Oružana pobuna Privatne vojne kompanije Vagner, odnosno „Marš pravice“, oružana je pobuna privatne vojske ruskog oligarha Jevgenija Prigožina protiv struktura države Rusije koja se odvijala tokom 23. i 24. juna 2023. godine. Pobuna je završila kompromisnim rješenjem prema kojem je Vagner odustao od daljnje pobune u zamjenu za amnestiju.
Pozadina Prema nekim medijskim izveštajima, Prigožin je ranije bio lični povjerenik ruskog predsjednika Vladimira Putina. U početku je stekao status slavne ličnosti kao poslovni magnat u Sankt Peterburgu, poznat po nizu popularnih restorana, što je dovelo do rastuće finansijske veze sa Putinom s obzirom na njegovu ulogu u politici grada. Godine 2014. osnovao je Vagner grupu, rusku privatnu vojnu kompaniju, a tokom narednih nekoliko godina vodio je oružane kampanje u oblastima kao što je Donbas. Prigožin je takođe navodno, učestvovao u mješanju u američke izbore 2016. koristeći svoje kompanije kao podršku. U toku invazije Rusije na Ukrajinu od početka 2022. godine, došlo je do naglog porasta uticaja i moći Prigožina i Vagner grupe. Procenjeni broj Vagnerovih članova porastao je sa "nekoliko hiljada" boraca oko 2017. do 2018. na ukupno oko pedeset hiljada boraca do januara 2023, prema procjenama zapadnih obavještajnih službi. Uprkos upravljanju sve većim i većim ekonomijama, de jure državni sistem Rusije nije dao Vagner grupi i njenoj finansijskoj administraciji nikakva pravna ovlašćenja prema nacionalnim zakonima; Prigožin nije bio ni imenovan ni izabran, što je značilo da on tehnički nije imao nikoga sa ovlašćenja iznad sebe kome da odgovara. Pored toga, Prigožin je preokrenuo svoj stav prema svom ranije povučenom ličnom životu i doživjeo međunarodnu slavu.
Prema novinskom sajtu Meduza, uoči invazije na Ukrajinu, Prigožin je razvio napete odnose sa ruskim rukovodstvom, dolazeći u sukob i sa Ministarstvom odbrane i sa predsjedničkom administracijom. Prigožin je kritikovao Sergeja Šojgua zbog djelovanja ruske vojske u Siriji, rekavši da vojska tamo djeluje "zastarelim metodama". Zauzvrat, Šojguu se nije svidjelo to što hranu za vojsku obezbjeđuju Prigožinove kompanije.
Do rasta uticaja Vagner grupe došlo je zbog neuspeha prvobitnih planova ruskog rukovodstva da brzo pobjedi Ukrajinu. U prvim mesecima invazije na Ukrajinu ruska vojska je pretrpela značajne gubitke, ali je Putin dugo odlagao objavu mobilizacije. U takvim uslovima, vlasti su počele da aktivno regrutuju plaćenike za učešće u neprijateljstvima. Prigožin je dobio značajne resurse, uključujući sopstvenu avijaciju, i pravo da regrutuje zatvorenike u Vagnera. Vagner je viđen kao privatna vojska Prigožina, koja deluje van ruskog zakonodavstva i van vojne hijerarhije zemlje. Ministarstvo odbrane i Generalštab nisu bili zadovoljni ovom situacijom i počeli su da pokušavaju da ograniče Prigožinov sve veći uticaj. Prigožin je počeo javno da oštro kritikuje rusko Ministarstvo odbrane.
Dana 5. juna 2023, kako su tenzije eskalirale, Prigožin je na svojim kanalima društvenih mreža objavio video u kojem se navodi da prikazuje zarobljenog potpukovnika Romana Venevitina iz ruske 72. brigade, koji priznaje da je naredio svojim trupama da pucaju na Vagnerove trupe, navodno dok je bio pijan.
