Godine 1954. Vogošća je postala jedna od deset općina grada Sarajeva, čime je dodatno učvršćen njen administrativni i urbani značaj u sarajevskoj regiji. Novi industrijski zamah uslijedio je nakon osnivanja sistema UNIS 1968. godine, nastalog integracijom četiri preduzeća namjenske industrije. Prema profilu FIPA-e, UNIS je do 1992. godine obuhvatio ili formirao 88 različitih kompanija i postao jedan od najvećih industrijskih sistema u Bosni i Hercegovini.

U okviru te industrijske ekspanzije nastala je i Tvornica Automobila Sarajevo (TAS), osnovana 1970. godine saradnjom kompanije Volkswagen i UNIS-a. Sastavljanje modela Volkswagen Buba započelo je 1972, zatim su slijedili Golf i Jetta 1976, te Caddy 1982. godine. Rekordna godina za tvornicu bila je 1989, kada je imala oko 3.500 zaposlenih i proizvodnju od 37.000 vozila.

Dodatni element industrijskog kompleksa predstavljala je i kompanija BAGS Energotehnika, osnovana 1974. godine radi tehnološke podrške preduzećima u industrijskom kompleksu UNIS Vogošća. Tokom 1980-ih godina Vogošća je, prema općinskom historijatu, dostigla najviši stepen razvijenosti zahvaljujući stabilnoj i dinamičnoj industriji.

Uoči rata u Bosni i Hercegovini Na početku 1990-ih Vogošća je imala izrazito industrijski i prigradski karakter, snažno vezan uz sarajevsku privredu i saobraćajnu mrežu. Privredni razvoj oslanjao se na komplekse PRETIS-a, UNIS-a, TAS-a i pratećih preduzeća, dok je naselje istovremeno funkcioniralo kao važna stambena i radna zona sjeverozapadnog sarajevskog prostora.

Takva privredna i urbana struktura prekinuta je izbijanjem rata u Bosni i Hercegovini 1992. godine, koji je označio kraj jednog dugog razdoblja industrijskog rasta Vogošće u okviru jugoslavenskog i sarajevskog urbanog sistema.

Rat u Bosni i Hercegovini Tokom rata u Bosni i Hercegovini područje Vogošće bilo je jedno od važnih poprišta ratnih dejstava u sarajevskoj regiji. Prema sudski utvrđenim činjenicama, u martu 1992. JNA i srpski policajci postavili su barikade u Vogošći, uključujući i prostor oko fabrike Pretis, a 3. aprila 1992. naoružane srpske snage napale su policijsku stanicu u Vogošći, razoružale policajce bošnjačke nacionalnosti i odnijele oružje. U periodu od 4. do 17. aprila 1992. srpske vojne i policijske snage uspostavile su kontrolu nad velikim dijelom općine.

Nakon preuzimanja vlasti uslijedili su napadi na pojedina naselja i civilno stanovništvo. Sudski utvrđene činjenice navode da su srpske snage nakon uspostavljanja kontrole granatirale sela na području općine, dok je u napadu na Svrake 2. maja 1992. godine, koji je trajao dva dana, ubijen jedan mještanin, više osoba je ranjeno, a desetine kuća su razorene. U maju 1992. napadnuti su i Tihovići, gdje je ubijen veći broj mještana.

Na području Vogošće formirano je više zatočeničkih objekata u kojima su zatvarani Bošnjaci i Hrvati. Među najpoznatijim mjestima zatočenja bili su kasarna u Semizovcu, Planjina kuća, Nakina garaža, Bunker i objekat kod Sonje uz pansion Kon-Tiki. Prema sudski utvrđenim činjenicama, zatočenici su u tim objektima držani u nehumanim uslovima, fizički i psihički zlostavljani, izvođeni na prisilni rad i korišteni kao živi štit, a žene zatočene u Bunkeru bile su izložene i seksualnom zlostavljanju.

Za zločine počinjene na području Vogošće vođeni su i sudski postupci pred Sudom Bosne i Hercegovine. Branko Vlačo je prvostepeno osuđen, a potom pravosnažno i na drugostepenom postupku, zbog uloge upravnika logora Planjina kuća, Nakina garaža i Bunker u Vogošći; drugostepenom presudom iz 2015. godine osuđen je na 13 godina zatvora. Jovan Tintor, predsjednik Kriznog štaba Srpske opštine Vogošća, prvostepeno je 2018. osuđen na 11 godina zatvora za progon bošnjačkog i hrvatskog stanovništva putem zatvaranja, prisilnog preseljenja, ubistava, mučenja i prisilnih nestanaka.

Ratno razdoblje za Vogošću završeno je nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma. Prema službenom historijatu Općine Vogošća, 23. februara 1996. godine izvršena je reintegracija općine u sastav Federacije Bosne i Hercegovine, nakon gotovo četiri godine ratne okupacije.

Stanovništvo

Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Vogošća (u to vrijeme jedna od 5 prigradskih općina Grada Sarajeva) imala je 24.647 stanovnika, raspoređenih u 21 naselju.

Općina Vogošća

Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Vogošća

Mjesne zajednice (1991)

Gradske mjesne zajednice MZ Vogošća 1 MZ Vogošća 2

obuhvataju naseljena mjesta: Kremeš, Krivoglavci, Uglješići i Vogošća.

Urbana naselja i mjesne zajednice MZ Blagovac - obuhvata naseljena mjesta: Blagovac, Budišići, Perca, Tihovići i Vrapče MZ Gora - obuhvata naseljena mjesta: Garež, Gora i Kamenica MZ Hotonj - obuhvata naseljena mjesta: Hotonj i Ugorsko MZ Kobilja Glava - obuhvata naseljena mjesto: Kobilja Glava MZ Semizovac - obuhvata naseljena mjesta: Donja Vogošća, Ljubina - Poturovići, Nebočaj i Semizovac MZ Svrake - obuhvata naseljena mjesta Svrake, Barica, Podgaj, Miholjići i Ravne.

Privreda

1980-ih godina općina Vogošća zabilježila je stabilan i dinamičan razvoj i bila je prepoznatljiva po vrlo visokom nivou razvijenosti u oblasti industrije. Vogošća je bila poznata kao druga općina u bivšoj Jugoslaviji po razvijenosti tj. nivou nacionalnog dohotka po glavi stanovnika. Takvom stanju u najvećoj mjeri doprinio je razvoj vojne, automobilske industrije i industrije valjčanih ležaja koji se odvijao u saradnji sa VW iz Njemačke i SKF–Göteborg iz Švedske. U privrednoj strukturi šire regije rudarstvo i industrija predstavljaju dominirajuće oblasti u privređivanju. Saradnja općine Vogošća sa drugim zemljama u predratnom periodu bila je na visokom nivou. Pored razvijene infrastrukture, lokalnog i međugradskog saobraćaja Vogošća ima razvijenu telekomunikacijsku i PTT mrežu sa vlastitom centralom od 12000 brojeva, te vlastiti RTV Servis sa predajnikom.

Sport Značajniji sportski kolektivi u Vogošći su: Rukometni klub "Vogošća" (Prva liga Rukometnog saveza BiH - grupa jug) Košarkaški klub Vogošća MIMS (Premijer liga BiH) Fudbalski klub Vogošća (liga kantona Sarajevo) Stonoteniski klub Vogošća (Premijer liga BiH) Ženski odbojkaški klub "VOGOŠĆA" (druga Federalna liga)

Poznate ličnosti