Politička filozofija ili politička teorija je filozofska studija vlade, koja se bavi pitanjima prirode, opsega i legitimiteta javnih agenata i institucija i odnosa između njih. Njegove teme uključuju politiku, slobodu, pravdu, imovinu, prava, zakon i provođenje zakona od strane vlasti : šta su oni, ako su potrebni, šta vlast čini legitimnom, koja prava i slobode treba da štiti, u kom obliku treba biti, koji je zakon i koje dužnosti građani imaju prema legitimnoj vladi, ako postoji, i kada ona može biti legitimno svrgnuta, ako ikada.
Politička teorija također se bavi pitanjima šireg obima, baveći se političkom prirodom pojava i kategorija kao što su identitet, kultura, seksualnost, rasa, bogatstvo, etika, religija i drugo.
Političke nauke, naučna studija politike, uglavnom se koristi u jednini, ali se u francuskom i španskom jeziku, kao i na bosanskom jeziku, koristi množina (sciencias politiques i ciencias políticas), što je možda odraz eklektične prirode discipline.
Politička filozofija je grana filozofije,Strauss, Leo (1959). An introduction to Political Philosophy. Detroit: Wayne State University Press, p. 10. ali je također igrala veliku ulogu u političkim naukama, unutar kojih je stavljen snažan fokus kako na historiju političke misli tako i na savremenu političku teoriju (od normativne političke teorije do raznih kritički pristupa).
U Oksfordskom priručniku političkoj teoriji (2009), ovo polje je opisano kao: „[...] interdisciplinarni poduhvat čije je težište humanistički dio političkih nauka koji je i dalje nedisciplinovan... Dugo vremena, izazov za identitet političke teorije bio je kako se produktivno pozicionirati na tri vrste lokacija: u odnosu na akademske discipline političkih nauka, historije i filozofije; između svijeta politike i apstraktnijeg, ruminativnog registra teorije; između kanonske političke teorije i novijih resursa (kao što su feministička i kritička teorija, analiza diskursa, teorija filma, popularna i politička kultura, studije masovnih medija, neuronauke, studije životne sredine, bihevioralne nauke i ekonomija) na kojima se politički teoretičari sve više oslanjaju."
Historija
Drevne tradicije Indijska politička filozofija u drevnim vremenima razgraničavala je jasnu razliku između (1) nacije i države (2) religije i države. Ustavi hinduističkih država evoluirali su tokom vremena i bili su zasnovani na političkim i pravnim raspravama i preovlađujućim društvenim institucijama. Državne institucije bile su podijeljene na upravljanje, diplomatiju, administraciju, odbranu, zakon i red. Mantranga, glavno upravno tijelo ovih država, sastojalo se od kralja, premijera, glavnog komandanta vojske, glavnog svećenika kralja. Premijer je predvodio komitet ministara zajedno sa šefom izvršne vlasti (Maha Amatya).
Chanakya je bio indijski politički filozof iz 4. stoljeća prije nove ere. Arthashastra daje prikaz nauke o politici za mudrog vladara, politici vanjskih poslova i ratova, sistemu špijunske države i nadzoru i ekonomskoj stabilnosti države. Chanakya citira nekoliko autoriteta, uključujući Bruhaspatija, Ushanasa, Prachetasa Manua, Parasara i Ambija, i opisao je sebe kao potomka loze političkih filozofa, a njegov otac Chanaka je bio njegov neposredni prethodnik. Još jedna utjecajna indijska rasprava o političkoj filozofiji je Sukra Neeti. Primjer kodeksa zakona u staroj Indiji je Manusmṛti ili Manuovi zakoni.
Ancient China Kineska politička filozofija potiče iz perioda proljeća i jeseni, tačnije od Konfučija u 6. vijeku prije nove ere. Kineska politička filozofija razvijena je kao odgovor na društveni i politički slom zemlje karakterističan za period proljeća i jeseni i period zaraćenih država. Glavne filozofije tokom tog perioda, konfucijanizam, legalizam, mohizam, agrarizam i taoizam, svaka je imala politički aspekt svojih filozofskih škola. Filozofi kao što su Konfucije, Mencije i Mozi, fokusirali su se na političko jedinstvo i političku stabilnost kao osnovu svoje političke filozofije. Konfučijanizam se zalagao za hijerarhijsku, meritokratsku vlast zasnovanu na empatiji, lojalnosti i međuljudskim odnosima. Legalizam je zagovarao visoko autoritarnu vladu zasnovanu na drakonskim kaznama i zakonima. Mohizam je zagovarao zajedničku, decentralizovanu vladu usredsređenu na štedljivost i asketizam. Agrari su se zalagali za seljački utopijski komunalizam i egalitarizam. Taoizam je zagovarao protoanarhizam. Legalizam je bio dominantna politička filozofija dinastije Qin, ali je zamijenjen državnim konfucijanizmom u dinastiji Han. Prije nego što je Kina usvojila komunizam, državni konfučijanizam je ostao dominantna politička filozofija Kine do 20. stoljeća.
