Makedonska umjetnost (poznata i kao Makedonska renesansa) bio je period u Bizantijskoj umjetnosti koji je počeo 867. sa vladavinom cara Bazilija I iz makedonske dinastije. On je pokrenuo umjetničku renesansu manje-više uporedivu s onom koja se dogodila kasnije u zapadnim zemljama, ali ograničenu na glavni grad i nekoliko velikih provincijskih gradova. Ovaj umjetnički period uslijedio je nakon ukidanja zabrane slikanja ikona (Bizantijski ikonoklazam) i trajao je do pada dinastije sredinom 11. vijeka. Podudario se sa Otonskom renesansom u Zapadnoj Evropi. Kasnije, u 9. i 10. vijeku, vojna situacija Bizantijskog Carstva se poboljšala. Na akademskom nivou, vladajuća dinastija predstavila je novu eru obrazovanja i učenja, a uvećani su i napori u očuvanju drevnih tekstova. Umjetnost prikazivanja hrišćanskih svetaca ponovo je bila dozvoljena unutar carstva. Klasično grčko-rimsko nasljeđe Bizantije bilo je od središnjeg značaja za pisce i umjetnike iz tog doba. Bizantijski učenjaci, ponajviše Lav Matematičar, čitali su naučna i filozofska djela starih Grka i proširivali ih, a kao posljedica svega ovoga došlo je do preporoda u slikarstvu i arhitekturi.
Historijski okvir
Nakon razdoblja ekonomskih, političkih i društvenih kriza u 7. i 8. vijeku, te razdoblja ikonoklazma (koji je predstavljao pad za bizantijsku umjetnost) u Bizantijskom Carstvu na vlast dolazi Makedonska dinastija, tokom čije vladavine carstvo prolazi kroz politički prilično stabilan period: istočne i zapadne granice se konsolidiraju, posebno sa zauzimanjem Barija 876. Isto tako, ostrvo Kreta i povratak dijela Sirije i Palestine u ruke bizantijskih careva. Njihov savez sa Fatimidima, na koje se u islamskom svijetu uglavnom gledalo loše i koji su smatrani šiitima, omogućava konsolidaciju istočnog fronta. Na zapadnoj strani, postavljanje vojnih utvrđenja u Armeniji i pobjeda Bazilija II 1018. protiv Bugara omogućava stabilizaciju vojnog i političkog stanja u Bizantijskom Carstvu.Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995, , str. 1-608 Moć i ekonomski procvat proširili su se i na područje umjetnosti. Tradicionalno, religijska doktrina imala je veliki utjecaj na umjetničku aktivnost u Bizantiji, a nakon dogmi ikonoklazma, tradicionalna bizantijska umjetnost koja je u prethodnom periodu preživjela uglavnom na periferiji Sirije ili u osami kapadokijskih manastira ponovo dolazi do njenog povratka u Bizantiju. Upravo u Kapadokiji, gdje su od ranijeg perioda uspostavljeni kameni samostani (najpoznatiji od njih vjerovatno u okolini Göremea), došlo je do značajnog razvoja stvaralaštva zidnih freski i ikona u ovom periodu. Sirijska ikonografija i njeni stilovi postepeno su prodirali u evropski dio carstva i carski dvor. Religijski mozaici ponovno su stvarani, a došlo je i do obnove uređenja većine hramova i mnogo veće obnove tradicionalne bizantijske umjetnosti u odnosu na nove umjetničke inovacije. Vjera u obavezu ispravljanja štetnih posljedica ikonoklazma bila je povezana s hitnom potrebom obnove spomenika koji su se raspadali tokom prvog i drugog vala ikonoklazma.Chatelet, Albert; Groslier, Bernard Philip; Pitrova, Lucie. Historija svjetske umjetnosti, objavljeno 1999, ISBN 978-1-78310-385-0. str. 208 – 209. Upravo za vrijeme vladavine makedonske dinastije započinje proces širenja bizantijske umjetnosti i religije među slavenskim narodima. Međutim, u samom