Bizantijska umjetnost tokom egzila (1204–1261) i vladavine dinastije Paleolog bilo je razdoblje bizantijske umjetnosti povezano s postojanjem Nikejskog Carstva, te drugih država nasljednica Bizantijskog Carstva i s vladavinom posljednjeg cara Konstantina XI iz dinastije Paleolog u obnovljenom Bizantijskom Carstvu između 1204. i 1453. Vladavina Paleologa bila je obilježena obnovom propadajućeg carstva i svijesti o državnoj i nacionalnoj kulturi.Art of the Byzantine World, Christa Schug-Wille, Harry N. Abrams, INC. Publishers, New York City, Library of Congress Catalogue Card Number: 75-92912, Germany, 1969., str. 200-252 Figurativne umjetnosti, posebno religijsko slikarstvo, doživjele su posljednje zlatno razdoblje u vrijeme Paleologa. Uprkos političkim poteškoćama koje su najavile približavanje kraja bizantijske države, grčke radionice u kojima su radili mozaičari, slikari i kipari i dalje su bile vrlo zauzete i narudžbi nije nedostajalo. Uglavnom su dolazile od članova važnih plemićkih porodica iz Konstantinopolja i provincija, kao i od slavenskih, bugarskih i srpskih vladara koji su slijedili primjer bizantijskih careva. Većina umjetničkih djela urađenih za vrijeme vladavine Paleologa mogu se naći u glavnom gradu Carstva, Mistrasu, na sjeveru Grčke, u Srbiji i Bugarskoj. Zbog veoma uspješnog razvoja filozofije, nauke i umjetnosti, ovaj period historičari umjetnosti ponekad nazivaju i paleološkom renesansom ili trećim zlatnim dobom bizantijske umjetnosti.

Historijski okvir thumb|250px|desno|Car Mihael VIII Paleolog, utemeljitelj posljednje vladarske dinastije Bizantijskog Carstva. Vijekovi neprekidne rimske političke tradicije i helenističke civilizacije pretrpjeli su krizu 1204. nakon napada venecijanskih i francuskih vitezova na Konstantantinopolj u okviru Četvrtog krstaškog rata. Kao rezultat, Bizantijsko Carstvo privremeno je prestalo postojati, a njegov glavni grad, Konstantinopolj postao je sjedištem katoličkog Latinskog Carstva. Tokom krstaške opsade veliki dio grada izgorio je, a naknadnom pljačkom krstaša dodatno je opustošen u to vrijeme najbogatiji evropski grad.The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, Helen C. Evans, William D. Wixom, Metropolitan Museum of Art, New York City, drugo izdanje, 1997, str. 12–19; Opljačkani su svi oni umjetnički predmeti od izuzetne vrijednosti koji su bili gomilani u riznicama palača i crkava. Oltar u Aja Sofiji koji je bio ukrašen emajlima i dragim kamenjem razbijen je na komade nad kojima su se vojnici borili, a ambon (povišeno mjesto u crkvi namijenjeno čitanju biblijskih tekstova u liturgiji) i ikonostas lišeni su zlatnih i srebrnih ukrasa. Plaćenici su u crkvu uvodili mazge koje bi natovarili opljačkanim dragocjenim predmetima. Čak i slike Isusa Hrista i svetaca nisu bile imune i koristile su se kao stepenice. Osvajači se na tome nisu zaustavili, a carske grobnice u Crkvi svetih apostola (grč. Agioi Apostoloi) bile su opljačkane zbog svog bogatstva. Ukradena su i drevna remek djela iz cijelog grčkog svijeta koja su ukrašavala Konstantinopolj. Bronzani kipovi bacani su u peć, gdje su pretopljeni i od kojih su pravljeni teški novčići. Mnogo toga se izgubilo, a i sami Bizantinci izgubili su modele kojima su mnogo puta bili nadahnuti i čije postojanje je tako doprinijelo održavanju kulta ljepote.Bayet, Charles. Byzatine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. ISBN 978-1-84484-620-7. str. 157 – 164. Uništavanje tokom napada na grad, te naknadno zanemarivanje naročito gradske sekularne arhitekture ostavilo je nepotpuno razumijevanje bizantijske umjetnosti. Broj gradskog stanovništva znatno se smanjio, što je utjecalo i na broj naučnika, umjetnika i zanatlija. Konstantinopolj je izgubio ulogu glavnog kreativnog središta u istočnoj Evropi i Mediteranu, a Bizantijsko Carstvo nikad više neće u potpunosti povratiti nekadašnju slavu i prosperitet. Osim nekoliko boljih freski i minijatura nastalih prije nego što su ga Bizantinci predvođeni Mihaelom VIII Paleologom ponovo zauzeli 1261, nije proizvedeno mnogo inovativne umjetnosti.

