Matthias Hupfuff (autre graphie : Hüpfuff), décédé à Strasbourg en 1520, est un imprimeur-libraire allemand, actif à Strasbourg entre 1498 et 1520. Pendant cette période on lui attribue plus de 200 publications Oliver Duntze, Ein Verleger sucht sein Publikum : die Strassburger Offizin des Matthias Hupfuff (1497/98-1520), K.G. Saur, München, 2007, 508 p. , remarquées pour leur iconographie, notamment des gravures soignées de grande tailleCécile Dupeux, « Hupfuff, Mathias » Nouveau dictionnaire de biographie alsacienne, vol. 18, .

Biographie On sait peu de choses de sa vie personnelle. La source la plus récente (2007) est celle d'Olivier Duntze, qui avance plusieurs hypothèses quant à ses origines. Même s'il passe en revue d'autres d'autres pistes, Duntze considère que Matthias Hupfuff est très vraisemblablement né à Strasbourg, pour les raisons suivantes : il pourrait s'agir de Matthias von Werde qui a acheté le droit de bourgeoisie à Strasbourg le ; à partir de 1501, sa marque d’imprimeur contient le phylactère : « MATHIS HIPFUF DE ARGENTINA » ; son droit de bourgeoisie est confirmé en 1505 ; la présence d'une famille Hupfuff est attestée à Strasbourg en 1481<ref> Duntze, Ein Verleger sucht sein Publikum, op. cit., </ref>.

Il est d'abord marié à Elsa Klemm, d' (Hesse), puis, veuf en 1509, il épouse en secondes noces Brigitte Zorn.

Il s'installe à Kirchheim (appelé « Klein Troja ») en 1497. C'est là qu'il aurait réalisé ses deux premières impressions, avec le matériel de son prédécesseur, Markus Reinhard Grüninger, un frère de Johann Grüninger. Il s'établit à Strasbourg vers 1498Cécile Dupeux, Jacqueline Lévy, Frank Muller (et al.), La gravure d'illustration en Alsace au XVI siècle, vol. 3, Jean Grüninger (1507-1512), Presses universitaires de Strasbourg, 2009, . et installe d'abord son étalage « sous l'escalier devant la Pfalz » , comme en témoigne sa signature dans le colophon en 1499. En 1509 on le trouve sur la place de la Cathédrale où est aussi installé Grüninger. On signale également sa présence à la foire aux livres de Francfort. Ses productions sont identifiées avec certitude jusqu'en 1516 Josef Benzing, « Hupfuff, Matthias », Neue Deutsche Biographie, vol. 10, 1974, , . À cette date il est devenu un entrepreneur important, ainsi Knobloch, un autre imprimeur, lui doit-il de l'argent. Ensuite on ne lui attribue plus que deux ouvrages en 1519, puis Baptista Mantuanus, Fastorum Libri Duodecim, qui porte son nom en 1520, mais qui pourrait être dû à un autre imprimeur strasbourgeois.

Marque typographique Sa marque d'imprimeur, utilisée à partir de 1501 présente un écu orné de trois croissants et tenu par un lion, autour duquel se déroule un phylactère portant l'inscription « MATHIS HIPFUF DE ARGENTINA ». Une autre marque présente les initiales de son nom entre un homme et une femme sauvages.

Œuvre La plupart de ses ouvrages sont imprimés en allemand ou en latin. Ce sont généralement des textes à caractère populaire, à visée récréative ou didactique, parfois techniques ou pratiques, juridiques (Layenspiegel, Richterlich Clagspiegel), médicaux, scolaires (Regulae grammaticales, Vocabularius theutonicus), mais aussi satiriques (Narrenschiff, Narrenbeschwörung). Il publie quelques grands noms tels que Thomas Murner, Jacques Wimpfeling, Laurent Corvin ou Sébastien Brant, mais plusieurs œuvres ne seront pas commercialisées à cause de la censure, notamment des écrits de Murner.

Duntze attribue 253 impressions à l’officine de Hupfuff. 32 lui auraient été attribuées à tort, 33 ne sont pas attribuables, car il s'agit parfois de rééditions d’œuvres présentant une simple variante. Parmi les 32 attribuées à tort figure, selon lui, le HausrathIn 4°, 14 pages, p. 1r : titre, p. 1v°. vide, p. 2 recto à 13 verso : texte); p. 14 r°v° vide. Le livre serait de Johann Grüninger, qui l'aurait édité vers 1510 Duntze, Ein Verleger sucht sein Publikum, op. cit., .

[Hussrath, Didactisches Gedicht (1511) est conservé à la bibliothèque du Grand Séminaire de Strasbourg.]

