Sukobi u Bugojnu 1993. su bili oružani sukobi na teritoriji općine Bugojno za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini. Sukobi su isprva bili između Vojske Republike Srpske (VRS), na jednoj strani i Hrvatskog vijeća odbrane (HVO) i Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH) na drugoj strani. Političkim razilaženjem između Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i upravnih organa Republike Bosne i Hercegovine, dolazi do sukoba između HVO-a i ARBiH, za čiji se početak u Bugojnu može smatrati 17. juli 1993, a okončan je povlačenjem HVO-a sa većeg dijela općine Bugojno 28. jula preko teritorije pod kontrolom VRS.
Uvod mini|lijevo|Mapa pada Kupresa u ruke JNA i srpskih paravojski. Na prvim slobodnim izborima u SR Bosni i Hercegovini, održanim 18. novembra 1990, najveći broj mandata u Skupštini općine u Bugojnu osvojila je Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine, osvojivši 21 od 60 mandata. Stranka demokratske akcije osvojila je 20 mandata, Srpska demokratska stranka 9, a ostale stranke 10. Po Popisu održanom u martu 1991. u općini je živjelo 46.889 stanovnika, od čega su relativnu većinu činili Bošnjaci, sa 19.697 (42,01%). Hrvata je bilo 16.031 (34,19%), a Srba 8.673 (18,50%).
Tokom rata u Hrvatskoj u kom su učestvovali i dobrovoljci iz Bosne i Hercegovine, dolazi do utjecaja na političku opredijeljenost i stvaranje paramilitarnih nacionalnih organizacija. Po uzoru na stvaranje srpskih općina u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, na inicijativu SDS 8. februara 1992. formira se Srpska opština Bugojno sa sjedištem u Čipuljiću. Naoružavanje dijela srpskog stanovništva Bugojna, potpomognuto je podjelom naoružanja bivše JNA, kao i oduzimanjem vojne opreme iz skladišta Općinskog štaba Teritorijalne odbrane Bugojna. Snage srpskih vojnih i paravojnih formacija, koje se vremenom priključuju u strukturu VRS se procjenjuju na oko 800 naoružanih boraca. Na inicijativu HDZ BiH i političkih struktura 8. aprila formira se Općinski stožer HVO Bugojno, nabavljajući oružje za oko 700 osoba. Pod organizacijskom upravom SDA je otpor organizovala kroz Patriotsku ligu. U martu 1992. nabavljeno je naoružanja za 500 osoba.
Sukobi U susjednom Kupresu tokom 3. aprila dolazi do sukoba između HVO-a i JNA i drugih srpskih paravojski. Kupres zauzima JNA 7. aprila, a oko 150 Bošnjaka i Hrvata bježi u Bugojno.
Tokom aprila VRS uspostavlja punktove na Komaru i blokira put Donji Vakuf-Bugojno. Nakon rušenja mosta na rijeci Vrbas 30. aprila, bošnjačko stanovništvo bježi iz grada. Tokom 1992. 3.000 će otići u inostranstvo, a 9.000 će ostati u Bugojnu.
VRS od 23. maja svakodnevno djeluje artiljerijom iz uporišta u Kupresu i Donjem Vakufu po linijama odbrane HVO-a i ARBiH, ali i po gradu i prigradskim naseljima što dovodi do civilnih žrtava i velike materijalne štete. VRS je djelovala i avijacijom po privrednim objektima.
4. jula VRS iz kupreškog pravca izvodi diverzantsku akciju na položaje HVO-a u rejonu sela Jazvenik pri čemu gine 5 boraca HVO-a, a 2 civila su zarobljena. Ovaj napad je odbijen, a pripadnici VRS su natjerani na povlačenje.
14. augusta oklopno-pješadijski napad u rejonu Kunine kose primorava HVO na djelimično povlačenje. Narednog dana, u cilju ovladavanja putem Kupres-Prusac-Donji Vakuf), VRS izvodi snažan napad u rejonu Ajvatovica-Mala Šuljaga. Napad je uz pomoć izviđačkog voda TO Novi Travnik odbijen nakon 27 sati. Napadi se nastavljaju 16. augusta, kada se borci HVO-a povlače sa Đoline kose. Jedinice ARBiH uspijevaju stabilizovati linije odbrane na tom lokalitetu. Najžešći se napad dogodio 17. augusta kada je 2. bataljon 19. srbobranske pješadijske brigade VRS pokušao ovladati Pruscem, uz pomoć artiljerije i minobacača. Borci VRS su uspjeli izbiti u rejon Starog grada i prisiliti branioce na povlačenje. U ispomoć su poslati 3. bataljon, dijelovi 1. bataljona i izviđačko-diverzantske jedinice iz Bugojna, dvije jedinice iz Gornjeg Vakufa i jedinica iz Novog Travnika. Napad je odbijen zajedničkim djelovanjem Prusačkog bataljona i pridošlih jedinica. U jedinicama VRS bilo je 9 poginulih i 37 ranjenih od kojih su 2 naknadno podlegla ranama, a jedan je tenk T-55 uništen. Jedinice ARBiH su imale jednog poginulog i jednog zarobljenog, koji će kasnije biti razmijenjen mrtav. To je bio posljednji značajniji napad VRS tokom 1992. na ovom dijelu ratišta, izuzev svakodnevnih artiljerijskih djelovanja.