U video snimku objavljenom 23. juna, Prigožin je rekao da su opravdanja ruske vlade za rusku invaziju na Ukrajinu zasnovana na lažima. Prema Prigožinu, ruski rat u Ukrajini imao je za cilj da koristi ruskim elitama. On je optužio Ministarstvo odbrane Rusije pod Šojguom da "pokušava da obmani društvo i predsjednika i da nam kaže kako je došlo do sumanute agresije iz Ukrajine i da su planirali da nas napadnu sa cijelim NATO-om."
Hronologija događaja
23. jun Telegram kanalima povezanim sa Vagnerom kružio je video snimak, koji je, prema riječima Prigožina, snimljen u Vagnerovom kampu koji je napadnut projektilom. Prigožin je objavio početak oružanog sukoba sa Ministarstvom odbrane u poruci objavljenoj na Telegram kanalu njegove pres službe. Pozvao je sve koji žele da se priključe sukobu protiv Ministarstva da to učine; optužio Šojgua da je upotrebio artiljeriju i helikoptere da uništi Vagnera i naveo da je Šojgu "kukavično pobjegao iz Rostova na Donu u devet uveče."
Ministarstvo odbrane je odbacilo optužbe za napad na Vagnerove kampove. Nakon toga, iz Generalnog tužilaštva Ruske Federacije je saopšteno da je protiv Prigožina pokrenut postupak po članu 279. Krivičnog zakonika Ruske Federacije (oružana pobuna). Generali Sergej Surovikin i Vladimir Aleksejev apelovali su na Vagnerove borce, pozivajući ih da "stanu". Ruski državni Prvi kanal objavio je "hitne vijesti", u kojima je voditeljica Ekaterina Andreeva tvrdila da su Prigožinove izjave o navodnim napadima snaga Ministarstva odbrane na Vagnerove položaje lažne i da je predsjednik Putin obaviješten o trenutnoj situaciji. Kao odgovor na Prigožinove izjave, vojska i nacionalna garda su rasporedili oklopna vozila u Moskvi i u Rostovu na Donu.
U noći sa 23. na 24. juni objavljen je audio snimak u ime Prigožina, koji tvrdi da Vagner ulazi u Rostov na Donu i poziva snage Ministarstva odbrane da se ne suprotstavljaju njegovoj vojsci. U drugom audio snimku od 23. juna rekao je da je načelnik Generalštaba naredio vazdušnim snagama zemlje da otvore vatru na Vagnerove kolone koje su se kretale među civilnim vozilima, optužujući Generalštab da se ne obazire na živote nevinih ljudi, "kao što je i godinu i po ubijaju sopstveno stanovništvo umjesto da se bore protiv neprijatelja". Takođe je tvrdio da su neki piloti odbili da izvrše naređenja Generalštaba i zahvalio im se.
Putinov sekretar za štampu Dmitrij Peskov opisao je situaciju koja je u toku kao "pokušaj pobune" i naveo da ruske vojne agencije danonoćno izveštavaju o Putinovim naređenjima o nedavnim događajima. mini|Čovjek koji drži zastavu grupe Vagner u gradu Rostov na Donu Usljed Prigožinovih izjava, Rusija je blokirala Google vijesti.
24. jun U novoj audio poruci objavljenoj u ime Prigožina, on je tvrdio da su Vagnerovi lovci oborili vojni helikopter koji je otvorio vatru na konvoj.
Prigožin je optužen za organizovanje oružane pobune nakon što je zaprijetio da će napasti ruske snage kao odgovor na vazdušni napad na njegove paravojne vojnike. Snage bezbjednosti optužile su ga za pokušaj državnog udara pošto je obećao "marš pravde" protiv vojske. Prigožin je objavio glasovnu bilješku u kojoj tvrdi da je Vagner napustio Ukrajinu i da napreduje ka Rostovu na Donu. Viši generali su pozvali Vagnerove borce da se povuku. U međuvremenu, ruska Federalna služba bezbijednosti je saopštila da je podnijela krivičnu prijavu protiv Prigožina i da će da ga uhapsi.
