Kupola na stijeni () jest osmougaono islamsko svetište u središtu kompleksa džamije Al-Aksa na Hramskoj gori u Starom gradu u Jerusalemu. To je najstarije preživjelo djelo islamske arhitekture na svijetu. Predstavlja najraniju arheološki potvrđenu vjersku građevinu koju je podigao muslimanski vladar i sadrži najranije natpise koji proglašavaju islam i poslanika Muhammeda.
Njegovu prvobitnu izgradnju započeo je Emevijski halifat po nalogu Abd al-Malika tokom Druge fitne 691–692. godine n. e, a izgrađena je na vrhu Temeljne stijene (Plemenita stijena). Veliki značaj ovog mjesta za muslimane proizlazi iz vjerovanja da je Muhammedovo noćno putovanje (Isra i Mi'radž) započelo upravo s ove stijene. U kršćanstvu i judaizmu vjeruje se da je to mjesto gdje je Ibrahim (Abraham) pokušao žrtvovati svog sina,Carol Delaney, Abraham on Trial: The Social Legacy of Biblical Myth, Princeton University Press 2000 p.120. te da je izgrađeno na mjestu Drugog jevrejskog hrama koji su Rimljani uništili 70. godine n. e.
Arhitektura
Struktura Osnovni plan Kupole na stijeni je suštinski osmougaoni. U sredini je prekrivena kupolom prečnika približno 20 metara, postavljenom na uzvišeni kružni tambur koji stoji na 16 oslonaca (4 stuba i 12 kolona). Vanjski zidovi su također osmougaoni, a svaki je širok oko 60 metara i visok 36 metara.
Unutrašnja dekoracija Unutrašnjost kupole je raskošno ukrašena mozaicima, fajansom i mramorom, od kojih je veći dio dodan nekoliko vijekova nakon završetka gradnje. Sadrži kur'anske natpise koji se razlikuju od današnjeg standardnog teksta (uglavnom promjene iz prvog u treće lice) i pomiješani su s pobožnim natpisima koji nisu u Kur'anu. Posvetni natpis u kufskom pismu postavljen oko kupole sadrži datum AH 72 (691/2. n. e.), godinu kada se vjeruje da je Kupola prvi put završena.
Vanjska dekoracija Dekoracija vanjskih zidova prošla je kroz dvije glavne faze: prvobitna omajadska shema sastojala se od mramora i mozaika, dok ih je u 16. vijeku osmanski sultan Sulejman Veličanstveni zamijenio osmanskom keramikom. Ove pločice su u Iznik stilu, pretežno plavo-bijele boje. Pozlaćeni krov dodan je 1959–1961. te ponovo 1993. godine.
Historija
Predislamska pozadina Kupola na stijeni nalazi se u centru Hramske gore, mjesta Salomonovog hrama i Drugog jevrejskog hrama. Jeruzalemom je vladao Bizant od 4. do 6. vijeka, a 638. godine n. e. bizantijski Jerusalem su osvojile arapske vojske Omera ibn el-Hattaba, drugog halife Pravednog halifata.
Emevije Prvobitnu strukturu izgradio je emevijski halifa Abd al-Malik ibn Marvan (vladao 685–705). Arhitektura i mozaici su modelirani prema obližnjim bizantijskim crkvama i palačama. Historičari navode da su troškovi izgradnje bili sedam puta veći od godišnjeg poreskog prihoda Egipta.
Krstaši i kasnije doba Jerusalem su zauzeli krstaši 1099, a Kupola na stijeni je predata augustincima koji su je pretvorili u crkvu pod nazivom Templum Domini. Jerusalem je ponovo zauzeo Saladin 2. oktobra 1187, nakon čega je naredio potpunu restauraciju Al-Akse i ponovno posvećivanje Kupole kao islamskog svetišta. UNESCO je lokaciju proglasio svjetskom baštinom, nazivajući je najprepoznatljivijim obilježjem Jerusalema.
Osmanski period Tokom osmanskog perioda, vladavina Sulejmana Veličanstvenog (1520–1566) donijela je značajno pokroviteljstvo gradu. Sulejman je pokrenuo veliku obnovu Kupole na stijeni, a najvidljivije naslijeđe ovog rada bilo je prekrivanje eksterijera pločicama u osmanskom stilu, koje su zamijenile stare omajadske mozaike. Ovaj poduhvat je vjerovatno bio dio napora da se utisne vidljivi osmanski pečat na ovo važno islamsko sveto mjesto. Natpisi na pločicama navode 1545. i 1552. godinu, ali su radovi nastavljeni do kraja Sulejmanove vladavine, pa i kasnije. Dokumenti pokazuju da su popravke još uvijek bile nedovršene u vrijeme Murata III (1574–1595), koji se vjerovatno može smatrati zaslužnim za završetak posla, uključujući popravke olovnog pokrivača kupole.
Pločice su, prema istraživanjima, rađene lokalno, a ne u centrima kao što je Iznik, iako u to vrijeme u regiji nije postojao sofisticiran centar za proizvodnju keramike. Historičar Robert Hillenbrand napominje da su radionice koje su proizvodile ove pločice morale biti posvećene isključivo ovom projektu, jer nema dokaza da je slična keramika rađena za druge spomenike u Jerusalemu u tom periodu.
Dalje restauracije zabilježene su 1720–1721, 1742, 1754, 1780, 1817–1818. i 1853. godine. Tokom velike obnove od 1874. do 1875, u vrijeme sultana Abdulaziza, sve pločice na zapadnom i jugozapadnom zidu uklonjene su i zamijenjene kopijama napravljenim u Turskoj.
Britanski mandat i jordanska uprava Dijelovi Kupole na stijeni srušili su se tokom zemljotresa 11. jula 1927. godine, a zidovi su ostali teško oštećeni.
Godine 1955. vlada Jordana započela je opsežan program obnove uz sredstva arapskih vlada i Turske. Radovi su uključivali zamjenu velikog broja pločica iz vremena Sulejmana Veličanstvenog koje su se odvojile zbog jakih kiša. Godine 1965, kao dio ove restauracije, kupola je prekrivena izdržljivom legurom aluminijskog bronza proizvedenom u Italiji, zamijenivši dotadašnji olovni eksterijer. Između 1959. i 1962, olovo je zamijenjeno pločama od aluminijskog bronza prekrivenim zlatnim listićima.
Izraelska uprava Nakon što je izraelska zastava nakratko podignuta nad Kupolom 1967. tokom Šestodnevnog rata, Izraelci su je spustili po naredbi Moshea Dayana i povjerili upravljanje Hramskom gorom muslimanskom vakufu kako bi se "očuvao mir".
Godine 1993. zlatni pokrivač kupole je obnovljen nakon donacije od 8,25 miliona dolara kralja Huseina od Jordana, koji je prodao jednu od svojih kuća u Londonu kako bi finansirao 80 kg potrebnog zlata.
Vjerski značaj Lokacija Kupole na stijeni je za mnoge muslimane mjesto spomenuto u 17. suri Kur'ana, koja govori o Isri i Miradžu, noćnom putovanju Muhammeda iz Mekke do "najudaljenijeg mjesta molitve" (Masjid Al-Aqsa), odakle se uzdigao na nebo. Iako se Jerusalem ne spominje imenom u Kur'anu, on se navodi u hadisima kao mjesto Muhammedovog noćnog putovanja.
U tradicionalnim jevrejskim izvorima vjeruje se da je to mjesto odakle je započelo stvaranje svijeta. Mnogi Jevreji smatraju lokaciju stijene najsvetijim mjestom na Zemlji, mjestom gdje se nalazilo Svetinja nad svetinjama u Prvom i Drugom hramu. Iako se muslimani danas mole okrenuti prema Kabi u Mekki, nekada su se okretali prema Hramskoj gori; islamska tradicija drži da je Muhammed predvodio molitve prema Jerusalemu do 16. ili 17. mjeseca nakon Hidžre, kada je primio uputu da se okrene prema Kabi. Galerija
Reference
Dodatna literatura
Vanjski linkovi
Qubba al-Sakhra, Jerusalem , Archnet Digital Archive. The Marble Revetment of the Piers of the Dome of the Rock, Terry Allen (2014).
Kategorija:Džamije u Izraelu Kategorija:Džamije iz 7. vijeka Kategorija:Arapska arhitektura Kategorija:Utvrde vitezova templara Kategorija:Osmanska arhitektura Kategorija:Džamije u Jerusalemu Kategorija:Osmougaone građevine Kategorija:Svetišta u Jerusalemu Kategorija:Hramska gora Kategorija:Keramika Kategorija:Omajadska arhitektura u Palestini Kategorija:Uspomena na Miradž Kategorija:Omajadski Halifat Kategorija:Osnivanja u 691. Kategorija:Objekti završeni u 7. vijeku Kategorija:Nacionalni simboli Palestine