Jevreji u Bosni i Hercegovini čine historijsku etničku, vjersku i kulturnu zajednicu čije je dokumentirano prisustvo u zemlji utvrđeno najmanje od sredine 16. vijeka. Trajnije oblikovanje zajednice prvenstveno je povezano s doseljavanjem Sefarda nakon izgona Jevreja s Pirenejskog poluotoka krajem 15. vijeka. Najraniji poznati sarajevski sudski zapisi bilježe jevrejsko prisustvo i poslovne aktivnosti 1557. i 1565-1566. godine, dok su se Aškenazi u većem broju počeli doseljavati nakon austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878.
Sarajevo je kroz najveći dio historije bilo glavno središte jevrejskog života u Bosni i Hercegovini, ali su organizirane zajednice postojale i u Banjoj Luci, Mostaru, Tuzli, Travniku, Bijeljini, Brčkom, Doboju, Zenici i brojnim drugim gradovima. Tokom austrougarskog i međuratnog perioda razvijena je mreža vjerskih, obrazovnih, kulturnih i dobrotvornih ustanova, među kojima su bili La Benevolencija, pjevačko društvo La Lira, jevrejske škole i štampa. Sefardsko naslijeđe, posebno judeo-španski jezik, književnost i usmena tradicija, ostalo je jedno od glavnih obilježja historijskog identiteta zajednice.
Tokom Holokausta najveći dio predratne jevrejske zajednice bio je ubijen, deportiran ili raseljen nakon što je teritorija Bosne i Hercegovine 1941. uključena u Nezavisnu Državu Hrvatsku. Zajednica je obnovljena nakon Drugog svjetskog rata, ali u znatno manjem obimu, a njena brojnost dodatno je smanjena poslijeratnim iseljavanjem. Tokom rata 1992–1995. Jevrejska zajednica i obnovljena La Benevolencija razvile su široku humanitarnu djelatnost u opkoljenom Sarajevu i učestvovale u evakuaciji građana različitih nacionalnih i vjerskih pripadnosti.
Jevreji su danas jedna od zakonom priznatih nacionalnih manjina u Bosni i Hercegovini. Prema Popisu 2013. 262 osobe izjasnile su se kao Jevreji u okviru etničke odnosno nacionalne pripadnosti, dok Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine navodi približno 1.000 članova. Ustavna pravila koja pojedine državne funkcije vežu za pripadnost jednom od tri konstitutivna naroda ograničavaju političku podobnost osoba koje se izjašnjavaju kao Jevreji i drugih građana izvan tih kategorija. Evropski sud za ljudska prava utvrdio je diskriminaciju 2009. u predmetu Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine.
Historija
Prvi tragovi i doseljavanje Sefarda
Historiju jevrejskog prisustva na prostoru današnje Bosne i Hercegovine nije moguće u svim pojedinostima precizno rekonstruirati. Starija historiografija početak trajnijeg naseljavanja uglavnom je povezivala s dolaskom Sefarda nakon izgona Jevreja iz Španije i Portugala krajem 15. vijeka, dok novija istraživanja upozoravaju na fragmentarnost ranih izvora i mogućnost ranijih trgovačkih kontakata.
Trajnije formiranje sefardskih zajednica povezano je s njihovim širenjem kroz gradove Osmanskog Carstva tokom 16. vijeka. Nakon izgona s Pirenejskog poluotoka sefardske porodice naseljavale su Istanbul, Solun, Skoplje, Beograd i druge osmanske centre, a migracijske i trgovačke mreže postepeno su obuhvatile i Bosnu.
Najraniji poznati sarajevski sudski izvori bilježe jevrejskog trgovca 1557, a dokumenti iz 1565. i 1566. spominju Isaaka, sina Abrahamova, Rafaela Solomona i druge Jevreje u poslovnim i dužničkim odnosima. Zbog oskudnosti izvora nijednu pojedinačnu godinu nije opravdano predstavljati kao nesporno utvrđeni datum "dolaska Jevreja u Bosnu".
Osmanski period
Tokom druge polovine 16. vijeka u Sarajevu se oblikovala trajna sefardska zajednica. Grad se razvijao kao značajno trgovačko i zanatsko središte između jadranskih luka, unutrašnjosti Balkana i istočnih dijelova Osmanskog Carstva, što je sefardskim trgovcima omogućilo uključivanje u postojeće regionalne mreže.
Važno mjesto u razvoju sarajevske zajednice imao je kompleks poznat kao Sijavuš-pašina daira, odnosno u sefardskoj tradiciji El Kortijo. Kompleks je bio povezan sa stanovanjem dijela jevrejskog stanovništva i razvojem organiziranog života zajednice.