Tokom perioda latinske vladavine, intervencija grčkih pravoslavnih umjetnika u Konstantinopolju nije mnogo uočljiva na jedinom sačuvanom fragmentu freske (scena iz života svetog Franje Asiškog otkrivena u Kalenderhane džamiji). Saradnja između grčkih i latinskih umjetnika može se naći i u drugim djelima poput slonovače proizvedene u rimskoj Palestini za princezu Melissande. Odjeća i draperije na ovoj skulpturi ukazuje na miješanje latinskog i grčkog umjetničkog stila. Glavno središte bizantijske umjetnosti postalo je Nikejsko Carstvo u Maloj Aziji, u kojoj je dinastija Laskaris došla na vlast. Velika masa grčkih učenjaka i zanatlija stigla je do Nikeje i nastavila da razvija bizantijsku umjetnost i nauku pod pokroviteljstvom careva u emigraciji. Tokom latinske vladavine, Bizantijsko Carstvo je posljednji put iskusilo veliki utjecaj anadolskog helenizma u svom stvaralaštvu, jer je u narednom vijeku carstvo potpuno izgubilo Anadoliju.

U manjoj mjeri, bizantijska umjetnost preživjela je i na teritorijama manjih novonastalih država - Epira i Trapezunta, gdje su lokalni autonomni vladari vjerovatno zapošljavali domaće zanatlije. U Srbiji, Bugarskoj ili drugim zemljama u okruženju mogu se pronaći radovi matičnih škola koje se prilično razlikuju od ranijih bizantijskih djela, ali neki od njihovih elemenata svjedoče o snažnom utjecaju primjera iz komnenskog perioda. Međutim, za historiju umjetnosti pojam "nacionalnosti" umjetnika manje je važan od namjere umjetnika da grade crkvu "à la maniera greca" (u grčkom maniru).

thumb|400px|lijevo|Podjela Bizantijskog Carstva 1204, neposredno nakon Četvrtog krstaškog rata

Period krize u izgnanstvu i naknadno ponovno osvajanje glavnog grada i latinskih teritorija pod komandom vladara iz dinastije Paleolog donijeli su nova iskustva u bizantijsku umjetnost. Preuzeti su pogledi na umjetnost od privremenih osvajača, kao i drugih naroda bizantijskog kulturnog kruga. Nakon povratka glavnog grada pod vlast nove dinastije Paleolog, bizantijski umjetnici razvili su novo zanimanje za krajolik i pastoralnu scenu i tradicionalni mozaik. Donijeta su nova iskustva u bizantinsku umjetnost preuzeta iz zapadne, ali i iz umjetnosti susjednih pravoslavnih zemalja. Međutim, Bizantijsko Carstvo, a s njim i paleološka umjetnost, i dalje je karakterizirala znatna decentralizacija. U umjetničkoj aktivnosti njene posljedice mogu se vidjeti u raspoloženju arhitektonskih spomenika na tom području, od brojnih hramova u Srbiji (npr. manastir Sopoćani), preko Makedonije i Soluna do umjetnosti u Epiru (današnja Albanija i Grčka) i Mistrasu na Peloponezu.

U duhovnom okruženju razvija se i preovladava molitvena tradicija istihaze. Zajedno s tim izgrađuje se i niz stilski raznovrsnih manastira na visokim stijenama, poznatih pod nazivom Meteora. Glavno središte srednjovjekovnih kaluđera i isposnika na Svetoj gori se širi, u kojem je svaki veći pravoslavni narod postepeno gradio svoj manastir. Uloga svetogorskih manastira povećala se još više tokom perioda istihaze.No, pored ovih tradicionalnih tema pojavljuje se i nova tema: ljudska figura, koja se na sarkofazima nije vidjela od ranobizantskog razdoblja. Predstave ljudi, njihovi portreti pokojnika i svetaca, Krista i Bogorodice, ponovno se pojavljuju u to vrijeme u nizu vrsta skulptura, posebno onih povezanih s grobnicom. Istaknutost ljudskog lika u vizantijskoj skulpturi izmenila je 13. i 15. vijeka ukazuju na trajno interesovanje bizantijskih skulptora za drevne oblike i stilove, inspirisane grčko-rimskim skulpturama sačuvanim na bizantskim teritorijima.Byzantium: Faith and Power (1261 - 1557), The Metropolitan Museum of Art, New York, Yale University Press, New Haven and London, prvo izdanje, 2004, str. 5–15, 17–92, 95–103; U manastirima na Svetoj gori čuvaju se bogate zbirke dobro očuvanih bizantijskih i srednjovjekovnih artefakata, rijetkih knjiga, drevnih dokumenata i umjetnina od ogromne historijske vrijednosti. Bizantijska umjetnost nastavila se širiti prema Rusiji, Veneciji i na Balkanu, ali nije imala utjecaja na muslimanske Turke.

