Endel Tulving bio je kanadski eksperimentalni psiholog i kognitivni neuronaučnik estonskog porijekla. Smatra se jednim od najznačajnijih istraživača u oblasti ljudskog pamćenja. Najpoznatiji je po razlikovanju između semantičkog i epizodičkog pamćenja, čime je dao važan doprinos razvoju kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke. Veći dio akademske karijere proveo je na Univerzitetu u Torontu, a od 1992. djelovao je u Istraživačkom institutu Rotman pri organizaciji Zdravstvene nauke Baycrest, gdje je bio prvi nosilac Katedre za kognitivnu neuronauku "Anne i Max Tanenbaum". Godine 2006. imenovan je za oficira Ordena Kanade, jednog od najviših civilnih odlikovanja u toj zemlji. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu Review of General Psychology rangiran je kao 36. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.
Biografija
Tulving je rođen 1927. u estonskom gradu Petseri. Nakon što je sovjetska vojska 1944. ponovo uspostavila kontrolu nad Estonijom, sedamnaestogodišnji Tulving i njegov mlađi brat Hannes razdvojeni su od porodice i upućeni u Njemačku. Tamo je završio srednju školu, a potom radio kao nastavnik i prevodilac za Američku vojsku. Kratko je studirao medicinu na Univerzitetu u Heidelbergu prije nego što je 1949. emigrirao u Kanadu.
Godine 1950. oženio jee Ruth Mikkelsaar, Estonku iz Tartua koju je upoznao u izbjegličkom kampu u Njemačkoj. U braku su ostali do njene smrti 2012. Imali su dvije kćerke, Elo Ann i Lindu.
Na Univerzitetu u Torontu diplomirao je 1953, magistrirao 1954, a doktorat iz eksperimentalne psihologije stekao je 1956. na Univerzitetu Harvard pod mentorstvom Stanleya Smitha Stevensa. Njegova doktorska disertacija bavila se okulomotornim prilagođavanjem i oštrinom vida.
Nakon sticanja doktorata, 1956. zaposlio se kao predavač na Univerzitetu u Torontu, gdje je proveo najveći dio svoje akademske karijere. Između 1970. i 1974. bio je profesor psihologije na Univerzitetu Yale, nakon čega se vratio na Univerzitet u Torontu. Od 1974. do 1980. obavljao je dužnost šefa Odsjeka za psihologiju, dok je zvanje redovnog profesora stekao 1985.
Godine 1992. povukao se s redovne profesorske dužnosti na Univerzitetu u Torontu i nastavio naučni rad u Istraživačkom institutu Rotman. Na toj dužnosti ostao je do penzionisanja 2010. Do 2019. imao je zvanje profesora emeritusa na Univerzitetu u Torontu i gostujućeg profesora psihologije na Univerzitetu Washington u St. Louisu.
Tulving je preminuo 11. septembra 2023. u 96. godini u domu za starije osobe u Mississaugi, u kanadskoj pokrajini Ontario, od komplikacija izazvanih moždanim udarom.
Naučni rad
Tulving je objavio više od 300 naučnih radova i poglavlja u knjigama te se ubraja među najcitiranije autore u oblasti psihologije i kognitivne neuronauke, s h-indeksom od 124 prema podacima iz aprila 2024. Njegovi radovi objavljeni tokom 1970-ih privukli su posebnu pažnju jer su se podudarili s nastojanjima kognitivnih psihologa da teorije o pamćenju povežu s nalazima neuronauke primjenom metoda neurooslikavanja mozga. U tom periodu identifikovao je moždane regije aktivne tokom kodiranja i pronalaženja informacija, čime je pokazao važnu ulogu medijalnog temporalnog režanja i hipokampus u epizodičkom pamćenju. Pored toga, bavio se i drugim temama, među kojima su važnost subjektivne organizacije informacija u pamćenju, model hemisferne specijalizacije za epizodičko pamćenje, kao i otkriće Tulving-Wisemanove funkcije.