Ancient Greece Zapadna politička filozofija potječe iz filozofije antičke Grčke, gdje politička filozofija datira barem od Platona. Starom Grčkom su dominirali gradovi-države, koje su eksperimentisale sa različitim oblicima političkog organizovanja. Platon je grupisao oblike vladavine u pet kategorija stabilnosti i morala: republika, timokratija, oligarhija, demokratija i tiranija. Jedno od prvih, izuzetno važnih klasičnih djela političke filozofije je Platonova Republika, koju je pratila Aristotelova Nikomahova etika i politika. Na rimsku političku filozofiju utjecali su stoici i rimski državnik Ciceron.
Srednjovjekovno kršćanstvo Aurelije Augustin Ranokršćanska filozofija Augustina od Hipona bila je pod velikim utjecajem Platona. Ključna promjena koju je donijela kršćanska misao bila je umjerenost stoicizma i teorije pravde rimskog svijeta, kao i naglašavanje uloge države u primjeni milosrđa kao moralnog primjera. Augustin je također propovijedao da neko nije član svog ili njenog grada nego da je ili građanin Božijeg grada (Civitas Dei) ili zemaljskog grada (Civitas Terrena). Augustinov Božiji grad utjecajno je djelo ovog perioda koje je napalo tezu, koju su zastupali mnogi kršćanski Rimljani, da bi se kršćansko gledište moglo ostvariti na Zemlji.
Toma Akvinski Toma Akvinski pedantno se bavio varijantama filozofije prava. Prema njegovoj tezi, postoje četiri vrste zakona: Vječni zakon ("božanska vlada svega") Božanski pozitivni zakon (koji je "postavio" od Boga; izvan ljudske prirode) Prirodni zakon (ispravan način života koji se može otkriti prirodnim razumom; ono što se ne može ne znati; unutrašnje u ljudskoj prirodi) Ljudsko pravo (ono što mi obično nazivamo "pravo" —uključujući običajno pravo; pravo Communitas Perfecta).
Akvinski nikada ne raspravlja o prirodi ili kategorizaciji kanonskog prava. Postoji naučna debata o mjestu kanonskog prava u tomističkom jurisprudencijalnom okviru.
Akvinski je bio nevjerovatno utjecajan mislilac u tradiciji prirodnog prava.
Islamska politička evolucija Mu'tezile: ešarije Uspon islama, zasnovan i na Kur'anu i na Muhammedu, snažno je izmijenio ravnotežu moći i percepciju porijekla moći na Sredozemlju. Rana islamska filozofija naglašavala je neumoljivu vezu između nauke i religije i procesa idžtihada za pronalaženje istine — ustvari, sva filozofija je bila "politička" jer je imala stvarne implikacije na upravljanje. Ovo gledište osporili su "racionalistički" mutezilski filozofi, koji su imali više helenski stav, razum iznad otkrivenja, i kao takvi su poznati modernim učenjacima kao prvi špekulativni teolozi islama; podržavala ih je sekularna aristokratija koja je tražila slobodu djelovanja nezavisno od hilafeta. Do kasnog antičkog perioda, međutim, "tradicionalistički" ešarijski pogled na islam generalno je trijumfovao. Prema mišljenju ešarija, razum mora biti podređen Kur'anu i sunnetu.