Publications Berthold le Teutonique, Horologium devotionis, 1498 Sankt Brandans Meerfahrt, 1498 Dis Buch seit von Kunig Salomon und siner Hufs frouw Salome wie sy der Künig fore Nam und wie sy Morolff Kunig Salomō Brüder wider brocht, 1499 Regulae grammaticales antiquarum, 1502 Thomas Murner, Ad rempublicâ Argentinã Germania noua, 1502 Thomas Murner, Thome Murner argentini divinarum litterarum baccalaurij cracovien sis ordinis minorum honestorum poematum condigua laudatio impudicorum vero miranda castigatio, 1503 Amerigo Vespucci, De ora antarctica por regem Portugallie pridem inuenta, 1505 Keyserlich und Küniglich Lant und lehenrecht nach gemeinem sitte[n] und gebruch der rechten, 1505 Jacques Wimpfeling, De arte metrificādi. Libellus, 1505 Keyserlich und Küniglich Lant und lehenrecht nach gemeinem sitte[n] und gebruch der rechten, 1505 , Secreta Sacerdotum que in missa teneri debent multum utilia / Collectum per venerabilem magistrum Heinricum de hassia, 1505 , Epithoma de sillabarum quantitate ac versuum connexione, 1506 Guilelmus de Gouda, Expositio misteriorum misse, et verus modus rite celebrandi, 1506 vignette|upright|Laurent Corvin, ''Latinum idioma (1506). Psalterium cum apparatu vulgari firmiter appresso = Lateinisch Psalter mit dem Teütschen dabey getrucket, 1506 Johannes Trithemius, De purissima et immaculata conceptione virginis marie, et de festivitate sancte anne matris eius, 1506 Regimen sanitatis [Salernitanum.] Dis ist ein Regiment der gesuntheyt durch alle Monadt des gastzen Jares..., 1506 et 1513 Laurent Corvin, Latinum idioma, vers 1506 Balthasar de Porta, [Expositio canonis missae] Canon sacratissime misse, vna cum expositione eiusdem... Impressum in imperiali civitate, 1507 Das Buch der Altväter wie sie ir heiliges lebē volbracht habē in đ einöde was wunđ zeichē sie gewirckt habē, auch ire sprüch un̄ byspil so sie uns menschē gebē haben zů einer unđ weiszung un̄ lere, 1508 Johann Tollat von Vochenberg, Margarita Medicine. Ein meisterlichs vsserlesens Biechlin der Artzeny für mancherley Kranckheit vnd Siechtagen der Menschen, 1508

Hermannus Torrentinus, Hermanni Torrentini viri doctissimi Opusculum aureum omnibus studentibus proutile et summe necessarius : de Generibus nominum de Heteroclitis : de Patronymicis : de Nominum significationibus, 1508 Albertus Magnus, De secretis mulierum et virorum, 1510 Nicole Oresme, Epistola Luciferi ad malos principes Ecclesiasticos Parisius primum Impressa, 1510 , , éd. 1511 et 1514 , In disem Biechlin wirt erfunden von Complexion der Menschen : zuerlernen leibliche unnd menschliche Natur ir Siten, Geberden und Nayglichayt zuerkennen und urtaylen, 1511Eyn liebliche historiē von dē hochgelertē meister Lucidario, 1511 Hie in finstu zü einem nüwen Jar, 1511 Dis Biechlin halt zu die ausslegung der treuen Danielis, 1511 Hussrath, didactisches Gedicht, vers 1511 vignette|upright|Sébastien Brant, Der Heiligen Leben, 1513. Sébastien Brant, Der Richerliche Clagspiegel, après 1510 , Warhaftig sag oder red von dem Rock Jhesu cristi, 1512 Johannes Murner, Von Eelichs Stadts nutz und beschwerden, 1512 Thomas Murner, Die Narrenbeschwörung, 1512 Thomas Murner, Der Schelmen Zunfft, 1512 vignette|upright|Die Mülle von Schwyndelszheym (1515) Jean Geiler de Kaysersberg, Passio domini nostri Jhesu Christi, 1513 Der heiligen leben neüw getruckt. Der hohen unteilbarlichen drivaltigkeit zu lob. Marie der würdigsten Junckfrawen und muter gottes zu eren und den Christen menschen zu heil und seliger underwysung, 1513 Diss ist ein meinung dess loblichen tag zu Kölen, ouch die belegerung hohen Kreen, wie man das erobert gewunnen zerstört hat. Und mag mans singen in dess Bentzenowers oder Rommensatels weyss Hohen Dwiel Hohen kreen, 1513 ? Johannes Hartlieb, Das Buch der Geschichte des grossen Alexanders wie die Eusebius beschrieben, 1514 Jacques Wimpfeling, Adolescentia... cū novis quibusdā additionibus Gallinariū denuo revisa, 1514 Thomas Murner, Die Mülle von Schwyndelszheym vnd Gredt Müllerin Jarzeit, 1515 Jacques Wimpfeling, Elegantiae maiores. Rhetorica ejusdem pueris utilissima, 1515 Thomas Murner, Enderung und schmach der bildung Marie von den Juden bewissen, vers 1515 Probleumata Aristotiles Ein hüpsch biech-//lin das durch die natürlichen//meister Aristotelem, Anicennam, Galienum, //Abertum und andern natürlichen mei-//stern, von mancherley seltzamm fragen//bescherbenn... Probleumata Aristotelis, 1515 Hermannus Torrentinus, Elucidarius carminum et historiarum : vel vocabularius poeticus : continens fabulas, historias, provincias, urbes, insulas, fluvios & montes illustres, 1515 Hermannus Torrentinus, Hermanni Torrentini inter grammatices nostrae tempestatis vivi doctissimi commentaria im primam portem doctrinalis Alexandri cum vocabulorum interpretatione, 1516 Baptiste Spagnoli, F. Baptistae Mantuani Carmelitae Theologi Fastorum libri 12, 1520 Ulrich von Hutten, Hulderichi Hutteni Dialogi : Fortuna, Febris prima, Febris secunda, Trias Romana, Inspicientes, 1520

Notes et références

Annexes Bibliographie Lina Baillet, « 1500-1530 : l'imprimerie en expansion. Le livre au service de l'humanisme et de la Réforme », La Mémoire des Siècles : 2000 ans d'écrits en Alsace (catalogue d'exposition, Église Saint-Paul, Strasbourg, 1988, p. 137 et suiv. Josef Benzing, « Hupfuff, Matthias », Neue Deutsche Biographie, vol. 10, 1974, , Josef Benzing, Die Buchdrucker des 16. und 17. Jahrhunderts im deutschen Sprachgebiet, Wiesbaden, 1982, Oliver Duntze, Ein Verleger sucht sein Publikum : die Strassburger Offizin des Matthias Hupfuff (1497/98-1520), K.G. Saur, München, 2007, 508 p. Cécile Dupeux, « Hupfuff, Mathias » Nouveau dictionnaire de biographie alsacienne, vol. 18, Cécile Dupeux, Jacqueline Lévy, Anne Wintzerith,Jean Wirth, La gravure d'illustration en Alsace au XVI siècle, vol. 2, Imprimeurs strasbourgeois 1501-1506 : Georg Husner, Johann Prüss, Bartholomäus Kistler, Wilhelm Schaffner, Mathias Hupfuff, Johann Schott, Johann Wähinger, Martin Flach, Johann Knobloch, Presses universitaires de Strasbourg, 2000, 422 p. Ferdinand Geldner, Die deutschen Inkunabeldrucker: Ein Handbuch der deutschen Buchdrucker des XV. Jahrhunderts nach Druckorten. Teil 1. Das deutsche Sprachgebiet. Stuttgart : Hiersemann, 1968, Willi List, « Zur Straßburger Buchdruckergeschichte : ein selterner Druck aus der Officien des Mathias Hupfuff », Zentralblatt für Bibliothekswesen, 4, 1887, J. Müller, Répertoire bibliographique des livres imprimés en France au XVI siècle. Bibliographie strasbourgeoise, Baden-Baden, 1985, François Ritter, Histoire de l'imprimerie alsacienne aux XV et XVI siècles, Leroux, Strasbourg et Paris, 1955, Charles Schmidt, Zur Geschichte der ältesten Bibliotheken und der ersten Buchdrucker zu Strassburg, C.-F. Schmidt, Strasbourg, 1882, Charles Schmidt, « Mathias Hupfuff (1492-1520) », Répertoire bibliographique strasbourgeois jusque vers 1530, Heitz, Strasbourg, 1893, fasc. V Albert Schramm, Der Bilderschmuck der Frühdrucke. XX, Die Strassburger Drucker ; II. Teil ; Johann Grüninger. Johann Prüss Martin Flach. Peter Attendorn. Thomas Aushelm. Bartholomäus Kistler. Friedrich Kuch von Dumbach. Mathis Hupfuff. Wilhelm Schoffener. Johann Schott. Matthias Brant, Karl W. Hiersemann, Leipzig, 1937, n. p. Miriam Usher Chrisman, Lay Culture, Learned Culture: Books and Social Change in Strasbourg, 1480-1599'', Yale University Press, 1982,

Liens externes

Catégorie:Date de naissance incertaine (XVe siècle) Catégorie:Personnalité de la vie culturelle strasbourgeoise Catégorie:Imprimeur allemand du XVe siècle Catégorie:Imprimeur allemand du XVIe siècle Catégorie:Décès en 1520 Catégorie:Décès à Strasbourg