Epizodičko i semantičko pamćenje
Tulving je razlikovanje između epizodičkog i semantičkog pamćenja prvi put predstavio u poglavlju knjige Organizacija pamćenja koja je objavljena 1972. Epizodičko pamćenje odnosi se na sposobnost svjesnog prisjećanja ličnih iskustava i događaja iz vlastitog života (npr. sjećanje na nedavno porodično putovanje u Disney World), dok semantičko pamćenje obuhvata opće znanje o svijetu, nezavisno od okolnosti u kojima je ono stečeno (npr. činjenica da se Disney World nalazi na Floridi). U to vrijeme, ovakav pristup značajno je odstupao od tadašnjih teorija ljudskog učenja i pamćenja, koje nisu pridavale važnost različitim vrstama subjektivnog iskustva ili moždanih sistema. Iako je Tulving ovu podjelu prvobitno zasnovao samo na teorijskim postavkama i psihološkim eksperimentima, nju su kasnije potvrdila i neurološka istraživanja. Proučavanjem pacijenata s oštećenjima mozga i upotrebom tehnika neurooslikavanja, Tulving i drugi istraživači dokazali su da ove dvije vrste pamćenja zaista koriste različite moždane sisteme.
Tulving je ove koncepte detaljnije razradio u knjizi Elementi epizodičkog pamćenja iz 1983, koja je citirana više od 9.000 puta. Prema njegovom tumačenju, sposobnost mentalnog putovanja kroz vrijeme, odnosno zamišljenog vraćanja u prošlost i projiciranja budućnosti, svojstvena je isključivo ljudima. Takvu sposobnost omogućava autonoetička svijest, koju je smatrao osnovnom karakteristikom epizodičkog pamćenja.
Princip specifičnosti kodiranja
Tulvingov princip "specifičnosti kodiranja" naglašava važnost znakova za dosjećanje pri pristupanju epizodičkim sjećanjima. Prema ovom principu, znakovi za dosjećanje najuspješnije potiču prisjećanje kada se podudaraju s informacijama koje su bile prisutne u trenutku kodiranja iskustva. Budući da se sadržaj traga pamćenja oblikuje tokom početnog kodiranja, znakovi koji su najsličniji tim prvobitno kodiranim informacijama omogućavaju najefikasnije dosjećanje. Proces u kojem znak za dosjećanje aktivira pohranjeno sjećanje Tulving je nazvao "sinergijska ekforija".
Jedna od implikacija ovog principa jeste da zaboravljanje može biti posljedica nedostatka odgovarajućih znakova za dosjećanje, a ne nužno slabljenja traga pamćenja tokom vremena ili interferencije drugih sjećanja. Druga implikacija jeste da je u pamćenju pohranjeno više informacija nego što ih je u datom trenutku moguće prizvati, što je Tulving opisao razlikovanjem između dostupnosti i pristupačnosti informacija.
Amnezija i svijest
Tulvingova istraživanja pokazala su da epizodičko pamćenje ima ključnu ulogu u autonoetičkoj svijesti, odnosno sposobnosti čovjeka da sebe doživljava kao kontinuirano biće kroz vrijeme. Do ovih zaključaka došao je proučavajući pacijenta KC-ja, od kojeg je nakon teške motociklističke nesreće došlo do amnezije uslijed oštećenja mozga. Iako je njegovo semantičko pamćenje ostalo uglavnom očuvano, KC je u potpunosti izgubio sposobnost epizodičkog pamćenja. Proučavanje ovog slučaja pokazalo je da je epizodičko pamćenje neophodno za svjesno prisjećanje vlastitih prošlih iskustava, ali i za zamišljanje i planiranje budućih događaja. Tulving je ovu sposobnost nazvao "autonoetičkom sviješću". Zbog njenog gubitka, KC se nije mogao prisjetiti nijednog događaja iz vlastite prošlosti niti zamisliti ili planirati vlastitu budućnost.
Kako bi proučavao različita subjektivna iskustva prisjećanja, Tulving je razvio više kognitivnih metoda za njihovo mjerenje. Među njima je najpoznatija paradigma "sjećanje ili poznavanje", koja se danas široko primjenjuje u istraživanjima kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke.
