dereita|miniatura|Escudo de España durante o franquismo, que incorpora a cartela co lema «Unha Grande Libre», xunto con outros motivos heráldicos que engaden aos do escudo tradicional de España (armas de Castela, León, Aragón, Navarra e Granada, e as Columnas de Hércules coa cartela Plus ultra) outros tomados do escudo dos Reis Católicos: a aguia de San Xoán e o xugo e as frechas que tamén adoptou a Falanxe. A simboloxía do franquismo é o conxunto de símbolos que se utilizaron como referente icónico para identificar visualmente o réxime franquista e as persoas e institucións que se identificaban con el, e marcar a apropiación simbólica de lugares emblemáticos, moitos deles utilizados como espazos da memoria. Utilizouse masivamente, seguindo as técnicas modernas de propaganda para conseguir unha presenza abafadora en todos os ámbitos públicos e privados: bandeiras, escudos, efixies, monumentos, selos, medallas, insignias, uniformes e distintivos de todas as clases. Incluso os asentos dos transportes públicos eran obxecto de apropiación simbólica para perpetuar o recordo da Gloriosa Cruzada: un cartel que indicaba Reservado para caballeros mutilados ("Reservado para cabaleiros mutilados").

A ausencia de lexitimidade democrática do réxime de Francisco Franco impulsou a procura de lexitimidades alternativas de corte carismático, en consonancia co fascismo italiano ou o nazismo alemán. A ausencia de crítica interna, coa prohibición da oposición e coa xestión por parte de Franco dos contrapesos entre as distintas familias do réxime, produciu desde moi cedo un verdadeiro culto á personalidade do Caudillo.

O aparato simbólico do franquismo orixinouse durante a guerra civil (1936-1939), tras a súa "exaltación" á xefatura do Estado, adoptando en boa medida a desenvolvida nos anos anteriores pola Falange Española de las JONS, á que se sumou a dos tradicionalistas ou carlistas, e a propia do Exército, sobre todo dalgúns corpos particularmente vinculados a Franco, como a Lexión. De feito, o partido único creado pola fusión de falanxistas e tradicionalistas, a Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (FET y de las JONS), máis coñecida como Movemento Nacional, foi dotado cun uniforme que sumaba á camisa azul falanxista, a boina vermella carlista e as correaxes militares (que xa se utilizaban con anterioridade, marcando o carácter paramilitar da Falanxe) e que tamén incluía unha gravata negra como loito por José Antonio. Este uniforme continuou utilizándose durante todo o período da ditadura de Franco.Entre varias imaxes, aparece unha de Franco co uniforme da Falanxe, e outra de Serrano Súñer co emblema do xugo e as frechas na súa chaqueta braca (que levaban os Conselleiros do Movemento).

A pesar da retirada dalgúns destes símbolos nos primeiros anos da Transición, como os grandes emblemas de xugo e frechas da emblemática Casa Sindical (torre de ladrillos construída en estilo racionalista fronte ao Museo do Prado) e da sede central do Movemento na rúa de Alcalá de MadridEl yugo y las flechas de Alcalá 44, desmontados, ou a recuperación ou cambio do nome de rúas (por exemplo, en Madrid a avenida de José Antonio converteuse na Gran Vía e a avenida do Xeneralísimo no Paseo de la Castellana), moitos dos símbolos permaneceron, e en parte, a simboloxía franquista segue presente hoxe en día.Sergio Argul «Lugares de memoria y transición española. A Lei da memoria histórica, aprobada polo Congreso dos Deputados o 31 de outubro de 2007, estableceu a retirada destes símbolos, obrigando a facelo ás institucións públicas, e privando de axudas públicas ás institucións privadas que non as retiren. Foi obxecto de particular redacción o referente aos símbolos que poidan afectar á Igrexa católica, introducíndose unha salvagarda por razóns relixiosas, xunto á que exceptúa os monumentos con valor artístico.Lei 52/2007, de 26 de decembro, pola que se recoñecen e amplían dereitos e establécense medidas en favor dos que padeceron persecución ou violencia durante a guerra civil e a ditadura. (BOE nº 310, de 27/12/2007).