Prema izveštajima državnih i nekih zapadnih medija, Vagner je preuzeo kontrolu nad zgradom Južnog vojnog okruga u Rostovu na Donu. Nepotvrđeni snimci navodno pokazuju sukobe u gradu između Vagnera i vojske. Rostov na Donu je direktno povezan sa Moskvom autoputem M-4. Konvoj Vagnerovog osoblja koji je napredovao u pravcu prijestolnice bio je na udaru ruskih helikoptera. Guverneri Lipecke oblasti i Voronješke oblasti pozvali su sve civile da ostanu u kući, nakon izveštaja o vojnim kolonama i sukobima duž autoputa. Danska TV 2 je dokumentovala da su Google mape u 9:59 po ruskom vremenu pokazale da je M-4 čist i da je u 11:15 bio potpuno zabarikadiran. Gradonačelnik Moskve Sergej Sobjanin saopštio je da se u prijestolnici sprovode antiterorističke mjere.
Objave na društvenim mrežama prikazuju snimke borbi između Vagnerovih trupa i vojske u Voronježu, a Reuters se poziva na vojne izveštaje. Prema izveštajima medija, Vagner grupa preuzela je kontrolu nad svim vojnim objektima u Voronježu. Nekoliko sati kasnije, BBC je potvrdio da je Vagnerovo osoblje primjećeno kako napreduje kroz Lipecku oblast, između Voronježa i Moskve. Reuters je izvijestio da su van Voronježa, Vagnerove snage napale vladini helikopteri. Der Spiegel je izvijestio da su svi letovi iz Moskve rasprodati jer ljudi pokušavaju da pobjegnu od nadolazeće kolone.
Uloga Aleksandra Lukašenka Malo se zna o vezi Lukašenka i Prigožina. No, i bjeloruski predsjednik je u prošlosti imao neugodne iskustva s grupom Vagner. U julu 2020, uoči spornih predsjedničkih izbora, 33 navodna Vagnerova plaćenika uhićena su u blizini Minska, pod optužbom da su pripremali "provokacije" uoči izbora. Kasnije se pokazalo da je njihovo uhićenje možda bio rezultat operacije ukrajinske tajne službe. Nakon dvije sedmice, oni su pušteni i protjerani u Rusiju.
Bjeloruski lider Aleksandar Lukašenko je, čini se, odnio prestižnu pobjedu pregovaranjem o sporazumu predsjednika Rusije Vladimira Putina i vođe privatne vojske Vagner Jevgenija Prigožina, ali bi mogao požaliti zbog cijene kada kod njega dođe vođa te paravojne grupe koji je u svakom pogledu nezgodan, piše francuska agencija AFP.
U iznenadnoj izjavi kasno u subotu 24. juna 2023. godine, Lukašenkova služba za medije saopštila je da je bjeloruski predsjednik proveo dan u pregovorima sa Prigožinom, uz podršku ruskog lidera, da bi na kraju nekako privolio šefa Vagnera da zaustavi marš na Moskvu i vrati se odakle je došao.
Na kraju je dogovoreno da Prigožin mora u egzil u Bjelorusiji, saopštio je Kremlj, ne precizirajući da li će tamo odvesti i pripadnike svoje vojske.
Reakcija državnog vrha na pobunu mini|Putin tokom obraćanja naciji o pobuni Vagner grupe Govoreći tokom hitnog televizijskog obraćanja u Moskvi u subotu, predsjednik Vladimir Putin je obećao da neće dopustiti da Rusija sklizne u građanski rat, nakon što je Jevgenij Prigožin, vođa plaćeničke snage Vagner, zauzeo ključno vojno zapovjedništvo koje nadgleda napad u Ukrajini.