O Imperio de Malí (1235–1546) foi un estado medieval dos mandinka, un pobo mandinga cuxo núcleo foi a rexión de Bamako, na África Occidental. O imperio foi fundado por Sundiata Keïta. Era coñecido pola súa xenerosidade e a riqueza dos seus gobernantes, en especial Mansa Kankan Musa I. O Imperio de Malí tivo unha profunda influencia na cultura da África Occidental, permitindo a difusión da súa lingua, leis e costumes ao longo do río Níxer.
Manden O imperio de Malí creceu ao redor dunha área chamada polos seus contemporáneos "Manden" e polos seus habitantes "o Mandinka" (inicialmente, "Manden'ka", a xente de Manden), que abarcaba a maioría do actual norte de Guinea e Malí meridional. O imperio foi establecido orixinalmente como unha federación que as tribos Mandinka chamaron o Manden Kurufa (literalmente, "federación de Manden"), pero converteuse máis adiante nun imperio que gobernaba en África a uns 50 millóns de persoas de case cada grupo étnico imaxinable.
Etimoloxía do Imperio Malí As orixes do nome do imperio de Malí son complexas e aínda discutidas; no entanto, o proceso de como se incorporou ao léxico rexional non o é: entre os moitos e diversos grupos étnicos que rodeaban Manden, falaban pulaar en Macina, Tekrur e Fouta Djallon. En pulaar, o mandinka de Manden converteuse no malinke de Malí. Mentres que os mandinkas referíanse xeralmente á súa terra e capital como Manden, os seminómades fula que residían nas fronteiras occidentais (Tekrur), meridionais (Fouta Djallon) e orientais (Macina), popularizaron o nome de Malí para este reino, despois imperio na Idade Media.
Malí preimperial miniatura|188x188px|Imperio Soninké. O reino mandinka de Malí, ou de Manden, existía xa varios séculos antes da unificación de Sundiata, como pequeno Estado ao sur do imperio Soninké de Wagadu, mellor coñecido como Imperio de Ghana. Esta é unha zona de montañas, sabana e bosques que proporcionan a protección e os recursos ideais para unha poboación de cazadores. Os que non vivían nas montañas formaron pequenas cidades-estados, tales como Toron, Ka-Ba e Niani. A lenda conta que a dinastía Keita, da cal descenden os emperadores de Malí, tivo a súa orixe en Bilal, un criado fiel do profeta Mahoma, orixinario de Keita.Longman, 1995 Era práctica común durante a Idade Media que tanto cristiáns como musulmáns fixesen descender a súa liñaxe dalgunha figura importante da historia da súa fe. Así, aínda que a liñaxe da dinastía de Keita é (no mellor dos casos) dubidosa, os cronistas orais gardaron unha lista con cada gobernante de Keita desde Lawalo (supostamente un dos sete fillos de Bilal que se asentaron en Malí) até Maghan Kon Fatta (pai de Sundiata Keita).
A Provincia de Kangaba Durante o apoxeo de Wagadu, o país mandinka converteuse nunha das súas provincias, á que daba nome a súa capital, Ka-ba ou Kangaba, e desde ela os seus reis gobernaban en nome de Ghana.
Os doce Reinos miniatura|220x220px|Bérber. O control de Wagadu sobre Manden acabou tras 14 anos de guerra cos almorábides, fanáticos musulmáns bérberes orixinarios do norte de África. O xeneral almorábide Abu Bakr conquistou e incendiou en 1076 Kumbi Saleh, capital de Wagadu, acabando así co seu dominio sobre a zona. Con todo, os almorábides non puideron soster as súas conquistas, que foron retomadas rapidamente polos soninké. A provincia de Kangaba, liberada da influencia tanto de soninkés como dos bérberes, dividiuse en doce reinos, cada un gobernado por un rei (coñecido como fama) ou un príncipe (chamado maghan). Manden quedou dividido en dous, co territorio de Dodougou ao nordés e o territorio de Kri ao suroeste. O pequeno reino de Niani era un dos varios da área Kri de Manden.
O goberno de Kaniaga Aproximadamente en 1107, o reino de Kaniaga, até entón vasalo dos sosso de Wagadu, comezou a conquistar as terras dos seus vellos amos. Antes de 1180 mesmo subxugara a Wagadou e forzado aos soninké a pagar tributo. En 1203, o rei sosso Soumaoro, do clan de Kanté, alcanzou o poder e aterrorizou Manden, roubando mulleres e mercadorías de Dodougou e de Kri.