Sarajevski sefardski trgovci održavali su veze s Dubrovnikom i drugim jadranskim centrima, kao i s gradovima u unutrašnjosti Osmanskog Carstva. Iz Bosne su se preko tih mreža izvozile sirovine i stočarski proizvodi, dok su se uvozili tekstil, so, ulje, svila, keramika i druga roba.
Sačuvani sidžili, poreski registri, dubrovačka arhivska građa i drugi izvori pokazuju da su Jevreji koristili osmanske sudove i administrativne institucije u poslovnim, imovinskim i drugim pravnim pitanjima. Njihov položaj bio je određen širim pravnim statusom nemuslimanskih podanika Osmanskog Carstva, ali se kroz više stoljeća mijenjao i ne može se svesti na jedinstven i nepromjenjiv model.
Paralelno s razvojem zajednice nastajale su vjerske i obrazovne ustanove. Tokom 17. vijeka razvila se Talmud-Tora, a 1768. rabin David Pardo osnovao je sarajevsku ješivu.
Tokom vremena jevrejsko stanovništvo pojavljuje se i u drugim bosanskohercegovačkim gradovima, a do 19. vijeka organizirani jevrejski život više nije bio ograničen samo na Sarajevo.
U drugoj polovini 19. vijeka pitanja položaja, školstva i integracije Jevreja pojavljuju se i u službenoj štampi Bosanskog vilajeta.
Austrougarski period
Austrougarskom okupacijom 1878. jevrejski život u Bosni i Hercegovini ušao je u razdoblje snažnih demografskih, društvenih i institucionalnih promjena. Uz stariju sefardsku zajednicu počeli su se doseljavati Aškenazi iz drugih dijelova Monarhije, među njima državni službenici, trgovci, ljekari, nastavnici i drugi stručnjaci.
Sefardi i Aškenazi zadržali su različite liturgijske tradicije, jezike i zasebne vjerske organizacije. U Sarajevu se ubrzo nakon okupacije organizirala aškenaska zajednica, dok je starija sefardska općina nastavila djelovati kroz vlastite ustanove.
Period je obilježio snažan demografski rast. Prema službenim austrougarskim popisima broj stanovnika jevrejske vjeroispovijesti porastao je s 3.426 1879. na 11.868 1910.
Promjene u školstvu i privredi omogućile su širu profesionalizaciju. Uz trgovinu i zanatstvo, Jevreji su bili sve prisutniji među ljekarima, farmaceutima, pravnicima, nastavnicima, državnim službenicima i drugim stručnim zanimanjima.
Godine 1892. u Sarajevu je osnovana La Benevolencija, prvobitno kao društvo usmjereno na stipendiranje i školovanje siromašnijih sefardskih učenika i studenata. Društvo je kasnije proširilo djelovanje na kulturne, obrazovne i dobrotvorne aktivnosti.
Kraljevina SHS i Kraljevina Jugoslavija
Nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine nastavile su djelovati unutar novog državnog i pravnog sistema. Sarajevo je ostalo glavno središte vjerskog, kulturnog i političkog života.
Jevrejske općine zadržale su vlastite vjerske i društvene institucije, ali su bile uključene i u zajedničke organizacije na nivou države. Odnos sarajevske zajednice prema državnim i gradskim vlastima tokom velikog dijela međuratnog perioda obilježavali su saradnja i različiti oblici javnog političkog i društvenog djelovanja.
Međuratni period bio je vrijeme intenzivnog društvenog i kulturnog života. Pored La Benevolencije djelovala su društva poput La Lire i Matatje, cionističke i omladinske organizacije te razvijena lokalna jevrejska štampa. U Sarajevu su izlazili Jevrejski život, Narodna židovska svijest i od 1928. Jevrejski glas.
Unutar zajednice postojale su različite socijalne, političke i identitetske orijentacije. Dio članstva bio je povezan s cionističkim pokretom, drugi s građanskim ili socijalističkim političkim krugovima, dok su rasprave o sefardskoj posebnosti, jeziku i odnosu prema jugoslavenskoj državi imale važnu ulogu u javnom životu.
Važan obrazovni događaj bilo je osnivanje Jevrejskog srednjeg teološkog seminara u Sarajevu. Ustanova je otvorena 13. juna 1928, a nastava je počela 25. novembra iste godine. Seminar je obrazovao rabine, hazane, vjeroučitelje i druge vjerske službenike i djelovao do aprila 1941.