Islamska politička filozofija zaista je bila ukorijenjena u samim izvorima islama — tj. Kur'anu i sunnetu, riječima i praksi Muhammeda — što ju je činilo suštinski teokratskom. Međutim, u zapadnoj misli općenito se pretpostavlja da je to bilo specifično područje svojstveno samo velikim filozofima islama: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), Ibn-Sina (Avicena), Ibn Bajjah (Avempace) i Ibn-Rušd (Averroes). Političke koncepcije islama kao što su kudret (moć), sultan, ummet, džemat – pa čak i "suštinski" pojmovi Kur'ana – tj. ibadet (obožavanje), din (vjera), Rabb (Gospodar) i ilah (božanstvo) – uzima se kao osnova analize. Dakle, ne samo ideje muslimanskih političkih filozofa nego i mnogi drugi pravnici i uleme postavljaju političke ideje i teorije. Naprimjer, ideje haridžija u ranim godinama islamske historije o hilafetu i ummetu, ili ideje šiitskog islama o konceptu imama smatraju se dokazima političke misli. Sukobi između sunita i šiita u 7. i 8. stoljeću imali su istinski politički karakter. Međutim, politička misao nije bila samo ukorijenjena u teizmu. Aristotelizam je procvjetao kada je islamsko zlatno doba došlo do nastavka peripatetičkih filozofa koji su primjenjivali Aristotelove ideje u kontekstu islamskog svijeta. Abunaser, Avicena i Ibn-Rušd bili su dio ove filozofske škole koji je tvrdio da ljudski razum nadmašuje puku slučajnost i otkrivenje. Vjerovali su, naprimjer, da se prirodne pojave dešavaju zbog određenih pravila, a ne zato što se Bog direktno umiješao (za razliku od Al-Gazalija i njegovih sljedbenika).
Drugi važni politički filozofi tog vremena su Nizamul-Mulk, perzijski učenjak i vezir Seldžučkog Carstva, koji je sastavio Sijasetnamu ili "Knjigu vlade" na engleskom. U njemu detaljno opisuje ulogu države u političkim poslovima (tj. kako se nositi s političkim protivnicima, a da ne naruši imidž vlade), kao i njenu dužnost da štiti siromašne i nagrađuje dostojne. U svom drugom radu objašnjava da se država treba baviti drugim pitanjima, kao što je osiguravanje posla useljenicima, poput Turkmena, koji su dolazili sa sjevera (današnja južna Rusija, Kazahstan, Turkmenistan i Uzbekistan).
Ibn-Haldun Arapski učenjak iz 14. stoljeća Ibn-Haldun smatra se jednim od najvećih političkih teoretičara. Britanski filozof-antropolog Ernest Gellner smatrao je Ibn-Haldunovu definiciju vlade, "...institucije koja sprečava nepravdu osim one koju sama čini", najboljom u historiji političke teorije. Za Ibn-Halduna, vladavina bi trebala biti suzdržana na minimum jer, kao nužno zlo, to je ograničenje ljudima od drugih ljudi.
Srednjovjekovna Evropa Srednjovjekovna politička filozofija u Evropi bila je pod velikim utjecajem kršćanskog mišljenja. Imao je mnogo zajedničkog sa mutazilitskim islamskim razmišljanjem u tome što su rimokatolici smatrali da podređivanje filozofije teologiji ne podvrgava razum otkrivenju, već u slučaju kontradikcija, podređuje razum vjeri kao ašarit islama. Skolastičari su, kombinujući filozofiju Aristotela sa kršćanstvom svetog Augustina, naglasili potencijalnu harmoniju svojstvenu razumu i otkrivenju. Možda najutjecajniji politički filozof srednjovjekovne Evrope bio je sveti Toma Akvinski koji je pomogao da se ponovo uvedu Aristotelova djela, koja su u katoličku Evropu prenošena samo preko muslimanske Španije, zajedno s komentarima Averroesa.
Neki srednjovjekovni politički filozofi, poput Akvinskog u njegovoj Summa Theologica, razvili su ideju da kralj koji je tiranin uopće nije kralj i da bi mogao biti svrgnut. Drugi, poput Nicole Oresme u svojoj Livre de Politiques, kategorički su poricali ovo pravo da svrgnu nepravednog vladara.
Magna Carta, koju mnogi smatraju kamenom temeljcem anglo-američke političke slobode, eksplicitno predlaže pravo na pobunu protiv vladara radi pravde. Drugi dokumenti slični Magna Carti nalaze se u drugim evropskim zemljama, kao što su Španija i Mađarska.
Evropska renesansa Tokom renesanse sekularna politička filozofija počela je da se javlja nakon otprilike jednog vijeka teološke političke misli u Evropi. Dok je srednji vijek vidio sekularnu politiku u praksi pod vlašću Svetog Rimskog Carstva, akademsko polje je bilo u potpunosti sholastičko i stoga kršćanske prirode.
Niccolò Machiavelli