Sandžak (ćirilica: Санџак) jest od 1943. do 1945, u okviru novog socijalističkog poretka koji se izgrađivao u Jugoslaviji, bio tretiran kao zasebna političko-teritorijalna i administrativna jedinica Demokratske Federativne Jugoslavije (DFJ). U tom periodu, vrhovnu vlast na oslobođenoj teritoriji činilo je Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), najviše predstavničko i zakonodavno tijelo Sandžaka za vrijeme okupacije Kraljevine Jugoslavije od strane Sila Osovine u Drugom svjetskom ratu. Ono je rukovodilo Narodnooslobodilačkom borbom naroda Sandžaka i radom Narodnooslobodilačkih odbora.
Historija
Ideja o stvaranju Sandžaka Ideja za stvaranje ZAVNO Sandžaka, potekla je Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita, na osnovu opredeljenja udruženja studenta Beogradskog univerziteta koji su bili iz Sandžaka i koji su se prije početka Drugog svjetskog rata zalagali za dobijanje autonomije Sandžaka.
U pismu upućenom u jesen 1943. Ivanu Milutinoviću, delegatu CK KPJ, Tito izražava želju da se formira jedno vijeće za cijelu teritoriju Crne Gore, Boke, Sandžaka i Metohije. U pismu se navodi: "Smatram da bi bilo potrebno da vi što prije pristupite u Crnoj Gori, Boki, Sandžaku i Metohiji - pripremanju konferencije antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja za te krajeve, i to, po mogućstvu, odozdo, demokratskim putem, tajnim biranjem po srezovima".Zoran Lakić ZAVNO Crne Gore i Boke. Titograd, 1963, dok. br. 1 Međutim ova ideja, nije ispoštovana. Ivan Milutinović je 15. oktobra 1943. odgovorio Titu da je osnovano Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Crne Gore i Boke (ZAVNOCGB), i u pismu uopšte ne spominje Sandžak i Metohiju.
Prvo zasjedanje ZAVNOS-a Prvo zasjedanje ZAVNO Sandžaka održano je 20. i 21. novembra 1943. u Pljevljima, u prisusutvu 252 delegata iz svih dijelova Sandžaka. Ovi predstavnici bili su izabrani na sreskim konferencijama Narodnooslobodilačkih odbora, poslije održavanja izbora. U to vrijeme, područje Sandžaka nalazilo se pod okupacijom Sila Osovine i bilo je administrativno podijeljeno između Italijanske Crne Gore i Nedićeve Srbije, dok su dijelovi regije bili u sastavu oslobođene partizanske teritorije.
Za prvog predsjednika ZAVNOS-a izabran je Sreten Vukosavljević, a za potpredsjednika Murat Šećeragić. ZAVNOS je imao sljedeću organizacionu strukturu: Predsjedništvo, Izvršni odbor i 7 odsjeka (upravni, privredno-finasijski, prosvjetni, informativno-propagandni, socijalni, zdrastveni i vjerski). Područje na kojem je ZAVNOS imao nadležnost činilo je 8 sandžačkih srezova: deževski, sjenički, pribojski, prijepoljski, štavički, novovaroški, bjelopoljski i pljevaljski.
Osnovni zadaci ZAVNO Sandžaka, usvojeni na njegovom Prvom zasjedanju bili su stvaranje borbenog jedinstva između srpskog i muslimanskog stanovništva u Sandžaku, organizovanje života na slobodnoj teritoriji i rukovođenje Narodnooslobodilačkim odborima, kao i pružanje pomoći jedinicama NOV i POJ. U toku rata rukovodstvo Narodnooslobodilačkog pokreta je smatrala da se pitanje državnosti Sandžaka može riješiti ili stvaranjem zasebne federalne jedinice ili uključivanjem njegovih dijelova u sastav postojećih federalnih jedinica Crne Gore i Srbije. Pošto je prevagnula druga opcija, odlučeno je da se ZAVNO Sandžaka rasformira.
Pokrenut je list "Glas Sandžaka", organ ZAVNOS-a, koji je počeo da izlazi 15. juna 1944. Izvršni odbor (vlada Sandžaka) je bio stalno u pokretu, a nakon konačnog oslobođenja Sandžaka 13. januara 1945. bio je smješten u Novom Pazaru.
Drugo zasjedanje i ukidanje ZAVNOS-a Drugo zasjedanje ZAVNO Sandžaka održano je od 25. do 29. marta 1945. u Novom Pazaru. Na ovom zasjedanju ZAVNOS je zaključio da se područje Sandžaka podijeli između Crne Gore i Srbije - pribojski, mileševski, zlatarski, sjenički, deževski i štavički srez pripao je Federalnoj Državi Srbiji, a pljevaljski i bjelopoljski srez pripao je Federalnoj Državi Crnoj Gori. Na istom zasjedanju odlučeno je da se ZAVNO Sandžaka raspusti, a da se njegovi vijećnici, iz srezova koji su pripali Srbiji i Crnoj Gori, pridruže u njihove skupštine i izaberu Izvršni odbor.
ZAVNO Sandžaka je tokom svog postojanja poslužilo svrsi - rasplamsavanju Narodnooslobodilačke borbe u Sandžaku i širenju Narodnooslobodilačkog pokreta, ali nije uspjelo da preraste u federalnu ili autonomnu jedinicu Nove Jugoslavije, što je naišlo na negodovanje dijela rukovodstva ZAVNOS-a. Odluka o podjeli Sandžaka donijeta je na sjednici Predsjedništva AVNOJ-a bez prethodnog izjašnjavanja naroda, suprotno volji dijela političkog rukovodstva ovog upravnog područja, i utjecala je da jedan dio vodećih ljudi Sandžaka ne učestvuje u njenoj primjeni. Za dio manjine radilo se o "političkoj grešci". Sreten Vukosavljević, predsjednik i Mirko Ćuković, treći potpredsjednik ZAVNO Sandžaka, odbili su da prisustvuju posljednjem zasjedanju ZAVNO Sandžaka. Oni nisu ni potpisali odluku od 29. marta 1945, već su to učinili prvi potpredsjednik Murat Šećeragić i drugi potpredsjednik Dušan Ivković.Petranović, Branko; Zečević, Momčilo. Jugoslovenski federalizam : ideje i stvarnost : tematska zbirka dokumenata, T. 2 : 1943–1986, Prosveta, Beograd, 1987, str. 167,
Također pogledajte
Sandžak, historijska geopolitička regija Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS) Referendum o autonomiji Sandžaka, održan 1991. Socijalistička Republika Srbija Socijalistička Republika Crna Gora
Reference
Kategorija:Antifašizam u Jugoslaviji Kategorija:Antifašizam u Srbiji Kategorija:Antifašizam u Crnoj Gori Kategorija:Komunizam u Srbiji Kategorija:Komunizam u Crnoj Gori Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu Kategorija:Crna Gora u Drugom svjetskom ratu Kategorija:Socijalistička Republika Srbija Kategorija:Socijalistička Republika Crna Gora Kategorija:Politička historija Srbije Kategorija:Politička historija Crne Gore Kategorija:1943. u Srbiji Kategorija:1944. u Srbiji Kategorija:1945. u Srbiji Kategorija:1944. u Crnoj Gori Kategorija:1943. u Crnoj Gori Kategorija:1945. u Crnoj Gori