O príncipe León miniatura|250x250px|O río Níxer en Koulikoro. Durante a recuperación de Kaniaga, en Niani naceu Sundiata, do clan de Keita (1217). Era fillo do faama de Niani, Nare F (tamén coñecido como Maghan Kon Fatta, que significa príncipe fermoso), e da súa segunda esposa, Sogolon Kédjou, orixinaria da terra de Do, ao sur de Malí. O neno recibiu o nome da súa nai (Sogolon) e o apelido do seu pai (Djata). Combinado na forma rápida de falar da lingua madinka, os nomes formaron Sondjata ou Sundjata. A versión inglesa, Sundiata, tamén é popular. Profetizouse que o maghan Sundiata ía ser un gran guerreiro, pero, para angustia do seu pai, o príncipe non tivo un comezo prometedor: Sundiata Keita, segundo as tradicións orais, non camiñou até o sete anos.
Con todo, unha vez que Sundiata aprendeu a andar, creceu forte e foi moi respectado, aínda que non foi antes de que o seu pai morrese. A pesar dos desexos do faama de Niani de respectar a profecía e pór a Sundiata no trono, coroaron no seu lugar ao fillo da esposa principal, Sassouma Bérété. Así que o fillo de Sassouma, Dankaran Touman, tomou o trono, el e a súa nai forzaron ao cada vez máis popular Sundiata ao exilio xunto coa súa nai e dúas irmás. Antes de que Dankaran Touman puidese gozar do seu reino sen obstáculo, o rei Soumaoro fixou a súa vista en Niani e forzou a Dankaran a fuxir a Kissidougou.
Tras moitos anos no exilio, primeiro na corte de Wagadu e logo en Mema, unha delegación de Niani acudiu a Sundiata para que combatese aos sosso e liberase os reinos de Manden para sempre.A lenda de Sundiata.
Batalla de Kirina Regresando cos exércitos combinados de Mema, de Wagadu e de tódalas cidades-estados rebeldes mandinkas, Maghan Sundiata dirixiu unha rebelión contra o reino de Kaniaga ao redor de 1234. As forzas combinadas do norte e sur de Manden derrotaron ao exército sosso na batalla de Kirina (entón coñecida como Krina) en 1235. Esta vitoria deu lugar ao fin do reino de Kaniaga e ao ascenso como imperio de Malí. Despois da vitoria, o rei Soumaoro fuxiu, refuxiándose nas montañas Koulikoro, e os mandinka tomaron todas as cidades. Maghan Sundiata declarouse "faama de faamas" e recibiu o título de "mansa", que se pode traducir como Emperador. Á idade de 18 anos, conseguiu unha grande autoridade sobre os doce reinos nunha alianza coñecida como o Manden Kurufa, e gañouse o sobrenome de Mari Djata, Príncipe León.
Manden Kurufa O imperio de Malí foi o segundo dos estados forxados no Sahel, caracterizado por unha centralización moi forte. Mentres que o imperio de Ghana tiña unha cohesión moi débil, baseada só nos decretos do seu emperador, o imperio de Malí emerxía como o primeiro dos estados federados do oeste de África, con leis que uniformaban unha área do tamaño de Europa occidental. Esta tendencia á centralización sería adoptada e desenvolvida despois polos songhai e os pobos que os seguiron, os bamana, wólof (Senegal) e fulani durante a decadencia de Malí.
Organización O Manden Kurufa organizado por Mari Djata estaba composto polos "tres estados libremente aliados" de Malí, Mema e Wagadu, e máis os doce reinos. É importante lembrar que Malí, neste sentido, refírese só á cidade-estado de Niani.
Mema era unha poderosa cidade-estado situada na curva do río Níxer, preto de Manden. Aliouse a Sundiata na súa campaña contra Kaniaga, polo que a súa faama conservou a coroa e non tiña que prostrarse ante o mansa, en recordo de que acolleu na súa corte a Sundiata durante o seu exilio.
Wagadu, outra terra veciña de Manden, tamén foi autorizada a manter o seu monarca: recibiu as mesmas vantaxes que Mema e polas mesmas razóns.