Već sredinom 1992. došlo je i do prvih sukoba ARBiH i HVO-a. Prvi sukob se desio 19. juna 1992. godine u Novom Travniku. Jedinice ARBiH pod zapovjedništvom Refika Lende u Novom Travniku su napale pogone tvornice namjenske industrije "Bratstvo", sa ciljem zauzimanja strateških dijelova pogona proizvodnje naoružanja.Presuda Kordić & Čerkez (IT-95-14/2) Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju Novi napad HVO-a na Novi Travnik 19. oktobra 1992. imao je za cilj zauzimanje tvornice "Bratstvo", te je doveo je do podjele grada na dva dijela. U tom sukobu uništen je veći broj zgrada u vlasništvu Bošnjaka.
Tokom septembra HVO u Prozoru hapsi i zatvara Bošnjake u logor u Srednjoškolskom centru. U noći 21/22. oktobra HVO zauzima vitalne objekte. 24. oktobra ovladavaju gradom što dovodi do egzodusa Bošnjaka. Oko 2.000 dolazi u Bugojno.
Do prvog sukoba u Gornjem Vakufu došlo je 19/20. juna kada HVO zarobljava pripadnike TO. Dolazi do hapšenja i mučenja Bošnjaka iz većinski hrvatskih sela u logorima u Srednjoškolskom centru i u osnovnoj školi u Trnovači. HVO i Hrvatska vojska napadaju 11. januara 1993. na naselja Duša, Uzričje, Bistrica, Hrasnica i na sam grad. Do prekida sukoba dolazi 24. januara nakon neuspjeha HVO i HV u ostvarenju ciljeva. Posljedica napada bilo je veliko stradanje Bošnjaka Bistrice i Hrasnice.
Početkom 1993. bugojanska općina je sa sjevera, sjeverozapada i jugozapada bila u okruženju VRS, dok su putne komunikacije prema Novom Travniku i Gornjem Vakufu bile pod kontrolom HVO-a. Ukupna linija odbrane bila je 35 km, od čega je ARBiH pokrivala 20 km, a HVO 15 km. Na donjevakufskom pravcu, od Sabljara preko Vrbasa i Prusca do Male Šuljage odbranu su izvodile jedinice ARBiH. HVO je pokrivao područje na kupreškom pravcu od Male Šuljage do Humca. ARBiH je primjenjivala linijsku odbranu, dok je HVO odbranu organizovao kroz sistem otpornih tačaka. Na prostoru Bugojna i slobodne teritorije Donjeg Vakufa (naselja Prusac i Guvna) ARBiH je bila organizovana u 307. motorizovanu brigadu sa oko 2.800 vojnih obveznika i Općinski štab odbrane sa oko 900 obveznika. HVO je bio organizovan u 104. brigadu "Eugen Kvaternik" sa oko 2.400 boraca i 1.300 u domobranskom sastavu. Bila je to jedna od najbolje naoružanih brigada HVO-a.
Kada je HVO doveo gradsko jezgro Gornjeg Vakufa u okruženje, pokušao je zauzimanjem Bistrice ovladati putem Gornji Vakuf-Novi Travnik, a zauzimanjem Duratbegovog Dolca otvoriti put ka Bugojnom. Oko 300 boraca iz Bugojna poslato je u Bistricu, a oko 70 u Duratbegov Dolac. Oba napada su odbijena.
VRS se početkom 1993. ograničila na provokacije po linijama odbrane i artiljerske napade. Pokušan je pješadijski napad 28. februara u rejonu Crvenih glibova.
Sredinom juna 1993. snage HVO-a iz Travnika i Novog Travnika napuštaju položaje i prelaze na teritoriju VRS. HVO Novog Travnika tokom povlačenja iseljava Hrvate iz jugozapadnog dijela općine. Snage ARBiH uspijevaju 24. juna, nakon nekoliko dana žestokih borbi, ovladati rejonom Kamenjaš-Mravinjac, čime su stvoreni uslovi za dalja djejstva ka Komaru i Donjem Vakufu. Prilikom ovih borbi poginula su dva borca 307. brigade.
Do jula 1993. HVO je izazvao 22 incidenta, prilikom čega je ubio 11, ranio 3, a uhapsio 80 pripadnika ARBiH i MUP-a. Na 2 incidenta masovnog hapšenja odgovorili su pripadnici ARBiH, prilikom čega nije bilo poginulih. HVO 7. jula formira jedinicu za specijalne namjene, Antiterorističku grupu. Kulminacija sukoba dogodila se 17. jula u Gornjoj Vrbanji. Tog dana je ATG uspostavila punkt na putu Bugojno-Gornji Vakuf. Kao odgovor, mještani Vrbanje su postavili svoj punkt, kroz koji u poslijepodnevnim satima nasilno pokušava proći motorno vozilo HVO-a, pri čemu je došlo do pucnjave. Jedan pripadnik HVO-a je poginuo, jedan je ranjen, a treći zarobljen. Došlo je do napada HVO-a iz nekoliko pravaca, prilikom čega je likvidiran zarobljeni pripadnik HVO-a. U cilju smirivanja situacije, formirane su zajedničke patrole. Tokom patroliranja, borci HVO-a ubili su 3 pripadnika MUP-a.