Heráldica e símbolos Bandeira miniatura|Billete do bando nacional con data de outubro de 1937 que mostra o escudo do reinado de Afonso XIII. Durante o golpe de estado de xullo de 1936, a maioría das forzas militares sublevadas usaron a bandeira da República co escudo de armas vixente, é dicir, a bandeira «tricolor» co escudo da coroa mural, que eran os aprobados pola Constitución española de 1931. Con todo, dentro da heteroxeneidade de familias políticas do bando sublevado, os tradicionalistas e requetés en Navarra demandaron ir ás frontes con bandeiras «vermellas e amarelas» ou ben, con brancas nas que bordaban aspas vermellas, chamadas de Borgoña ou de Santo André, incluíndo unha diversidade de emblemas entre os que había unha mestura de simboloxía monárquica e relixiosa, esta última particularmente dirixida ao culto do Sagrado Corazón de Xesús.

O goberno da Xunta de Defensa Nacional resolveu esta situación en canto ao capítulo de bandeiras, mediante o Decreto de 29 de agosto de 1936, asinado polo xeneral Miguel Cabanellas Ferrer, que restablecía a bandeira vermella e amarela. Curiosamente, non se fixo referencia nin ás dimensións nin ao escudo, de maneira que as forzas sublevadas empregaron multitude de escudos distintos.Instituto de historia y cultura militar Para resolver esta situación, a Xunta completou o Decreto coa Orde de 13 de setembro de 1936, asinada polo coronel Federico Montaner, pola que se establecía que as formas e dimensións das bandeiras das unidades do Exército fosen as mesmas de antes da proclamación da República e que o escudo fose o republicano. Finalmente, e tras considerar as pretensións da entón influente Falanxe, foi descrito formalmente un novo deseño para o escudo, regulado polo Decreto nº 470 de 2 de febreiro de 1938 asinado polo xeneral Franco.

Escudo dereita|miniatura|Versión abreviada do escudo franquista. O escudo entón representativo do bando sublevado e da súa ideoloxía, popularizado como o «escudo da aguia», foi imposto ao termo do conflito como escudo nacional de España. Por expresa vontade do goberno franquista, o deseño do escudo supuxo unha novidade con respecto á tradicional configuración para o escudo nacional desde 1868, momento a partir do cal, as armas de España como Estado deixaron estar asociadas ás da dinastía reinante, sen prexuízo de empregar os elementos básicos desta como era o acuartelado cos brasóns de Castela, León, Aragón e Navarra e «entado» en punta co de Granada, coa inclusión doutros elementos heráldicos históricos aos que se conferiu unha distinta simboloxía, segundo o propio Decreto de promulgación:

A aguia presente no escudo franquista non é un símbolo orixinal do réxime, senón que era xa utilizado nas armas dos Reis Católicos. Esta era a aguia de san Xoán que Isabel a Católica incorporara como soporte ao escudo pola devoción ao evanxelista coa que a soberana engadiu a lema sub umbra alarum tuarum protexe nos («protéxenos baixo a sombra das túas ás»). Utilizouse unha heráldica semellante á empregada polos Reis Católicos, substituíndo as armas de Aragón-Sicilia polas de Navarra e o lema Tanto monta por Unha, Grande e Libre. Engadíronse ademais as Columnas de Hércules, colocáronse as frechas cara a arriba e unha aureola á aguia. O escudo mantívose non só durante o período do réxime franquista propiamente, senón tamén durante o período da Transición democrática até 1981, tras algúns lixeiros retoques técnicos aprobados en 1945 e certas modificacións de valor simbólico en 1977.