početku, grčki jezik bio je kulturna barijera između Bizantije i slavenskih država. Sredinom 9. vijeka Ćirilo i Metodije, koji su djelovali kao bizantijski misionari u Moravskoj, a kasnije i njihovi učenici, koristeći se glagoljicom i ćirilicom, poduzimaju prve prevode tekstova na crkvenoslavenski jezik, sastavljajući odabrani korpus prevoda koje su slavenske države prisvojile i dalje proširile.The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843 - 1261, Metropolitan muzej, prvo izdanje 1997, , str. 283, 131-181
Luksuzni predmeti Bizantijski umjetnici posebno su se istakli u tehnikama izrade luksuznih predmeta, naslijedivši više tradicionalnih tehnika iz vremena antike i usavršivši neke od ovih umjetnosti. Također, bili su podvrgnuti i utjecajima umjetnosti iz Azije. Izrada luksuznih umjetničkih predmeta u makedonskom periodu bila je vrlo raznovrsna i razvijena, gdje je cvjetala u Konstantinopolju, ali i u Korintu i Solunu. Umjetnost i zanati, koji su koristili luksuzne tehnike bili su: tkanje svile sa figurativnim ukrasima, izrada malih skulptura od bjelokosti i plemenitih metala (čvrste i reljefne površine), rezbarenje dragulja i poludragog kamenja (gliptika), umjetničko stakleno posuđe, glazirano posuđe, nijelo i klozonska caklina. Neke od već navedenih tehnika više se nisu koristile nakon 11. stoljeća. Umjetnici besprijekornih sposobnosti i visokog estetskog senzibiliteta proizveli su male luksuzne predmete lične prirode za članove dvora kao i za Crkvu. Izradu većine ovih luksuznih predmeta naručivali su vladari (kojima su bili potrebni zbog njihove propagande: diplomatski pokloni, prijem uglednih stranih ambasadora ...itd), te visoki sekularni i crkveni zvaničnici kao diplomatske poklone. Kao takvi, ovi umjetnički predmeti moraju biti prijenosni, čvrsti i izuzetno rafinirani. Stilski, ova umjetnička djela imaju tendenciju kombiniranja klasičnih elemenata sa ikoničnim kompozicijama, uspješno spajajući jednostavnu ljepotu i religijsko značenje. Međutim, uslovi proizvodnje ovih djela slabo su poznati zbog nedostatka izvora, a umjetnici nisu ostavljali svoje pečate ili potpise na izrađenim predmetima. Rijetke tragove koje pronalazimo potječu od mecena. U Bizantijskom Carstvu, imati izrađen luksuzni predmet smatrano je časnim i bilo je izvor slave za mecenu i umjetnika koji ga je napravio. Bizantijski umjetnici koji su izrađivali predmete od metala i emajla imali su međunarodni ugled zbog svog visokokvalitetnog rada. Bili su posebno vješti u upotrebi cloisonné tehnike ukrašavanja emajla, koji se proizvodi lemljenjem bakrenih, zlatnih ili srebrnih žica u željenom uzorku na ploču napravljenu od sličnog metala, gdje se ulošci (cloisonné) zatim napune prahom od obojenog stakla. Kada se predmet zagrije, stakleni prah se rastopi i stapa na površinu metala, stvarajući male odjeljke slične draguljima. Najuočljiviji primjeri velikih bizantijskih luksuznih predmeta urađenih od plemenitih metala su bronzana crkvena vrata obložena srebrom. Mnogi predmeti su još uvijek sačuvani u raznim evropskim riznicama, koje su obogaćene plijenom nakon pljačke Konstantinopolja 1204. Venecija u riznici bazilike sv. Marka ima neviđenu seriju bizantijskih kaleža, knjigoveza i drugog blaga urađenog od plemenitih metala. Danas se najznačajnije serije svih kategorija bizantijskog umjetničkog stvaralaštva mogu naći u Kijevu, Moskvi i Sankt Peterburgu.