Napad 17. juli Pješadijski napad HVO-a, praćen jakim artiljerijskim djejstvima, započinje u noćnim satima 17. jula.
18. juli HVO djejstvuje iz Humca po Gračanici, koju su prethodno napustili Hrvati i borci HVO-a. Prvi dan borbi HVO je zaposjeo borbene položaje po gradu u objektima koje je odranije kontrolisao, a oko većinski hrvatskih naselja već pripremljene rovove ka jedinicama ARBiH. Najznačajnija djejstva su ispoljili ka rejonima Gaj i Kula, ali i u gradskom jezgru snajperskim djelovanjem sa hotela "Kalin", pri čemu je poginuo jedan dječak, a ranjen jedan borac. Oko 20.00 sati Komanda 307. brigada poziva Zapovjedništvo 104. brigade HVO-a pokušavajući dogovoriti pregovore, što HVO odbija. U 22.00 sata kreće opći napad HVO-a. Izostala je i reakcija Komande 3. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine.
19. juli U jutarnjim satima počinje granatiranje grada i položaja ARBiH. U područjima sa hrvatskom većinom, HVO zarobljava civile, pljačka imovinu i pali kuće. ARBiH zauzima veći dio grada, preuzimajući kontrolu nad većinom uporišta HVO-a: Muzička škola, objekti bivše Ljubljanske banke, Robna kuća "INPO", Dom kulture i GP Gorica. Pored oslobođenja dijelova grada, borci ARBiH i MUP-a zauzeli su i gotovo cjelokupni sjeveroistočni dio općine. Bilo je poginulih i zarobljenih na obje strane, uključujući civile. Prilikom cjelodnevnog granatiranja HVO-a razoreno je više objekata, a neki su i zapaljeni.
20. juli 2. motorizovani bataljon 307. brigade i dio snaga PDO-1 oslobođaju selo Gaj, u kojem su bile stacionirane jake snage HVO-a. Blokiran je dio snaga 1. bojne HVO-a. Oslobođen je centar Bugojna, padom objekata MUP-a i PTT-a. HVO je ponovo granatirao većinski bošnjačka naselja. Zapaljivom municijom zapaljena je zgrada pošte, a gađane su i Ratna bolnica i Dom zdravlja. Iz pravca Gornjeg Vakufa HVO je izvršio napad na Gračanicu, Dražev Dolac, Zanesoviće i Odžak. Aktivne su bile i snage VRS, djelujući artiljerijom po gradu i prvim linijama odbrane. ARBiH i MUP su do 20. jula imali 23 poginula i 40 ranjenih. Tokom 20. jula poginulo je 29 boraca ARBiH.
21. juli HVO nastavlja s artiljerijskim djelovanjem po gradu. Najaktivniji je višecjevni bacač raketa. Zapaljena je nekadašnja zgrada hotela "Jadran", granatirana je Nova bolnica koja je bila u izgradnji, a sa Gorice je tenkom razrušen Samostan časnih sestara. Na područje Gornjeg Vakufa pristižu nove snage HV sa 4 tenka T-55 i jednim Leopardom. Jedinice ARBiH ovladavaju kasarnama dijelova Prve, Druge i Treće bojne HVO-a u gradu.
22. juli Komandant OpŠO šalje zahtjev Komandi korpusa za pomoć nivoa ojačanog bataljona. Upućuje i zahtjev za municiju predjedništvu Travnika i travničkoj 312. motorizovanoj brigadi. Nastavljaju se borbe u gradu. HVO je neuspješno pokušao diverzantskom akcijom zauzeti Gračanicu, pri čemu je izgubio 6 boraca. Nakon toga su po Gračanici djelovali protivavionskim topom. VRS je nastavila sa granatiranjima iz kupreškog pravca.
23. juli Dijelovi jedinica PDO-1 i 2 i 4. (Prusačkog) bataljona pojačali su snage na koti Kik, iznad sela Vesela, čime su spriječili pad Crničkih podova u ruke HVO-a. 2. bojna HVO-a i dalje je u blokadi. Okruženi dio 1. bojne se predao. U gradu je HVO kontrolisao još samo hotel "Kalin", gdje je bila smještena Vojna policija HVO-a. ARBiH je ovladala i objektima preduzeća "Špedicija", čime je 95% grada ozauszeto. HVO je nastavio sa žestokim granatiranjem. Oštećena je Sultan-Ahmedova džamija u Bugojnom. Grad i linije odbrane granatirala je i VRS.
24. juli