Empregouse tamén un modelo de escudo chamado «abreviado». Tratábase dunha versión simplificada do escudo de armas oficialmente aprobado en 1938 para facilitar as impresións con fins burocráticos, converténdose pola súa difusión en selos, billetes de lotaría, documentos de identidade e ornamentación arquitectónica, nunha das versións máis popularizadas do chamado «escudo da Aguia».Andoni Esparza Leibar, El Escusón (y algunas reflexiones sobre la España eterna), Emblemata, 12 (2006), pp. 231-274

O xugo, as frechas e o nó gordiano dereita|miniatura|Escudo de armas dos Reis Católicos a partir de 1492, coa Aguia de San Xoán, o Xugo, o Feixe de frechas e o nó gordiano.

Orixe dereita|miniatura|Emblemas dos Reis Católicos na fachada da igrexa de Santiago, de Losar de la Vera (Cáceres), c. 1500. Na tradición heráldica española, o xugo, o feixe de frechas e o nó gordiano foron elementos que, xunto co ramo de granadas e o lema Tanto Monta conformaban a divisa persoal propia máis difundida dos Reis Católicos, tal e como foi plasmada no cancionero de Pedro Marcuello.Cancionero de Pedro Marcuello, ed. por J.M. Blecua, Zaragoza, 1987, versos 6-8 del fol. 7v. y 35-39 del fol.2 Esta divisa foi incorporada á combinación das armas familiares de ambos os esposos a partir de 1475, segundo se pactou nas capitulacións da chamada Concordia de Segovia e da cal unha representación gráfica do escudo que identificaría a reunión dos dous reinos máis importantes da península, é a imaxe do escudo máis antiga conservada.O orixinal está no Arquivo Histórico Nacioanl, reproducida por Vicente Vignau, «Copia de una carta anónima referente a los Reyes Católicos dirigida al abad de Poblet». A significación da divisa era por entón de carácter galante, formando un xogo mutuo simbólico fundado nas iniciais dos nomes de ambos os esposos, seguindo un costume da época polo que cada cónxuxe empregaba as iniciais do seu correspondente na firma de documentos. Así foi declarado polos propios reis na pragmática expedida no ano 1497, para levar a cabo a súa reforma monetaria onde pretendían unificar o sistema monetario ademais de regular o funcionamento das casas de moeda e moedeiros. Nas moedas introduciron o xugo, o feixe e o nó gordiano.Outra divisa equivalente, mais dunha difusión máis limitada, foi a planta de fiúncho, como di o cancioneiro de Marcuello:

O emblema foi atribuído no seu conxunto erroneamente a Antonio de Nebrija, a quen segundo Menéndez Pidal só lle corresponde a creación do lema Tanto Monta, a súa interpretación foi obxecto de diversas conxecturas por distintos autores moitos dos cales se refiren a explicacións fantásticas ou lendas. Contouse que o xugo fora proposto por Nebrija a Fernando como emblema da súa esposa Ysabel, quen anteriormente lle pedira que o emblema comezase por Y; o humanista proporíalle o xugo (en castelán, yugo) porque era o obxecto ao que estaba atada unha corda co «nó gordiano», un nó que era imposible de desatar menos para quen estivese destinado a ser o conquistador do mundo. Alexandre Magno sacara a súa espada e cortárao exclamando «Tanto monta» ("Tanto ten" ou "Dá o mesmo"), para que o rei tomase a acción directa para facer valer a súa posición. Porén, o nó gordiano era unha divisa propia do rei, con arraigamento na coroa de Aragón, e que se dispuña perpendicularmente ao xugo, como así aparece no cancioneiro de Marcuello ou nos armazóns do Palacio da Aljafería de Zaragoza, pero que en Castela causou confusión e foi asociado coas corneiras do xugo. As frechas pola súa banda foron representadas nun número variable, pero sempre apuntando cara a abaixo. Co tempo esta divisa propia dos Reis Católicos como esposos difundiuse a outras composicións heráldicas, sendo adoptada nalgunha das súas variantes como parte dos emblemas de vilas e cidades como Ronda, Marbella ou Málaga, e do estado de Porto Rico.

Emblema da Falanxe dereita|miniatura|Bandeira de FE-JONS (durante o franquismo, FET-JONS), co xugo e o feixe de frechas. A cor negra fai referencia á pólvora e o vermello ao sangue.