Zlatarstvo thumb|300px|desno|Zlatna i emajlirana bizantijska ikona sv. Mihajla iz 10. vijeka, danas se čuva u riznici bazilike sv. Marka. Rafiniran ukus i vješta izrada umjetničkih predmeta koji karakterizira umjetnost 11. i 12. vijeka također su bili izraženi u dragocjenim materijalima kao što su srebro i zlato. Uglavnom religiozne prirode, djelatnost izrade luksuznih predmeta u zlatarnicama (iako su pri izradi korišteni i dragulji) neprestano je cvjetala. Proizvedeni predmeti uglavnom su bile relikvije i ikone. Dobar primjer rafiniranosti ukusa i vještine izrade umjetničkih predmeta od metala iz drugog zlatnog perioda bizantijske umjetnosti je ikona arhanđela sv. Mihajla. Danas se čuva u Veneciji, u riznici bazilike sv. Marka, potječe iz 10. vijeka, a vjerovatno je izrađena u konstantinopoljskoj dvorskoj radionici. Materijali koji su korišteni prilikom izrade su zlato i pozlaćeno srebro, dok su ukrasi u zlatu emajlirani, s reposorom (lice) i s poludragim ili dragim kamenjem. Pomoću tehnike iskucavanja i cizeliranja (repoussé) umjetnici su istaknuli središnju sliku arhanđela iz pozadine tanke srebrne ploče, koja je zatim bila pozlaćena. Šareni cloisonné stvara efekat svilenih odjevnih predmeta ukrašenih draguljima, a mali cloisonné portretni medaljoni ukrašavaju rubove ikone. Takvi medaljoni se često nalaze izdvojeni iz izvornog konteksta i ugrađeni u nova djela. Lice arhanđela stilizirano je kao u 6 stoljeću, što odgovara povratku drevnoj dobrovoljnosti: obrve su u obliku kružnog luka, sa dugačkim i ravnim nosom, širokim očima i malim ustima. Glava i ruke arhanđela, izvedene u reljefu, okružene su zamršenim reljefom i emajliranim ukrasima. Oreol, krila i liturgijska odjeća urađeni su u delikatnoj cloisonné tehnici, a ivice okvira obložene su okruglim emajlima. Šareno blještavilo postavljenog uzorka udaljava sliku iz fizičkog svijeta, iako se arhanđeo ovdje pojavljuje u osnovi istoj frontalnoj pozi i s istom idealiziranom i bezvremenskom mladolikošću kojom je prikazan na ploči od slonovače iz 16. stoljeća. Čista umjetnička vještina izrade ove ikone, daje efekat na gledatelja kao da podiže sliku do uzvišene ravnine u kojoj svjetlost i boja mijenjaju oblik, pri čemu materija prelazi u sferu čisto duhovnog svijeta, što je efekat koji su tadašnji filozofi neoplatonske crkve cijenili. Ova ikona predstavlja panel svih prethodno postojećih tehnika izrade, koje su u to vrijeme dostigle svoj vrhunac.
Relikvijar Limburška stauroteka (pogledati galeriju), koji je iz Konstantinopolja u Njemačku donio vitez Ulrich von Ulmen, po završetku Četvrtog krstaškog rata i pljačke nakon opsade i pada Konstantinopolja 1204. je stauroteka, relikvijar pravog krsta. Krst, koji na naličju ima natpis s imenima cara Konstantina VII Porfirogeneta i njegovog sina Romaina II, urađen je između 945. i 959, ali je relikvijar s odjeljcima ispisan imenom proedra (dvorska i crkvena titula u Bizantijskom Carstvu) Bazilija, vanbračnog djeteta Romana Iera, i zbog toga se smatra da je napravljen između 968. i 985. Stauroteka je izrađena u carskim radionicama. Ulomci pravog krsta su ugrađeni u zlatarsku gravuru, a nekoliko kvadratnih odjeljaka na kojima su natpisi na grčkom jeziku sadrže druge relikvije Stradanja Isusa (ulomci tunike, plašta, trnovita kruna, nokti). Ovdje korištene tehnike su još uvijek raznolike: zlato, pozlaćeno srebro, klozonski emajl na zlatu, biseri, drago kamenje.
Mastilo kaligrafa Leona, koje se čuva u padovanskoj katedrali, jedan je od rijetkih primjera svjetovne zlatarske svjetiljke. U pozlaćenom srebru nalaze se figure koje evociraju one iz rimske srebrne boje, odvojene zmijskim stupom. Na naslovnici možemo vidjeti Gorgone, koje podsjećaju na prijestolnice Didime smještene u carigradskoj cisterni. Zlato je imalo posebno značenje u bizantijskom društvu. To nije bio samo svijetli dragocjeni materijal, već i nešto sveto što se odnosi na prosvetljenje, na božansko, koje je služilo kao sredstvo pristupa božanskom. Iz tog razloga su ikone prekrivene zlatom.Jean-Michel Spieser, Bizantijski svijet II, Univerzitetska štamparija Francuske, 2006, str. 544
Bizantijske kraljevske krune thumb|250px|desno|Kruna kralja Stjepana I sastoji se od dva dijela - tzv. grčki (bizantijski) dio i od latinske krune (gornji dio). Krune su bile važna djela bizantijskih zanatlija. Krune samih bizantijskih vladara nisu sačuvane u cjelini, već potječu iz bizantijskog okruženja, poput grčkog djela tzv. Krune svetog Stjepana, ili tzv. Monomahova kruna, koja je otkrivena na teritoriji današnje Slovačke u mjestu Ivanka pri Njitri.