Os doce reinos de Malí eran unha coalición de territorios conquistados ou aliados, sobre todo no interior de Manden, con lealdade xurada a Sundiata e aos seus descendentes. Tras cravar as súas lanzas na terra ante o trono de Sundiata, cada un dos doce reis deixou o seu reino á dinastía de Keita, e convertéronse en "farbas" que é unha combinación das palabras mandinka "farin", título dos comandantes norteños, e "ba", grande. Estes farbas gobernarían os seus vellos reinos en nome do mansa, con case a mesma autoridade que tiveron antes de unirse ao Manden Kurufa. Estes reinos eran: Bambougou; conquistado por Fakoli Koroma. As terras da tribo do río Bozo; aliado de Malí. Djedeba; aliado de Malí. Do, orixe materna de Sundiata e de onde escollerían todas as raíñas os Keita; aliado de Malí. Jalo; conquistado por Fran Kamara. Kaniaga; conquistado por Mari Djata I. Kri; aliado de Malí. Oualata; conquistado por Mari Djata I. Sibi; aliado de Malí. Tabon; aliado de Malí. Toron; aliado de Malí. Zaghari; aliado de Malí.
Kouroukan Fouga Inmediatamente despois de ser coroado mansa, Mari Djata instituíu unha constitución universal para o novo estado, chamada Kouroukan Fouga, División do Mundo. Nos arredores da cidade de Kangaba, estableceu o goberno e a Gbara ou Grande Asemblea.
Gbara A Gbara ou Grande Asemblea serviría como corpo deliberativo dos mandinka até o derrubamento do Manden Kurufa en 1645. A súa primeira reunión trala aprobación do Kouroukan Fouga, reuniu delegados de 29 clans presididos por un Belen-tigui (amo da cerimonia). A última reunión do Gbara, segundo as tradicións do norte de Guinea, tiña 32 delegados de 28 clans. Os clans eran os seguintes: dereita|miniatura|206x206px|Alxaba ou arco de frechas. Os 16 Djon-Broncear-Nin-Woro (portadores da alxaba ou arco de frechas), clans responsables da defensa no seu máis amplo sentido, incluído a orde pública e o coidado dos recursos e subministracións acuáticas e forestais: Dansouba Diaby Diakité Diallo Diawara Fofana Kamara Kamissoko Koita Kondé Koroma Magassouba Sako Sangaré Sidibé Traoré Os 4 clans de Maghan responsables do goberno, enriquecidos polo comercio, constituían a aristocracia e deles saían os funcionarios de maior rango: Danhou/Douno/Somono/Soumano Keita Konaté Koulibaly Os 5 clans de Mori-Kanda-Lolou ou marabutos (gardiáns da fe) responsables do consello islámico, gozaban de gran prestixio e de entre eles nomeábanse xuíces: Bérété Cissé Diané Koma Sylla miniatura|280x280px|Artesanía de madeira. Os 7 clans de Nyamakala (Nyama "enerxías ocultas") responsables de produción: Diabate (Djelis), cronistas, bardos. Kanté (Noumoun Fin), os homes traballaban o ferro, e as mulleres a cerámica. Kamara (Noumoun Siaki), os seus homes traballan os metais preciosos e as xoias. Kamara (Finè), mediadores de conflitos. Koroma (Noumoun Kule), artesáns da madeira. Kouyate (Djeli do Mansa e Belen-Tigui na Gbara). Sylla (Garante), curtidores e tecedores.
Sociedade, economía e goberno O Kouroukan Fouga tamén propuxo reformas sociais e económicas, incluíndo a prohibición dos malos tratos a presos e escravos, o nomeamento de mulleres en postos de goberno, e a organización dun regulamento entre os clans que indicaba claramente o que se podía dicir, como e cando. En caso de cometer algún delito, o acusado era xulgado segundo a súa relixión, animista ou islámica. Sundiata repartira terras entre a poboación, o que aseguraba que cada un tiña un lugar no imperio, e marcado prezos fixos para os produtos comúns.
Outro feito crucial establecido polo Kouroukan Fouga era a supremacía de Manden sobre todos os reinos controlados ou aliados á federación incluíndo Wagadou e Mema. Todos os mansas terían que ser elixidos no futuro do clan de Keita, e a cidade-estado de Niani (actualmente Guinea) converteuse na capital. Mansa Mari Djata volveu reconstruír Niani, que fora destruída por Soumaoro na súa ausencia, e converteuna no centro máis importante de comercio do oeste de África durante os seguintes 200 anos.
Mari Djata I