Implicitno pamćenje i primiranje
Tulving je jasno razlikovao eksplicitno (svjesno) pamćenje, kojem pripada epizodičko pamćenje, od implicitnog pamćenja, koje se ispoljava bez svjesnog prisjećanja i obuhvata pojave poput primiranja. Zajedno sa svojim studentom Danielom Schacterom proveo je niz značajnih eksperimenata koji su doprinijeli razumijevanju implicitnog pamćenja. Razlikovanje implicitnog i eksplicitnog pamćenja bilo je predmet čestih rasprava tokom 1980-ih i 1990-ih. Tulving i njegovi saradnici zastupali su stanovište da ovi različiti oblici pamćenja odražavaju djelovanje različitih sistema pamćenja Nasuprot tome, zastupnici teorije procesiranja, poput Henryja Roedigera, tvrdili su da razlike proizlaze iz različitih psiholoških procesa, a ne iz postojanja zasebnih sistema. Prema tom shvatanju, isti sistem pamćenja može podržavati različite oblike pamćenja, kognitivni procesi aktiviraju zavisno od zahtjeva konkretnog zadatka. Krajem 1990-ih godina, većina teorijskih pristupa počela je povezivati ova dva modela, usvajajući elemente iz oba gledišta.
Društveni angažman i Fondacija za estonske studije
Kao istaknuti član estonske dijaspore u Kanadi, Tulving je aktivno doprinosio očuvanju estonske kulturne i akademske baštine. Godine 1983. zajedno s arhitektom Elmarom Tampõldom i inženjerom hemije Olevom Trässom osnovao je Fondaciju za Katedru za estonske studije na Univerzitetu u Torontu. Njihova inicijativa dovela je do osnivanja Katedre za estonske studije, koja danas nosi ime Elmara Tampõlda.
Priznanja i nagrade
Tulving je bio član više uglednih naučnih akademija i društava. Bio je član Kraljevskog društva Kanade, strani član Kraljevske švedske akademije nauka, član Kraljevskog društva u Londonu, strani počasni član Američke akademije umjetnosti i nauka, strani član Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država, strani član Academia Europaea te strani član Estonske akademije nauka.
Dobitnik je brojnih priznanja i nagrada, među kojima su:
1983: APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji 1983: CPA-ina nagrada "Donald O. Hebb" za istaknute doprinose psihologiji kao nauci 1994: Zlatna medalja za životno djelo u psihološkoj nauci Američke psihološke fondacije 1994: Memorijalna nagrada "Izaak Walton Killam" 2005: Međunarodna nagrada "Canada Gairdner" 2006: imenovan za oficira Ordena Kanade 2007: primljen u Kanadsku medicinsku kuću slavnih
Odabrana djela
Reference
Vanjski linkovi Djela Endela Tulvinga Članci i poglavlja koje je napisao Endel Tulving Profil na stranici science.ca Stranica Istraživačkog instituta Rotman Biografija Endela Tulvinga na stranici Great Canadian Psychology
Kategorija:Rođeni 1927. Kategorija:Umrli 2023. Kategorija:Kanadski kognitivni neuronaučnici Kategorija:Istraživači pamćenja Kategorija:Kanadski psiholozi u 20. vijeku Kategorija:Kanadski psiholozi u 21. vijeku Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa Kategorija:Članovi Kraljevskog društva Kanade Kategorija:Oficiri Ordena Kanade Kategorija:Članovi Kraljevske švedske akademije nauka Kategorija:Članovi Estonske akademije nauka Kategorija:Alumni Univerziteta u Torontu Kategorija:Alumni Harvardove diplomske škole umjetnosti i nauka Kategorija:Profesori na Univerzitetu Washington u St. Louisu Kategorija:Nastavno osoblje Fakulteta umjetnosti i nauka Univerziteta u Torontu Kategorija:Estonski emigranti u Kanadi Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih američkih Država Kategorija:Estonske izbjeglice u Drugom svjetskom ratu Kategorija:Biografije, Pečori Kategorija:Odlikovani Ordenom bijele zvijezde II klase Kategorija:Nastavno osoblje Univerziteta Yale Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere Kategorija:Kanadski članovi Kraljevskog društva Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji