Demografska historija Bosne i Hercegovine

thumb|500px|Gustina naseljenosti u Bosni i Hercegovini po opštinama, rani podaci popisa

Demografska historija Bosne i Hercegovine predstavlja pregled kretanja broja stanovnika koji su kroz historiju naseljavali teritoriju koja danas čini Bosnu i Hercegovinu.

Za pregled različitih etničkih grupa i njihovog historijskog razvoja pogledajte Etničke grupe u Bosni i Hercegovini.

Pregled

Pregled kretanja broja stanovništva Bosne i Hercegovine kroz historiju dat je u sljedećoj tabeli. +Historijsko stanovništvo Bosne i HercegovinePopisStanovništvoPromjenaPovršina (km)Gustoća naseljenosti (po km)Napomena 1871.1.746.399 - -U sastavu Osmanskog Carstva kao Bosanski vilajet.1879.1.158.440 -33,6%51.24622,6U sastavu Austro-Ugarske (1878-1918)1885.1.336.091 +15,3%51.24626,11895.1.568.092 +17,4%51.24630,61910.1.898.044 +21,0%51.20037,11921.1.890.440–0,4%51.20036,9U sastavu Kraljevine Jugoslavije (1918-1941)1931.2.323.555 +22,9%51.56445,11948.2.564.308 +10,4%51.18950,1U sastavu SFRJ (1945-1992)1953.2.847.459 +11,0%51.22155,61961.3.277.948 +15,1%51.19764,01971.3.746.111 +14,3%51.19773,21981.4.124.256 +10,1%51.19780,61991.4.377.033 +6,1%51.19785,52001.3.922.205–10,4%51.19776,6Kao nezavisna Bosna i Hercegovina (1992 do danas)2013.3.531.159–9,9%51.19768,9† = Procjena. $ = Preliminarni rezultati.

</br> Izvori: Za period 1879–1991, Zavod za statistiku Federacije Bosne i Hercegovine;

Za 2001. i 2011, različita izdanja publikacije Centralne obavještajne agencije The World Factbook .

Prahistorija Najstariji tragovi čovječanstva u Bosni i Hercegovini bili su tokom paleolita kod Doboja, Prnjavora i u dolini rijeke Usore. U periodu neolita postojale su tri kulturne zone: Jadran u Hercegovini; panonsko-balkanska u Bosni i prelazna zona između njih u izvorištu rijeke Bosne. Bosna i Hercegovina ima mnogo arheoloških nalazišta od Bronzanog do Željeznog doba. U cijelom Klasičnom dobu kulturno-civilizacijski slojevi Ilira (Daorsi u istočnoj Hercegovini, Ardieji, Sardeati, Japodi, Breuci, Autarijati, Dalmati, Kelti (Skordisci), Tračani, Rimljani, Huni, germanski narodi (Vizigoti, Ostrogoti) i drugi formirani su, iako je većina stanovništva romanizovana tokom osvajanja početkom Nove ere. Istočni Goti su navalili na ovo područje tokom ranog Srednjeg vijeka, dok su Avari i Slaveni došli u 6. vijeku.

Srednjovjekovni period Zbog raznih faktora, kao što su to česta pomjeranja granica i relativna izolacija od ostatka Evrope, ne postoje detaljni statistički podaci koji se bave stanovništvom Bosne tokom srednjeg vijeka. Općenito se procjenjuje da je stanovništvo Kraljevine Bosne, na vrhuncu moći, bilo između 500.000 i 1.000.000 ljudi. U to vrijeme u Bosni je bilo vrlo malo značajnih urbanih centara, a i oni su blijedili u odnosu na daleko urbaniziranija područja duž obližnje dalmatinske obale. Među značajnijim gradovima bili su Doboj, Jajce, Srebrenik, Srebrenica, Tešanj i Visoko. Ogromna većina stanovništva bila je ruralna, a društveno uređenje srednjovjekovne Bosne razvilo se u ono što se zvalo Zadruga. U ovom sistemu, zajednice su bile organizovane od strane nekoliko porodica sa zajedničkim interesima koje se obično nalaze u klaster stambenoj formaciji. Lideri zajednice birani su u skladu sa svojim godinama i visokim etičkim standardima. Zadruga je prvenstveno bila agrarna zajednica koja je u velikoj mjeri ovisila o prirodnim resursima.

Migracije i ostalo Tokom 15.–19. vijeka dešavalo se mnogo demografskih promjena. Česti ratovi, vjerski progoni, pobune, ustanci, uzimanje djece kao danak, visoki harači, visoki porezi, godine lošeg roda, epidemije, nasilje i ugnjetavanje izazvali su visoku smrtnost i patnju cjelokupnog stanovništva i podstakli migracijske tokove koja je promijenila etničku strukturu stanovništva. Dakle, dolaskom Osmanskog Carstva poklopio se i proces iseljavanja kršćanskog stanovništva iz ovih krajeva, koji je do danas ostao jedno od glavnih obilježja demografskog razvoja stanovništva Bosne i Hercegovine. Istovremeno, intenzivna unutrašnja premeštanja stanovništva zajedno sa periodičnim migracijama, ali i imigracijama, promijenila je raspored pojedinih etničkih grupa u Bosni i Hercegovini u osmanskom periodu. U kasnijim fazama posebno su se pojavile muslimanske migracije iz regiona.