Tokom 1930-ih antisemitizam je postajao sve vidljiviji i u Bosni i Hercegovini, pod utjecajem domaćih političkih prilika i širenja antisemitskih ideologija u Evropi. U oktobru 1940. jugoslavenska vlada donijela je antijevrejske uredbe kojima su uvedena ograničenja u pojedinim privrednim djelatnostima i obrazovanju.
Drugi svjetski rat i Holokaust
Nakon napada sila Osovine na Jugoslaviju u aprilu 1941. teritorija Bosne i Hercegovine uključena je u Nezavisnu Državu Hrvatsku. Ustaške vlasti ubrzo su počele primjenjivati antijevrejsko zakonodavstvo, a lokalne vlasti u pojedinim bosanskohercegovačkim gradovima uvodile su diskriminacijske mjere, oduzimale imovinu i ograničavale kretanje Jevreja.
Tokom 1941. progon je prerastao u masovna hapšenja i deportacije u ustaške logore i druga mjesta zatočenja. U Sarajevu je prvo masovno odvođenje nekoliko stotina Jevreja zabilježeno u noći s 3. na 4. septembar 1941, nakon čega su hapšenja i deportacije nastavljeni.
Progon je zahvatio i jevrejske zajednice u Banjoj Luci, Tuzli, Mostaru, Travniku i drugim gradovima. Dio Jevreja pokušao je izbjeći progon bijegom prema područjima pod drugačijim okupacijskim režimom, skrivanjem ili priključivanjem Narodnooslobodilačkom pokretu. Bosanskohercegovački Jevreji učestvovali su u partizanskim jedinicama, sanitetskim službama i političkom radu.
Pojedinci iz drugih zajednica pomagali su progonjenim Jevrejima. Među dokumentiranim primjerima bili su Derviš Korkut i njegova supruga Servet, koji su spasili Miru Donkicu Papo, te Ahmed Sadik-Šaralop, koji je pomagao Jevrejima i kasnije bio ubijen u Jasenovcu.
Holokaust je uništio najveći dio predratne jevrejske populacije i prekinuo kontinuitet brojnih lokalnih zajednica.
Socijalistički period
Nakon završetka Drugog svjetskog rata preživjeli Jevreji počeli su se vraćati u Sarajevo i druge bosanskohercegovačke gradove. Obnovljene su jevrejske općine i osnovne vjerske, socijalne i kulturne aktivnosti, ali je zajednica bila višestruko manja nego prije rata.
La Benevolencija je neposredno nakon rata kratko obnovila djelovanje pod nazivom Sloboda, ali je njen samostalni rad prestao 1948. Dio kulturnih i socijalnih poslova zatim su preuzele jevrejske institucije.
Nakon osnivanja Izraela 1948. Savez jevrejskih vjeroispovjednih općina Jugoslavije organizirao je više talasa iseljavanja. U sistemu emigracijskih komisija Sarajevo je bilo regionalno središte nadležno za Bosnu i Hercegovinu, pa je organizirano iseljavanje 1948-1952. neposredno zahvatilo i bosanskohercegovačku zajednicu.
Tokom narednih decenija organizirani jevrejski život bio je koncentriran prije svega u Sarajevu. Poslijeratni period obilježilo je i postepeno slabljenje svakodnevne upotrebe judeo-španskog jezika.
Nakon višestranačkih izbora 1990. pristupilo se obnovi La Benevolencije, koja je početkom 1991. ponovo registrirana kao Jevrejsko kulturno-prosvjetno i humanitarno društvo.
Rat u Bosni i Hercegovini
Početkom rata 1992. najveći dio organiziranog jevrejskog života i dalje je bio koncentriran u Sarajevu. Jevrejska zajednica i La Benevolencija ubrzo su razvile široku humanitarnu djelatnost u opkoljenom gradu.
Tokom opsade organizirane su zalihe hrane i lijekova, apoteke, ambulanta, kuhinja, pomoć starijim i bolesnim osobama te komunikacijske službe. Humanitarna pomoć nije bila ograničena na članove jevrejske zajednice.
Jedna od najznačajnijih aktivnosti bile su evakuacije civila. Jevrejska zajednica, La Benevolencija i American Jewish Joint Distribution Committee organizirali su jedanaest evakuacijskih konvoja kojima je iz Sarajeva izvedeno približno 2.300 Jevreja, Bošnjaka, Srba i Hrvata.
Dio evakuiranih kasnije se vratio u Sarajevo, dok je dio ostao u Izraelu i drugim zemljama. Članovi zajednice koji su ostali u gradu nastavili su tokom opsade održavati institucionalni, humanitarni i dio kulturnog života.
Poslijeratni period