Uprkos uspješnoj obnovi, zlatno doba Bizantijskog Carstva bilo je prošlost. Prijetnja novim krstaškim ratom, borbama s Osmanlijama i neprestanim građanskim ratovima 1320. - 1350. oslabila je carstvo i dovela do gubitka brojnih teritorija, a ostao je samo Peloponesko poluostrvo, uski pojas oko glavnog grada i neka ostrva na Egejskom moru. U posljednjim godinama postojanja Bizantijskog Carstva u zemlji se počeo manifestirati svojevrsni dualizam moći - glavni centar moći u Carigradu, koji je nestao 1453, i drugi centar moći u Mistrasu - Morejska Despotovina. Moreja na Peloponezu također je postala važno umjetničko središte, koje je nastavilo sa svojom umjetnikom aktivnošću i nakon propasti Bizantije.Byzantium: Faith and Power (1261–1557), The Metropolitan Museum of Art, New York, Yale University Press, New Haven and London, prvo izdanje, 2004, str. 5–15, 17–92, 95–250;

Italijanske zemlje, posebno Mletačka Republika i njihovo ostrvo Kreta, postale su važno izgnanstvo za bizantijske umjetnike, gdje je bizantijska umjetnička tradicija trajala dugo nakon osmanlijskog osvajanja posljednje bizantijske države nasljednice. Kretska škola je postepeno uvodila zapadne elemente u svoj umjetnički stil i izvozila je veliki broj ikona na zapad. Njeni najpoznatiji svjetski umjetnici bili su El Greco i Mihael Damaskenos.

Najveći preporod doživljavaju mozaici i freske, koje se očituju dinamičnošću i narativnošću, a slike stvaraju zamršene tapiserije. Boje i veličina detalja također se mijenjaju i smanjuju. Najvažniji mozaici urađeni za vrijeme vladavine dinastije Paleolog sačuvani su u manastiru Hora i u manastiru Pammakaristos u Istanbulu. Iako se čini da su mozaici i freske Crkve svetih apostola u Solunu djelo umjetnika iz Konstantinopolja koje je unajmio patrijarh Nefon 1312–1315, u gotovo svim slučajevima talentovani lokalni slikari radili su u Srbiji. Tokom razdoblja vladavine Paleologa anonimnost umjetničkih djela djelimično nestaje, jer su neki umjetnici svoja djela potpisivali od kraja 12. vijeka. Poznata su imena poput Eutihija i Mihaela Astrape, koji su radili na ukrašavanju nekoliko crkava za srpskog kralja Uroša II. Milutina (1282 - 1321) i koji su naslikali veliki dio ikona koje su danas u crkvi svetog Klimenta u Ohridu.

Iz ovog perioda sačuvan je i veliki broj drvenih panel-ikona čiji kvalitet izrade varira u zavisnosti od radionice gdje su izrađene, a radionice u Konstantinopolju održavale su relativno pristojan nivo kvaliteta izrade. Karakterizirali su ih manje strog pristup, novo uvažavanje čisto dekorativnih svojstava slike pri čemu je velika pažnja bila usmjerena prema detaljima, a sve ovo je općenito postalo poznato kao paleološki manirizam. Preovladavaju svijetle tople boje i shematski zlatni slojevi naneseni potezima slikarske četkice. Kvalitet ikona varira u zavisnosti od proizvodne radionice, a radionice u Konstantinopolju održavaju relativno pristojan nivo. U hramovima su veliki mozaik ili ikonične slike bili okačeni ili na stubove pregrade (ikonostas, templon) ili na ulazu u brod, kao što je to bio slučaj u crkvi Hora u Konstantinopolju, gdje su približno 1326. mozaici koji prikazuju sv. Petra i Pavla vode pogled vjernika u svetište. Međutim, gotovo svi ukrasi ovog tipa uništeni su tokom vremena.