U užoj Bosni se stanovništvo počelo iseljavati prvo iz nižih krajeva (Posavina i riječne doline), a potom i iz visoravni. Najintenzivniji migracioni tokovi nastali su u kraškim dinarskim krajevima Hercegovine i zapadne Bosne. Vijekovima se stanovništvo ovih krajeva, uglavnom kršćansko, usmjeravalo ka okolnim zemljama:

Migracije iz Zapadne Bosne (iz Glamoča i Unca, Kupresa, Grahova ) išle su prema Lici, užoj Hrvatskoj i Sloveniji, a stalni emigracijski tokovi iz Bosne i Hercegovine, Dalmacije i Like išli su prema Slavoniji, Sremu, Banatu i Bačkoj, Baranja . Migracije iz istočne Hercegovine i Gornjeg Podrinja su se uputile ka zapadnoj Srbiji i Šumadiji . Migracije iz južne dinarske regije Bosne i Hercegovine krenule su prema Dalmaciji. Jovan Cvijić navodi da su prve migracije u Dalmaciju iz dinarskog zaleđa počele već krajem 12. vijeka, a ojačale su u osmanskom periodu od 15. do 18. stoljeća. Također, ove seobe su pomjerile srednjovjekovno stanovništvo Dalmacije koje se ranije selilo uglavnom prema Hrvatskoj, Slavoniji i Italiji. Prema Cvijiću, gotovo svo stanovništvo Makarske, Omiša, Splita, Šibenika i Bukovice porijeklom je iz Bosne i Hercegovine. Hercegovačkog porijekla su bili stanovnici grada Dubrovnika i okoline, dok je stanovništvo Boke Kotorske porijeklom iz crnogorsko-hercegovačkog dinarskog područja.

U periodu od 15. do 19. stoljeća, dolaskom Osmanskog Carstva na teritoriju Bosne i Hercegovine dogodila se prva značajna demografska promjena jer su gotovo svi sljedbenici Crkve bosanske prešli na Islam, uglavnom i zbog zadržavanja vlasništva nad zemljom koju su posjedovali prije osmanskog osvajanja. Njihova preobraćenja su bila i političke prirode; dok su istočni pravoslavni i katolički dijelovi bosanskog stanovništva imali svoju bazu u Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Katoličkoj crkvi, sljedbenici Bosanske crkve nisu imali zastupljenost na široj geopolitičkoj sceni. Dodatna motivacija bile su i poreske olakšice za prelazak na Islam. Također je bio i veliki priliv pravoslavnih vjernika, zbog stalnih doseljavanja iz Crne Gore i Srbije, čestih ratova (pravoslavno stanovništvo je učestvovalo kao vojnici na obje strane) i nedostatka katoličkih propovjednika.

Preosmansko katoličko stanovništvo imalo je veliki udio u iseljavanju iz Bosne i Hercegovine. Tokovi emigracije bili su usmjereni prema Dalmaciji, Hrvatskoj, Slavoniji, Baranji i sjeverozapadnoj Bačkoj. Zapadni dio današnje regije Bosne, danas poznat kao Bosanska Krajina, zauzeli su Osmanlije u 16. stoljeću, i neko vrijeme je još bio poznat kao " Turska Hrvatska ", jer je njena nekada velika katolička i hrvatska većina nestala, a Osmanlije učvrstile novu granicu duž rijeka Save i Une . Nakon više od jednog stoljeća vojnih gubitaka, Habsburško carstvo je povelo pobjedničke ratove protiv Turske i uspjelo privremeno pomjeriti granicu južno od rijeke Save Passarovičkim ugovorom (1718), ali je ugovor poništen čim je Ugovor o Beogradu potpisan 1739. Austro-Ugarska će kasnije zauzeti cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine nakon Berlinskog ugovora (1878), ali pod drugačijim okolnostima, što je dovelo do bosanske krize 1908. Relativno malo prethodnih hrvatskih emigranata se vratilo u Bosnu.

