desno|mini|200x200piksel|Srezovi Kraljevine Srbije 1914. Srez jest bivši naziv za drugi nivo administrativno-teritorijalne i samoupravne jedinice. Naziv se koristio u Kneževini Srbiji i Kraljevini Srbiji, a zatim u Kraljevini Jugoslaviji i kasnije u FNR Jugoslaviji. U strukturi državne uprave, srezovi su bili niže jedinice od okruga ili oblasti, a više od bivših općina. U praksi, svaki srez je obuhvatao jedan grad sa okolnim selima. Na čelu sreza bio je sreski načelnik, koji je bio predstavnik državne uprave u srezu.
Historija Srezovi su u Kneževini Srbiji uvedeni nakon sprovođenja niza administrativnih reformi (1830-1835). Tada su ustanovljeni: srezovi (umjesto dotadašnjih knežina, odnosno kapetanija) i okruzi (umjesto dotadašnjih nahija). Nakon osvajanja i pruključenja južnih oblasti (1878), srezovi su ustanovljeni i na tim područjima. Isti položaj u administrativnoj strukturi srezovi su zadržali i u Kraljevini Srbiji, a nakon osvajanja i priključenja Stare Srbije (1912), ustanovljeni su i na tim područjima.
Jugoslavija Nakon stvaranja Kraljevine SHS, odnosno Jugoslavije (1918), srezovi su zadržani u administrativnoj strukturi istočnih pokrajina, dok su teritorijalne jedinice istog nivoa uprave u zapadnim oblastma nazivane kotarima. Isti položaj srezovi su zadržali i u FNR Jugoslaviji (1945-1963), a potom se tokom narednih godina pristupilo njihovom postepenom ukidanju u SFR Jugoslaviji.
Srbija desno|mini|250x250piksel|Podjela Narodne Republike Srbije na srezove i oblasti 1950. Na području NR Srbije, srezovi su nakon oslobođenja (1944) nastavili da postoje u strukturi nove vlasti, prvo u okviru okruga, a potom u sastavu oblasti. Novim zakonom iz 1947, pored dotadašnjih srezova ustanovljeni su i gradovi, kao nova kategorija u koju je svrstano tridesetak najvećih mesta u Srbiji, dok je preostali dio teritorije ostao podeljen na srezove.Закон о административно-територијалној подели Народне Републике Србије (Службени гласник НР Србије, бр. 17/1947) Novom administrativnom reformom iz 1952, broj gradova je sveden na sedam (Beograd, Zrenjanin, Kragujevac, Niš, Novi Sad, Priština, Subotica), dok je sav preostali dio teritorije ostao podijeljen na srezove.Закон о подели територије Народне Републике Србије на општине, градове и срезове (Службени гласник НР Србије, бр. 15/1952) Upravnom reformom iz 1955. izvršeno je ukrupnjivanje administrativnih jedinica, uz potpuno ukidanje gradova, čime je cjelokupna teritorija Srbije podijeljena na 42 velika sreza. Proces postepenog ukidanja srezova u Srbiji započeo je 1959, kada su ukinuti srezovi na području Autonomne kosovsko-metohijske oblasti.Zakon o ukidanju srezova u Autonomnoj kosovsko-metohiskoj oblasti (Službeni glasnik NR Srbije, br. 50/1959) Potom su 1965. ukinuti na području Autonomne Pokrajine Vojvodine,Ustavni zakon o ukidanju srezova u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini (Službeni glasnik SR Srbije, br. 7/1965) a zatim (tokom 1966) i na središnjem području SR Srbije.Ustavni zakon o ukidanju srezova u Socijalističkoj Republici Srbiji (Službeni glasnik SR Srbije, br. 53/1966)
Crna Gora mini|240x240piksel|Srezovi i općine u NR Crnoj Gori 1955. Na području NR Crne Gore, takođe su postojali srezovi, ali njihov broj je putem ukrupnjivanja postepeno smanjivan, od 17 (1945), na 14 (1946), a zatim na 13 (1947), odnosno 11 (1952) i najzad na 5 (1955). Potpuno ukidanje srezova sprovedeno je u Crnoj Gori početkom 1958.Zakon o ukidanju srezova u Narodnoj Republici Crnoj Gori (Službeni list NR Crne Gore, br. 27/1957)
Bosna i Hercegovina mini|Područja srezova i općina u NR Bosni i Hercegovini 1955.|257x257piksel Na području Bosne i Hercegovine također su za vrijeme Kraljevine Jugoslavije postojali srezovi, kao niže administrativne jedinice u odnosu na oblasti i potonje banovine. Nakon 1945, izvršena je nova administrativna podjela BiH na srezove, koji su bili u sastavu okruga i potonjih oblasti. Između 1953. i 1955. (kada je uveden novi zakon o općinama i srezove) 880 mjesnih narodnih odbora transformisano je u 363 općine, dok je broj srezova smanjen na 15: Banja Luka, Bihać, Brčko, Derventa, Doboj, Goražde, Jajce, Livno, Mostar, Prijedor, Sarajevo, Trebinje, Tuzla, Zenica i Zvornik.Službeni list Bosne i Hercegovine, 17/1955Službeni list Bosne i Hercegovine, 23/1958Mardešić, Petar; Dugački, Zvonimir; Zoričić, Josip. Geografski atlas i statističko–geografski pregled svijeta, V. prošireno izdanje, 'Seljačka sloga', Zagreb, 1956., str. 40. i 41. Godine 1957. ukinuta su 3 kotara (Derventa, Trebinje i Zvornik) i pripojena susjednim srezovima. Tokom narednih godina, izvršeno je dalje ukrupnjivanje srezova, tako da je njihov broj smanjen na šest. Posebnim "Ustavnim zakonom o ukidanju srezova", od 27. aprila 1966, ukinuti su srezovi u BiH.Službeni list Bosne i Hercegovine, 22/1966
Ostali srezovi Pored upravnih srezova, postojali su i katastarski srezovi, kao posebna kategorija koja se koristi pri katastarskom klasifikovanju zemljišta. U okviru prosvjetnog sistema, postojali su i školski srezovi, na čelu sa nadzornicima, koji su bili nadležni za nadgledanje rada lokalnih škola, a teritorijalni opseg školskih srezova nije se uvijek poklapao sa područjima upravnih srezova. Takođe su postojali i izborni srezovi, koji su formirani u sklopu sprovođenja izbora i predstavljali su izborne jedinice, čija se područja nisu uvijek poklapala sa teritorijama upravnih srezova.
U komparativnom kontekstu, srezovi su bili slični administrativno-terititorijalnim jednicama istog nivoa u drugim državama, kao što su nekadašnji kotari u Austro-Ugarskoj i zapadnim pokrajinama Kraljevine SHS, odnosno nekadašnji ujezdi (rus. уезд) u carskoj Rusiji.
Također pogledajte
Administrativne podjele Jugoslavije Administrativna jedinica Grad Općina Regija Kotar
Reference
Literatura
Kategorija:Administrativna podjela Jugoslavije Kategorija:Bivše vrste administrativnih podjela u Bosni i Hercegovini Kategorija:Bivše vrste administrativnih podjela u Srbiji Kategorija:Vrste administrativnih jedinica