Prema otkrićima mnogih autora, muslimansko stanovništvo se u periodu osmanske vladavine nije mnogo iseljavalo u odnosu na migracije pravoslavnog i katoličkog stanovništva. Muslimansko stanovništvo bilo je karakteristično za povratničke migracije čim bi se ponovo stabilizirala politička i ekonomska situacija ili pomjerale državne granice. Poznata su povratnička kretanja muslimanskog stanovništva iz primorja, Like, Slavonije, Mađarske i drugih mjesta. Na primjer, nakon opsade Beča (1683–1699), teritorijalnih gubitaka Osmanskog Carstva i osvajanja Like i Krbave od strane austrijske carske vojske, došlo je do masovnih kretanja muslimanskog stanovništva iz tih krajeva; muslimansko stanovništvo krenulo je prema Bihaću, Cazinu i Bosanskoj Krupi gdje je stvorilo enklavu na prostranom području bosanske granice, današnjoj Krajini . Intenzivnije doseljavanje muslimanskog stanovništva uočeno je 1690. kada se iz Ugarske i Slavonije stanovništvo seli u područje oko planine Majevice.

U osmanskom periodu muslimansko stanovništvo je u Bosni i Hercegovini donekle zabilježilo porast zbog doseljavanja muslimana iz Smederevskog i Novopazarskog sandžaka, a posebno iz nekih krajeva Crne Gore, Sjenice i Peštera . Doseljavanje turskog stanovništva iz Male Azije je također utjecalo na rast muslimanskog stanovništva u Bosni i Hercegovini od 15. do 19. stoljeća.

Međutim, porast muslimanske populacije je uglavnom bio rezultat njihove visoke stope nataliteta s obzirom na tadašnju patrijarhalnu prirodu porodične strukture. U takvoj porodičnoj strukturi dužnosti članova porodice su bile striktno podijeljene, gdje su ženske članice porodice gotovo isključivo rađale mnogo djece i brinule se o domaćinstvu, dok su muški članovi zarađivali za porodicu, bili uključeni u vođenje zemlje i političke zajednice.

Patrijarhalna struktura je takođe evidentna u pravoslavnim i katoličkim porodicama, ali statistika ne pokazuje tako visoku stopu nataliteta. Razlika (prema nekim književnim izvorima tog vremena) bila je u društvenim razinama muslimana u odnosu na njihove kršćanske kolege, gdje su prvi bili zemljoposjednici i stoga viša i viša srednja klasa koja je sebi mogla priuštiti više potomstva, dok su drugi su bili zemljoposjednici i dakle pripadali su uglavnom nižoj srednjoj ili nižoj klasi. Takva društvena organizacija odgovarala je tadašnjem feudalnom sistemu .

Osmansko Carstvo Za vrijeme i ubrzo nakon osmanskog osvajanja Bosne, u periodu između 1463. i 1557, procjenjuje se  da su osmanske snage odvele oko 100.000 stanovnika Bosne u zarobljeništvo i 30.000 mladih u janjičare kao rezultat devširmea .  ]

Prvi zvanični popis stanovništva po vjeroispovijesti u Bosni je obavljen sa rezultatima: +BrojTip37,125Hrišćanske kuće332Muslimanske kuće Godine 1489. službeni popis stanovništva po vjeri za Bosanski sandžak bio je sljedeći: +BrojTip25,068Hrišćanske kuće4,485Muslimanske kuće Savremeni bizantijski historičar Mihael Kritobul iz Imbrosa opisao je Bosnu i njen završetak u prvoj polovini 15. stoljeća. Bosnu naziva "zemljom Vostri" i njeno stanovništvo Vostri (ili Bostri, Bostni), jasno izdvajajući bosansko stanovništvo od stanovništva njenih susjeda, što srpski naučnik Radivoj Radić citira i objašnjava u svojoj studiji Bosna u historijskom djelu Kritobula iz Imbrosa, citirajući autora koji Bosance naziva "Vostri", Albance "Ilirima", a Srbe imenom "Tribali".

Turski historičar Ömer Lütfü Barkan izvršio je popis stanovništva na osnovu vjere u Bosanskom sandžaku između 1520. i 1530. Tada je živjelo preko 334.325 stanovnika, od kojih su 38,7% bili sljedbenici Islama .

Krajem 16. i početkom 17. stoljeća, prema različitim austrougarskim i osmanskim izvorima, cjelokupno plemstvo Bosanskog ejaleta, veći dio njenog građanstva i dio kmetstva činili su Muslimani, oko 75% stanovništva, a Apostolski vizitator Peter Masarechi je u svom izvještaju iz 1624. tvrdio da je stanovništvo Bosne (bez Hercegovine) iznosilo 450.000 Muslimana, 150.000 Katolika i 75.000 Pravoslavaca.

Muslimansko stanovništvo Bosne i Hercegovine je od kraja 18. do početka 19. stoljeća počelo postepeno opadati zbog čestih ratova koje je vodilo Osmansko Carstvo . Muslimani su prema osmanskom zakonu bili obavezni služiti vojsku, dok kršćani nisu bili dio vojske, već su plaćali porez. Stvaranjem nezavisnih država Srbije i Crne Gore, migracije Srba u ove dvije države bile su u velikim talasima 1810-ih, 1820-ih i 1870-ih godina.